Supreme Court partially allowed appeal on preliminary contract breach and unjust enrichment regarding pre-sale payments.

Sygn. akt V CSK 357/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Józefa M., Józefy M., Marka M., Daniela M., Joanny P.,

Edwarda J., Krystyny J., Krzysztofa J., Marcina J. i Adama J.

przeciwko Grażynie G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 18 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym), III (trzecim)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

orzeczenia

o kosztach

postępowania kasacyjnego; oddala skargę kasacyjną w

pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 18 maja 2010 r. zmienił, na skutek apelacji

pozwanej, wyrok Sądu Rejonowego z dnia 20 stycznia 2010 r. w ten sposób, że

oddalił powództwo, a ponadto oddalił apelację powodów. U podłoża tