Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Państwo Polskie jest Rzecząpospolitą.

Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami Narodu w

zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej - Prezydent

Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości

- niezawisłe Sądy.

Zakres ustawodawstwa państwowego obejmuje stanowienie wszelkich praw publicznych i

prywatnych i sposobu ich wykonania.

Niema ustawy bez zgody Sejmu, wyrażonej w sposób, regulaminowo ustalony.

Ustawa, uchwalona przez Sejm, zyskuje moc obowiązującą w czasie, przez nią samą określonym.

Rzeczpospolita Polska, opierając swój ustrój na zasadzie szerokiego samorządu terytorjalnego,

przekaże przedstawicielstwom tego samorządu właściwy zakres ustawodawstwa, zwłaszcza

z dziedziny administracji, kultury i gospodarstwa, który zostanie bliżej określony

ustawami państwowemi.

Rozporządzenia władzy, z których wynikają prawa lub obowiązki obywateli, mają moc

obowiązującą tylko wtedy, gdy zostały wydane z upoważnienia ustawy i z powołaniem

się na nią.

Ustawa państwowa ustala corocznie budżet Państwa na rok następny.

Ustalanie stanu liczebnego wojska i zezwalanie na coroczny pobór rekruta może nastąpić

jedynie w drodze ustawodawczej.

Zaciągnięcie pożyczki państwowej, zbycie, zamiana i obciążenie nieruchomego majątku

państwowego, nałożenie podatków i opłat publicznych, ustanowienie ceł i monopolów,

ustalenie systemu monetarnego, jakoteż przyjęcie gwarancji finansowej przez Państwo

- może nastąpić tylko na mocy ustawy.

Rząd przedstawi corocznie zamknięcie rachunków państwowych do parlamentarnego zatwierdzenia.

Sposób wykonania parlamentarnej kontroli nad długami Państwa określi oddzielna ustawa.

Do kontroli całej administracji państwowej pod względem finansowym, badania zamknięć

rachunków Państwa, przedstawiania corocznie Sejmowi wniosku o udzieleniu lub odmówieniu

Rządowi absolutorjum - jest powołana Najwyższa Izba Kontroli, oparta na zasadzie kolegjalności

i niezależności sędziowskiej członków jej kolegjum, usuwalnych tylko uchwałą Sejmu,

większością 3/5 głosujących. Organizację Najwyższej Izby Kontroli i sposób jej działania

określi szczegółowo osobna ustawa.

Prezes Najwyższej Izby Kontroli zajmuje stanowisko równorzędne ministrowi, nie wchodzi

jednak w skład Rady Ministrów, a jest za sprawowanie swego urzędu i za podległych

mu urzędników odpowiedzialny bezpośrednio przed Sejmem.

Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Rządowi i Sejmowi. Wnioski i projekty ustaw,

pociągające za sobą wydatki ze Skarbu Państwa, muszą podawać sposób ich zużycia i

pokrycia.

Sejm składa się z posłów, wybranych na lat pięć, licząc od dnia otwarcia Sejmu, w

głosowaniu powszechnem, tajnem, bezpośredniem, równem i stosunkowem.

Prawo wybierania ma każdy obywatel polski bez różnicy płci, który w dniu ogłoszenia

wyborów ukończył lat 21, używa w pełni praw cywilnych i zamieszkuje w okręgu wyborczym

przynajmniej od przedednia ogłoszenia wyborów w Dzienniku Ustaw. Prawo głosowania

może być wykonywane tylko osobiście. Wojskowi w służbie czynnej nie mają prawa głosowania.

Prawo wybieralności ma każdy obywatel, mający prawo wybierania do Sejmu, nie wyjmując

wojskowych w służbie czynnej, niezależnie od miejsca zamieszkania, o ile ukończył

lat 25.

Nie mogą korzystać z prawa wyborczego obywatele, skazani za przestępstwa, które określi

ordynacja wyborcza, jako pociągające za sobą czasową lub stałą utratę prawa wybierania,

wybieralności, a także piastowania mandatu poselskiego.

Państwowi urzędnicy administracyjni, skarbowi i sądowi nie mogą być wybierani w tych

okręgach, w których pełnią swą służbę. Przepis ten nie dotyczy urzędników, pełniących

swą służbę przy władzach centralnych.

Pracownicy państwowi i samorządowi, z chwilą wyboru na posła, otrzymują na czas trwania

mandatu poselskiego urlop. Przepis ten nie dotyczy ministrów, podsekretarzy stanu

i profesorów wyższych uczelni.

Lata, spędzone na wykonaniu mandatu poselskiego, liczą się do lat służby.

Poseł, obejmujący płatną służbę państwową, traci mandat; przepis ten nie dotyczy powołania

na stanowiska ministrów, podsekretarzy stanu i profesorów wyższych uczelni.

Bliższe postanowienia o wyborach posłów do Sejmu określi ordynacja wyborcza.

Sejm sprawdza ważność wyborów niezaprotestowanych. O ważności wyborów zaprotestowanych

rozstrzyga Sąd Najwyższy.

Posłowie są przedstawicielami całego narodu i nie są krępowani żadnemi instrukcjami

wyborców.

Posłowie składają na ręce Marszałka wobec Izby następujące ślubowanie

„

Ślubuję uroczyście, jako poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, wedle najlepszego

mego rozumienia i zgodnie z sumieniem, rzetelnie pracować wyłącznie dla dobra Państwa

Polskiego, jako całości

”

.

Posłowie nie mogą być pociągani do odpowiedzialności za swoją działalność w Sejmie,

lub poza Sejmem, wchodzącą w zakres wykonania mandatu poselskiego, ani w czasie trwania

mandatu, ani po jego wygaśnięciu. Za przemówienia i odezwania się tudzież manifestacje

w Sejmie posłowie odpowiadają tylko przed Sejmem. Za naruszenie prawa osoby trzeciej

mogą być pociągnięci do odpowiedzialności sądowej, o ile władza sądowa uzyska na to

zezwolenie Sejmu.

Postępowanie karno-sądowe, karno-administracyjne lub dyscyplinarne, wdrożone przeciw

posłowi przed uzyskaniem mandatu poselskiego, ulegnie na żądanie Sejmu zawieszeniu

aż do wygaśnięcia mandatu.

Bieg przedawnienia przeciw posłowi w postępowaniu karnem ulega przerwie na czas trwania

mandatu poselskiego.

Przez cały czas trwania mandatu posłowie nie mogą być pociągani do odpowiedzialności

karno-sądowej, karno-administracyjnej i dyscyplinarnej, ani pozbawieni wolności bez

zezwolenia Sejmu. W wypadku schwytania posła na gorącym uczynku zbrodni pospolitej,

jeżeli jego przytrzymanie jest niezbędne dla zabezpieczenia wymiaru sprawiedliwości,

względnie dla unieszkodliwienia skutków przestępstwa, władza sądowa ma obowiązek bezzwłocznego

zawiadomienia o tem Marszałka Sejmu dla uzyskania zezwolenia Sejmu na areszt i dalsze

postępowanie karne. Na żądanie Marszałka przytrzymany musi być niezwłocznie uwolniony.

Poseł nie może na swoje ani na obce imię kupować lub uzyskiwać dzierżaw dóbr państwowych,

przyjmować dostaw publicznych i robót rządowych, ani otrzymywać od Rządu koncesji

lub innych korzyści osobistych.

Poseł nie może również otrzymywać od Rządu żadnych odznaczeń, z wyjątkiem wojskowych.

Poseł nie może być redaktorem odpowiedzialnym.

Posłowie otrzymują djety w wysokości, regulaminem określonej, i mają prawo bezpłatnego

korzystania z państwowych środków komunikacji dla podróży po całym obszarze Rzeczypospolitej.

Prezydent Rzeczypospolitej zwołuje, otwiera, odracza i zamyka Sejm i Senat.

Sejm winien być zwołany na pierwsze posiedzenie w trzeci wtorek po dniu wyborów i

corocznie najpóźniej w październiku na sesją zwyczajną celem uchwalenia budżetu, stanu

liczebnego i poboru wojska, oraz innych spraw bieżących.

Prezydent Rzeczypospolitej może zwołać Sejm w każdym czasie na sesją nadzwyczajną

wedle własnego uznania, a winien to uczynić na żądanie 1/3 ogółu posłów w ciągu dwóch

tygodni.

Inne wypadki zebrania się Sejmu na sesją nadzwyczajną określa Konstytucja.

Odroczenie wymaga zgody Sejmu, jeżeli ma być w ciągu tej samej sesji zwyczajnej powtórzone,

lub jeżeli przerwa ma trwać dłużej, niż 30 dni.

Sejm, zwołany w październiku na sesją zwyczajną, nie może być zamknięty przed uchwaleniem

budżetu.

Sejm może się rozwiązać mocą własnej uchwały, powziętej większością 2/3 głosów, przy

obecności połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent Rzeczypospolitej może rozwiązać

Sejm za zgodą 3/5 ustawowej liczby członków Senatu.

Równocześnie w obu wypadkach z samego prawa rozwiązuje się Senat

Wybory odbędą się w ciągu 90 dni od dnia rozwiązania; termin ich będzie oznaczony

bądź w uchwale Sejmu, bądź w orędziu Prezydenta o rozwiązaniu Sejmu.

Posłowie wykonywają swe prawa i obowiązki poselskie osobiście.

Sejm wybiera ze swego grona Marszałka i jego zastępców, sekretarzy i komisje.

Mandaty Marszałka i jego zastępców trwają po rozwiązaniu Sejmu aż do ukonstytuowania

się nowego Sejmu.

Sposób i porządek obrad sejmowych, rodzaj i ilość komisji, liczbę wicemarszałków i

sekretarzy, prawa i obowiązki Marszałka - określa regulamin sejmowy.

Marszałek mianuje urzędników sejmowych, za których działania odpowiada przed Sejmem.

Posiedzenia Sejmu są jawne. Na wniosek Marszałka, przedstawiciela Rządu lub 30 posłów

może Sejm uchwalić tajność posiedzenia.

Nikt nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za zgodne z prawdą sprawozdanie

z jawnego posiedzenia Sejmu i komisji sejmowej.

Do prawomocności uchwał potrzebna jest zwykła większość głosów przy obecności przynajmniej

1/3 ogółu ustawowej liczby posłów, o ile inne przepisy Konstytucji nie zawierają odmiennych

postanowień.

Posłowie mają prawo zwracać się z interpelacjami do Rządu bądź do poszczególnych ministrów

w sposób, regulaminem przepisany. Minister ma obowiązek udzielić odpowiedzi ustnie

lub pisemnie w terminie nie dłuższym, niż 6 tygodni, albo w umotywowanem oświadczeniu

usprawiedliwić brak rzeczowej odpowiedzi. Na żądanie interpelantów odpowiedź musi

być Sejmowi zakomunikowana. Sejm może odpowiedź Rządu uczynić przedmiotem dyskusji

i uchwały.

Sejm może wyłaniać i naznaczać dla zbadania poszczególnych spraw nadzwyczajne komisje

z prawem przesłuchiwania stron interesowanych oraz wzywania świadków i rzeczoznawców.

Zakres działania i uprawnień tych komisji uchwala Sejm.

Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia.

Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu

ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie

ustawy. Na wniosek Senatu Prezydent Rzeczypospolitej może zarządzić ogłoszenie ustawy

przed upływem 30 dni.

Jeżeli Senat postanowi projekt, uchwalony przez Sejm, zmienić lub odrzucić, powinien

zapowiedzieć to Sejmowi w ciągu powyższych 30 dni, a najdalej w ciągu następnych dni

30 zwrócić Sejmowi z proponowanemi zmianami.

Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci

większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy

w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.

Senat składa się z członków, wybranych przez poszczególne województwa w głosowaniu

powszechnem, tajnem, bezpośredniem, równem i stosunkowem. Każde województwo stanowi

jeden okrąg wyborczy, przyczem w stosunku do liczby mandatów sejmowych na ilość mieszkańców

liczba mandatów do Senatu wynosi 1/4 część. Prawo wybierania do Senatu ma każdy wyborca

do Sejmu, który w dniu ogłoszenia wyborów ukończył lat 30 i w dniu tym zamieszkuje

w okręgu wyborczym przynajmniej od roku; nie tracą jednak prawa wyborczego świeżo

osiedli koloniści, którzy opuścili poprzednie miejsce zamieszkania, korzystając z

reformy rolnej; również nie tracą tego prawa robotnicy, którzy zmienili miejsce pobytu

wskutek zmiany miejsca pracy, oraz urzędnicy państwowi, przeniesieni służbowo. Prawo

wybieralności ma każdy obywatel, posiadający prawo wybierania do Senatu, nie wyłączając

wojskowych w służbie czynnej, o ile z dniem ogłoszenia wyborów ukończył lat 40.

Kadencja Senatu rozpoczyna się i kończy z kadencją Sejmową.

Nikt nie może być jednocześnie członkiem Sejmu i Senatu.

Postanowienia artykułów 14, 15, 16, 17, 19, 29, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30,

31, 32 i 33 stosują się odpowiednio także do Senatu, względnie jego członków.

Żadna ustawa nie może stać w sprzeczności z niniejszą Konstytucją, ani naruszać jej

postanowień.

Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat siedm bezwzględną większością głosów

Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe. Zgromadzenie Narodowe zwołuje Prezydent

Rzeczypospolitej w ostatnim kwartale siedmiolecia swego urzędowania.

Jeżeli zwołanie nie nastąpi na 30 dni przed upływem siedmiolecia, Sejm i Senat łączą

się z samego prawa w Zgromadzenie Narodowe na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego

przewodnictwem.

Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie może sprawować urzędu, oraz w razie opróżnienia

urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny

- zastępuje go Marszałek Sejmu.

W razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Sejm i Senat łączą się natychmiast

na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego przewodnictwem z samego prawa w Zgromadzenie

Narodowe celem Wyboru Prezydenta.

Gdyby Sejm był rozwiązany w chwili, gdy urząd Prezydenta Rzeczypospolitej jest opróżniony,

Marszałek Sejmu zarządzi niezwłocznie nowe wybory do Sejmu i Senatu.

Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej przez trzy miesiące nie sprawuje urzędu, Marszałek

zwoła niezwłocznie Sejm i podda jego uchwale, czy urząd Prezydenta Rzeczypospolitej

należy uznać za opróżniony.

Uchwała, uznająca urząd za opróżniony, zapada większością 3/5 głosów przy obecności

przynajmniej połowy ustawowej, to jest ordynacją wyborczą ustalonej, liczby posłów.

Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed

Sejmem ministrów i podległych im urzędników.

Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje ustawy wraz z odpowiednimi ministrami i zarządza

ogłoszenie ich w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej.

Prezydent Rzeczypospolitej, celem wykonania ustaw i z powołaniem się na upoważnienie

ustawowe, ma prawo wydawać rozporządzenia wykonawcze, zarządzenia, rozkazy i zakazy

i przeprowadzenie ich użyciem przymusu zapewnić.

Takież prawo w swoim zakresie działania mają ministrowie i władze im podległe.

Każdy akt rządowy Prezydenta Rzeczypospolitej wymaga dla swej ważności podpisu Prezesa

Rady Ministrów i właściwego ministra, którzy przez podpisanie aktu biorą zań odpowiedzialność.

Prezydent Rzeczypospolitej mianuje i odwołuje Prezesa Rady Ministrów, na jego wniosek

mianuje i odwołuje ministrów, a na wniosek Rady Ministrów obsadza urzędy cywilne i

wojskowe, zastrzeżone w ustawach.

Każdy urzędnik Rzeczypospolitej musi podlegać ministrowi, który za jego działania

odpowiada przed Sejmem.

Nominacje urzędników kancelarji cywilnej Prezydenta Rzeczypospolitej kontrasygnuje

Prezes Rady Ministrów i jest za ich działania odpowiedzialny przed Sejmem.

Prezydent Rzeczypospolitej jest zarazem najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych Państwa,

nie może jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny.

Naczelnego Wodza sił zbrojnych Państwa na wypadek wojny mianuje Prezydent Rzeczypospolitej

na wniosek Rady Ministrów, przedstawiony przez Ministra Spraw Wojskowych, który za

akty, związane z dowództwem w czasie wojny, jak i za wszelkie sprawy kierownictwa

wojskowego - odpowiada przed Sejmem.

Prawo darowania i złagodzenia kary, oraz darowania skutków zasądzenia karno-sądowego

w poszczególnych wypadkach - przysługuje Prezydentowi Rzeczypospolitej.

Prezydent nie może stosować tego prawa do ministrów, zasądzonych na skutek postawienia

ich w stan oskarżenia przez Sejm.

Amnestja może być udzielona tylko w drodze ustawodawczej.

Prezydent Rzeczypospolitej reprezentuje Państwo na zewnątrz, przyjmuje przedstawicieli

dyplomatycznych państw obcych i wysyła przedstawicieli dyplomatycznych Państwa Polskiego

do państw obcych.

Prezydent Rzeczypospolitej zawiera umowy z innemi państwami i podaje je do wiadomości

Sejmu.

Umowy handlowe i celne oraz umowy, które stale obciążają Państwo pod względem finansowym,

albo zawierają przepisy prawne, obowiązujące obywateli, albo też wprowadzają zmianą

granic Państwa, a także przymierza - wymagają zgody Sejmu.

Prezydent Rzeczypospolitej może wypowiedzieć wojną i zawrzeć pokój tylko za uprzednią

zgodą Sejmu.

Za czynności urzędowe Prezydent Rzeczypospolitej nie jest odpowiedzialny ani parlamentarnie,

ani cywilnie.

Za zdradę kraju, pogwałcenie Konstytucji lub przestępstwa karne - Prezydent Rzeczypospolitej

może być pociągnięty do odpowiedzialności tylko przez Sejm uchwałą, powziętą większością

3/5 głosów, przy obecności conajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Sprawę rozpatruje

i wyrok wydaje Trybunał Stanu według postanowień osobnej ustawy. Z chwilą postawienia

w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu - Prezydent Rzeczypospolitej jest zawieszony

w urzędowaniu.

Prezydent Rzeczypospolitej otrzymuje uposażenie według przepisów osobnej ustawy.

Prezydent Rzeczypospolitej nie może piastować żadnego innego urzędu, ani należeć do

składu Sejmu lub Senatu.

Przed objęciem urzędu Prezydent Rzeczypospolitej składa w Zgromadzeniu Narodowem przysięgę

następującej treści

„

Przysięgam Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy Świętej Jedynemu, i ślubuję Tobie, Narodzie

Polski, na urzędzie Prezydenta Rzeczypospolitej, który obejmuję: praw Rzeczypospolitej,

a przedewszystkiem Ustawy Konstytucyjnej święcie przestrzegać i bronić; dobru powszechnemu

Narodu ze wszystkich sił wiernie służyć; wszelkie zło i niebezpieczeństwo od Państwa

czujnie odwracać; godności imienia polskiego strzec niezachwianie; sprawiedliwość

względem wszystkich bez różnicy obywateli za pierwszą sobie mieć cnotę; obowiązkom

urzędu i służby poświęcić się niepodzielnie. Tak mi dopomóż Bóg i Święta Syna Jego

Męka. Amen

”

.

Ministrowie tworzą Radę Ministrów pod przewodnictwem Prezesa Rady Ministrów.

Rada Ministrów ponosi solidarną odpowiedzialność konstytucyjną i parlamentarną za

ogólny kierunek działalności Rządu.

Pozatem ponoszą ją ministrowie oddzielnie, każdy w swoim zakresie, za działalność

w urzędzie, a to zarówno za zgodność tej działalności z Konstytucją i innemi ustawami

Państwa, za działanie podległych im organów, jak i za kierunek swej polityki.

W tymże samym zakresie obowiązuje ministrów solidarna i indywidualna odpowiedzialność

za akty rządowe Prezydenta Rzeczypospolitej.

Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością.

Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.

Konstytucyjną odpowiedzialność ministrów i sposób jej urzeczywistnienia określi osobna

ustawa.

Uchwała, stawiająca ministra w stan oskarżenia, musi być powzięta w obecności conajmniej

połowy ustawowej liczby posłów większością 3/5 oddanych głosów.

Rozpoznanie spraw i wydanie wyroku należy do Trybunału Stanu. Minister nie może uchylić

się od odpowiedzialności konstytucyjnej przez zrzeczenie się urzędu. Z chwilą postawienia

w stan oskarżenia minister jest zawieszony w urzędowaniu.

Ministrowie i delegowani przez nich urzędnicy mają prawo brać udział w posiedzeniach

sejmowych i przemawiać poza koleją mówców, zapisanych do głosu; w głosowaniach mogą

brać udział, o ile są posłami.

Ministrowie nie mogą piastować żadnego innego urzędu, ani uczestniczyć w zarządzie

i władzach kontrolujących towarzystw i instytucji, na zysk obliczonych.

Jeżeli urząd ministra sprawuje tymczasowy kierownik ministerstwa, odnoszą się do niego

wszelkie przepisy o urzędzie ministra.

Prezes Rady Ministrów w razie potrzeby porucza swoje zastępstwo jednemu z ministrów.

Liczbę, zakres działania i wzajemny stosunek ministrów, jak również kompetencje Rady

Ministrów określi osobna ustawa.

Trybunał Stanu składa się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, jako przewodniczącego,

oraz dwunastu członków, których wybierają z poza swego grona: ośmiu Sejm i czterech

Senat.

Członkami Trybunału Stanu mogą być wybrane osoby, nie piastujące żadnego urzędu państwowego

i używające pełni praw obywatelskich.

Wyboru członków Trybunału Stanu dokonywają Sejm i Senat natychmiast po ukonstytuowaniu

się na cały okres kadencji sejmowej.

Dla celów administracyjnych Państwo Polskie podzielone będzie w drodze ustawodawczej

na województwa, powiaty i gminy miejskie i wiejskie, które będą równocześnie jednostkami

samorządu terytorjalnego.

Jednostki samorządowe mogą się łączyć w związki dla przeprowadzenia zadań, wchodzących

w zakres samorządu.

Związki takie mogą otrzymywać charakter publiczno-prawny tylko na podstawie osobnej

ustawy.

W organizacji administracji państwowej przeprowadzona będzie zasada dekoncentracji.

Organy administracji państwowej w poszczególnych jednostkach terytorjalnych mają być

przytem zespolone w jednym urzędzie pod jednym zwierzchnikiem. Zarazem uwzględniona

będzie zasada udziału obywateli, powołanych drogą wyborów, w wykonaniu zadań tych

urzędów w granicach, określonych ustawami.

Prawo stanowienia w sprawach, należących do zakresu działania samorządu, przysługuje

radom obieralnym. Czynności wykonawcze samorządu wojewódzkiego i powiatowego należą

do organów, utworzonych na zasadzie zespolenia kolegjów, obieranych przez ciała reprezentacyjne,

z przedstawicielami państwowych władz administracyjnych i pod ich przewodnictwem.

Obok samorządu terytorjalnego osobna ustawa powoła samorząd gospodarczy dla poszczególnych

dziedzin życia gospodarczego, a mianowicie: Izby rolnicze, handlowe, przemysłowe,

rzemieślnicze, pracy najemnej i inne, połączone w Naczelną Izbę Gospodarczą Rzeczypospolitej,

których współpracę z władzami państwowemi w kierowaniu życiem gospodarczem i w zakresie

zamierzeń ustawodawczych określą ustawy.

Źródła dochodowe Państwa i samorządu będą ustawami ściśle rozgraniczone.

Państwo będzie sprawowało nadzór nad działalnością samorządu przez wydziały samorządu

wyższego stopnia; nadzór ten mogą jednak ustawy przekazać częściowo sądownictwu administracyjnemu.

Wypadki, w których uchwały organów samorządu wymagać będą wyjątkowo zatwierdzenia

przez organy samorządu wyższego stopnia, lub przez ministerstwa, będą określone ustawami.

Odwołanie się od orzeczeń organów zarówno rządowych jak i samorządowych dopuszczone

będzie tylko do jednej wyższej instancji, o ile ustawy nie przewidują w tym względzie

wyjątków.

Ustawy przeprowadzą zasadę, iż od karnych orzeczeń władz administracyjnych, zapadłych

w drugiej instancji, będzie przysługiwało stronom prawo odwołania się do właściwego

sądu.

Do orzekania o legalności aktów administracyjnych w zakresie administracji tak rządowej

jak i samorządowej powoła osobna ustawa sądownictwo administracyjne, oparte w swej

organizacji na współdziałaniu czynnika obywatelskiego i sędziowskiego z Najwyższym

Trybunałem Administracyjnym na czele.

Sądy wymierzają sprawiedliwość w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

Organizacja, zakres i sposób działania wszelkich sądów będą określone w drodze ustawodawczej.

Sędziów mianuje Prezydent Rzeczypospolitej, o ile ustawa nie zawiera innego postanowienia,

jednakże sędziowie pokoju z reguły wybierani są przez ludność.

Urząd sędziowski może objąć tylko osoba, odpowiadająca warunkom, przez prawo wymaganym.

Sędziowie są w sprawowaniu swego urzędu sędziowskiego niezawiśli i podlegają tylko

ustawom.

Orzeczenia sądowe nie mogą być zmienione ani przez władzę ustawodawczą, ani przez

władzę wykonawczą.

Sędzia może być złożony z urzędu, zawieszony w urzędowaniu, przeniesiony na inne miejsce

urzędowania lub w stan spoczynku wbrew swojej woli jedynie mocą orzeczenia sądowego

i tylko w wypadkach, w ustawie przewidzianych.

Przepis ten nie dotyczy wypadku, gdy przeniesienie sędziego na inne miejsce lub w

stan spoczynku jest wywołane zmianą w organizacji sądów, postanowioną w drodze ustawy.

Sędziowie nie mogą być pociągani do odpowiedzialności karnej ani pozbawiani wolności

bez uprzedniej zgody wskazanego przez ustawę sądu, o ile nie są schwytani na gorącym

uczynku, lecz i w tym wypadku może sąd zażądać niezwłocznie uwolnienia aresztowanego.

Odrębne stanowisko sędziów, ich prawa i obowiązki oraz uposażenie określi osobna ustawa.

Sądy nie mają prawa badania ważności ustaw, należycie ogłoszonych.

Rozprawy przed sądem orzekającym, zarówno w sprawach cywilnych jak karnych, są jawne,

o ile ustawy w tym względzie nie przewidują wyjątku.

Do orzekania o zbrodniach, zagrożonych cięższemi karami, i o przestępstwach politycznych

będą powołane sądy przysięgłych. Czyny, podlegające sądom przysięgłych, organizację

tych sądów i tok postępowania - określą szczegółowe ustawy.

Ustanawia się Sąd Najwyższy do spraw sądowych, cywilnych i karnych.

Organizację sądów wojskowych, ich właściwość, tok postępowania, oraz prawa i obowiązki

członków tych sądów określą osobne ustawy.

Do rozstrzygania sporów o właściwość między władzami administracyjnemi a sądami będzie

powołany na mocy ustawy osobny Trybunał Kompetencyjny.

Obywatel polski nie może być równocześnie obywatelem innego państwa.

Obywatelstwo polskie nabywa się

a)

przez urodzenie z rodziców, mających obywatelstwo polskie,

b)

przez nadanie obywatelstwa ze strony powołanej władzy państwowej.

Inne postanowienia co do obywatelstwa polskiego, jego nabycia oraz utraty określają

osobne ustawy.

Pierwszym obowiązkiem obywatela jest wierność dla Rzeczypospolitej Polskiej.

Każdy obywatel ma obowiązek szanowania i przestrzegania Konstytucji Państwa i innych

obowiązujących ustaw i rozporządzeń władz państwowych i samorządowych.

Wszyscy obywatele są obowiązani do służby wojskowej. Rodzaj i sposób, porządek i czas

trwania służby, zwolnienie od tego obowiązku oraz wszelkie świadczenia na cele wojskowe

będą określone w drodze ustawodawczej.

Wszyscy obywatele mają obowiązek ponosić wszelkie ciężary i świadczenia publiczne,

ustanowione na podstawie ustaw.

Wszyscy obywatele są obowiązani szanować władzę prawowitą i ułatwiać spełnianie jej

zadań oraz sumiennie pełnić obowiązki publiczne, do jakich powoła ich naród lub właściwa

władza.

Obywatele mają obowiązek wychowania swoich dzieci na prawych obywateli Ojczyzny i

zapewnienia im conajmniej początkowego wykształcenia.

Obowiązek ten określi bliżej osobna ustawa.

Rzeczpospolita Polska zapewnia na swoim obszarze zupełną ochroną życia, wolności i

mienia wszystkim bez różnicy pochodzenia, narodowości, języka, rasy lub religji.

Cudzoziemcy używają pod warunkiem wzajemności równych praw z obywatelami Państwa Polskiego,

oraz mają równe z nimi obowiązki, o ile ustawy wyraźnie nie wymagają obywatelstwa

polskiego.

Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równej mierze dla wszystkich

dostępne na warunkach, prawem przepisanych.

Rzeczpospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych

herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych, urzędowych i zawodowych.

Obywatelowi Rzeczypospolitej nie wolno przyjmować bez zezwolenia Prezydenta Rzeczypospolitej

tytułów ani orderów cudzoziemskich.

Ograniczenia wolności osobistej, zwłaszcza rewizja osobista i aresztowanie, dopuszczalne

są tylko w wypadkach, prawem przepisanych, i w sposób, określony ustawami na podstawie

polecenia władz sądowych.

O ileby polecenie sądowe nie mogło być wydane natychmiast, powinno być doręczone najpóźniej

w ciągu 48 godzin z podaniem przyczyn rewizji lub aresztowania.

Aresztowani, którym w przeciągu 48 godzin nie podano na piśmie z podpisem władz sądowych

przyczyny aresztowania, odzyskują niezwłocznie wolność.

Ustawy określają środki przymusowe, przysługujące władzom administracyjnym dla przeprowadzenia

ich zarządzeń.

Nikt nie może być pozbawiony sądu, któremu z prawa podlega. Sądy wyjątkowe są dopuszczalne

tylko w wypadkach, oznaczonych ustawami, wydanemi przed popełnieniem czynu karygodnego.

Ściganie obywatela i wymierzenie kary jest dopuszczalne tylko na zasadzie obowiązującej

ustawy. Kary, połączone z udręczeniami fizycznemi, są niedozwolone i nikt takim karom

podlegać nie może.

Żadna ustawa nie może zamykać obywatelowi drogi sądowej dla dochodzenia krzywdy i

straty.

Rzeczpospolita Polska uznaje wszelką własność, czy to osobistą poszczególnych obywateli,

czy to zbiorową związków obywateli, instytucji, ciał samorządowych i wreszcie samego

Państwa, jako jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego,

oraz poręcza wszystkim mieszkańcom, instytucjom i społecznościom ochronę ich mienia,

a dopuszcza tylko w wypadkach, ustawą przewidzianych, zniesienie lub ograniczenie

własności, czy to osobistej, czy to zbiorowej, ze względów wyższej użyteczności, za

odszkodowaniem. Tylko ustawa może postanowić, jakie dobra i w jakim zakresie, ze względu

na pożytek ogółu, mają stanowić wyłącznie własność Państwa, oraz o ile prawa obywateli

i ich prawnie uznanych związków do swobodnego użytkowania ziemi, wód, minerałów i

innych skarbów przyrody - mogą, ze względów publicznych, doznać ograniczenia.

Ziemia, jako jeden z najważniejszych czynników bytu narodu i Państwa, nie może być

przedmiotem nieograniczonego obrotu. Ustawy określą przysługujące Państwu prawo przymusowego

wykupu ziemi, oraz regulowania obrotu ziemią, przy uwzględnieniu zasady, że ustrój

rolny Rzeczypospolitej Polskiej ma się opierać na gospodarstwach rolnych, zdolnych

do prawidłowej wytwórczości i stanowiących osobistą własność.

Mieszkanie obywatela jest nietykalne. Naruszenie tego prawa przez wejście do mieszkania,

rewizję domową i zajęcie papierów lub ruchomości, poza koniecznością wykonania zarządzeń

administracyjnych, opartych na wyraźnem upoważnieniu ustawowem, może nastąpić tylko

na polecenie władz sądowych w sposób i w wypadkach, ustawą przepisanych.

Każdy obywatel ma wolność obrania sobie na obszarze Państwa miejsca zamieszkania i

pobytu, przesiedlania się i wychodźtwa, niemniej wolność wyboru zajęcia i zarobkowania

oraz przenoszenia swej własności.

Ograniczenie tych praw może wprowadzić tylko ustawa.

Praca, jako główna podstawa bogactwa Rzeczypospolitej, pozostawać ma pod szczególną

ochroną Państwa.

Każdy obywatel ma prawo do opieki Państwa nad jego pracą, a w razie braku pracy, choroby,

nieszczęśliwego wypadku i niedołęstwa - do ubezpieczenia społecznego, które ustali

osobna ustawa.

Państwo ma obowiązek udostępnienia także opieki moralnej i pociechy religijnej obywatelom,

którymi się bezpośrednio opiekuje w zakładach publicznych, jak: zakłady wychowawcze,

koszary, szpitale, więzienia, przytułki.

Dzieci bez dostatecznej opieki rodzicielskiej, zaniedbane pod względem wychowawczym

- mają prawo do opieki i pomocy Państwa w zakresie, oznaczonym ustawą.

Odjęcie rodzicom władzy nad dzieckiem może nastąpić tylko w drodze orzeczenia sądowego.

Osobne ustawy normują opiekę macierzyństwa.

Praca zarobkowa dzieci niżej lat 15, pracą nocna kobiet i robotników młodocianych

w gałęziach przemysłu, szkodliwych dla ich zdrowia, jest zakazana.

Stałe zatrudnianie pracą zarobkową dzieci i młodzieży w wieku szkolnym jest zakazane.

Każdy obywatel ma prawo swobodnego wyrażania swoich myśli i przekonań, o ile przez

to nie narusza przepisów prawa.

Poręcza się wolność prasy. Nie może być wprowadzona cenzura ani system koncesyjny

na wydawanie druków. Nie może być odjęty dziennikom i drukom krajowym debit pocztowy,

ani ograniczone ich rozpowszechnienie na obszarze Rzeczypospolitej.

Ustawa osobna określi odpowiedzialność za nadużycie tej wolności.

Tajemnica listów i innej korespondencji może być naruszona tylko w wypadkach, prawem

przewidzianych.

Obywatele mają prawo wnosić pojedynczo lub zbiorowo petycje do wszelkich ciał reprezentacyjnych

i władz publicznych, państwowych i samorządowych.

Obywatele mają prawo koalicji, zgromadzania się i zawiązywania stowarzyszeń i związków.

Wykonanie tych praw określają ustawy.

Każdy obywatel ma prawo zachowania swej narodowości i pielęgnowania swojej mowy i

właściwości narodowych.

Osobne ustawy państwowe zabezpieczą mniejszościom w Państwie Polskiem pełny i swobodny

rozwój ich właściwości narodowościowych przy pomocy autonomicznych związków mniejszości

o charakterze publiczno-prawnym w obrębie związków samorządu powszechnego.

Państwo będzie miało w stosunku do ich działalności prawo kontroli oraz uzupełnienia

w razie potrzeby ich środków finansowych.

Obywatele polscy, należący do mniejszości narodowościowych, wyznaniowych lub językowych,

mają równe z innymi obywatelami prawo zakładania, nadzoru i zawiadywania swoim własnym

kosztem zakładów dobroczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów

wychowawczych, oraz używania w nich swobodnie swej mowy i wykonywania przepisów swej

religji.

Wszystkim obywatelom poręcza się wolność sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może

być z powodu swego wyznania i przekonań religijnych ograniczony w prawach, przysługujących

innym obywatelom.

Wszyscy mieszkańcy Państwa Polskiego mają prawo wolnego wyznawania zarówno publicznie

jak prywatnie swej wiary i wykonywania przepisów swej religji lub obrządku, o ile

to nie sprzeciwia się porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej.

Wolności wyznania nie wolno używać w sposób, przeciwny ustawom. Nikt nie może uchylać

się od spełnienia obowiązków publicznych z powodu swoich wierzeń religijnych. Nikt

nie może być zmuszony do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych, o ile nie

podlega władzy rodzicielskiej lub opiekuńczej.

Każdy związek religijny, uznany przez Państwo, ma prawo urządzać zbiorowe i publiczne

nabożeństwa, może samodzielnie prowadzić swe sprawy wewnętrzne, może posiadać i nabywać

majątek ruchomy i nieruchomy, zarządzać nim i rozporządzać, pozostaje w posiadaniu

i używaniu swoich fundacji i funduszów, tudzież zakładów dla celów wyznaniowych, naukowych

i dobroczynnych. Żaden związek religijny jednak nie może stawać w sprzeczności z ustawami

państwa.

Wyznanie rzymsko-katolickie, będące religją przeważającej większości narodu, zajmuje

w Państwie naczelne stanowisko wśród równouprawnionych wyznań.

Kościół Rzymsko-Katolicki rządzi się własnemi prawami. Stosunek Państwa do Kościoła

będzie określony na podstawie układu ze Stolicą Apostolską, który podlega ratyfikacji

przez Sejm.

Kościoły mniejszości religijnych i inne prawnie uznane związki religijne rządzą się

same własnemi ustawami, których uznania Państwo nie odmówi, o ile nie zawierają postanowień,

sprzecznych z prawem.

Stosunek Państwa do tych Kościołów i wyznań będzie ustalany w drodze ustawowej po

porozumieniu się z ich prawnemi reprezentacjami.

Uznanie nowego lub dotąd prawnie nieuznanego wyznania nie będzie odmówione związkom

religijnym, których urządzenia, nauka i ustrój nie są przeciwne porządkowi publicznemu

ani obyczajności publicznej.

Badania naukowe i ogłaszanie ich wyników są wolne. Każdy obywatel ma prawo nauczać,

założyć szkołę lub zakład wychowawczy i kierować niemi, skoro uczyni zadość warunkom,

w ustawie przepisanym, w zakresie kwalifikacji nauczycieli, bezpieczeństwa powierzonych

mu dzieci i lojalnego stosunku do Państwa.

Wszystkie szkoły i zakłady wychowawcze, zarówno publiczne jak i prywatne, podlegają

nadzorowi władz państwowych w zakresie, przez ustawy określonym.

W zakresie szkoły powszechnej nauka jest obowiązkową dla wszystkich obywateli Państwa.

Czas, zakres i sposób pobierania tej nauki określi ustawa.

Nauka w szkołach państwowych i samorządowych jest bezpłatna.

Państwo zapewni uczniom, wyjątkowo zdolnym a niezamożnym, stypendja na utrzymanie

w zakładach średnich i wyższych.

W każdym zakładzie naukowym, którego program obejmuje kształcenie młodzieży poniżej

lat 18, utrzymywanym w całości lub w części przez Państwo lub ciała samorządowe, jest

nauka religji dla wszystkich uczniów obowiązkową. Kierownictwo i nadzór nauki religji

w szkołach należy do właściwego związku religijnego z zastrzeżeniem naczelnego prawa

nadzoru dla państwowych władz szkolnych.

Każdy obywatel ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaką mu wyrządziły organy władzy

państwowej, cywilnej lub wojskowej, przez działalność urzędową, niezgodną z prawem

lub obowiązkami służby. Odpowiedzialnem za szkodę jest Państwo solidarnie z winnemi

organami; wniesienie skargi przeciw Państwu i przeciw urzędnikom nie jest zależne

od zezwolenia władzy publicznej. Tak samo odpowiedzialne są gminy i inne ciała samorządowe

oraz organy tychże.

Przeprowadzenie tej zasady określają osobne ustawy.

Postanowienia o prawach obywatelskich stosują się także do osób, należących do siły

zbrojnej. Wyjątki od tej zasady określają osobne ustawy wojskowe.

Siła zbrojna może być użyta tylko na żądanie władzy cywilnej przy ścisłem zachowaniu

ustaw do uśmierzenia rozruchów lub do przymusowego wykonania przepisów prawnych. Wyjątki

od tej zasady dopuszczalne są tylko na mocy ustaw o stanie wyjątkowym i wojennym.

Czasowe zawieszenie praw obywatelskich: wolności osobistej (art. 97), nietykalności

mieszkania (art. 100), wolności prasy (art. 105), tajemnicy korespondencji (art. 106),

prawa koalicji, zgromadzania się i zawiązywania stowarzyszeń (art. 108) może nastąpić

dla całego obszaru państwowego lub dla miejscowości, w których okaże się konieczne

ze względów bezpieczeństwa publicznego.

Zawieszenie takie zarządzić może tylko Rada Ministrów za zezwoleniem Prezydenta Rzeczypospolitej

podczas wojny albo gdy grozi wybuch wojny, jakoteż w razie rozruchów wewnętrznych

lub rozległych knowań o charakterze zdrady stanu, zagrażających Konstytucji Państwa

albo bezpieczeństwu obywateli.

Zarządzenie takie Rady Ministrów w czasie trwania sesji sejmowej musi być natychmiast

przedstawione Sejmowi do zatwierdzenia. W razie wydania takiego zarządzenia, mającego

obowiązywać na obszarze, obejmującym więcej, niż jedno województwo, w czasie przerwy

w obradach sejmowych - Sejm zbiera się automatycznie w ciągu dni 8 od ogłoszenia owego

zarządzenia celem powzięcia odpowiedniej decyzji

Jeśli Sejm odmówi zatwierdzenia, stan wyjątkowy natychmiast traci moc obowiązującą.

Jeżeli Rada Ministrów zarządzi stan wyjątkowy po zakończeniu okresu sejmowego lub

po rozwiązaniu Sejmu, zarządzenie Rządu powinno być przedstawione Sejmowi nowowybranemu

niezwłocznie na pierwszem posiedzeniu.

Zasady te określi bliżej ustawa o stanie wyjątkowym.

Zasady czasowego zawieszenia wyżej wymienionych praw obywatelskich w czasie wojny

na obszarze, objętym działaniami wojennemi, określi ustawa o stanie wojennym.

Zmiana Konstytucji może być uchwalona tylko w obecności conajmniej połowy ustawowej

liczby posłów, względnie członków Senatu, większością 2/3 głosów.

Wniosek o zmianę Konstytucji winien być podpisany conajmniej przez 1/4 ustawowej liczby

posłów, a zapowiedziany conajmniej na 15 dni.

Drugi z rzędu na zasadzie tej Konstytucji wybrany Sejm może dokonać rewizji Ustawy

Konstytucyjnej własną uchwałą, powziętą większością 3/5 głosujących, przy obecności

conajmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Co lat 25 po uchwaleniu niniejszej Konstytucji ma być Ustawa Konstytucyjna poddana

rewizji zwyczajną większością Sejmu i Senatu, połączonych w tym cela w Zgromadzenie

Narodowe.

Niniejsza Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ma moc obowiązującą z dniem jej ogłoszenia,

względnie - o ile urzeczywistnienie jej poszczególnych postanowień zawisło od wydania

odpowiednich ustaw z dniem ich wejścia w życie.

Wszelkie istniejące obecnie przepisy i urządzenia prawne, niezgodne z postanowieniami

Konstytucji, będą najpóźniej do roku od jej uchwalenia przedstawione ciału ustawodawczemu

do uzgodnienia z nią w drodze prawodawczej.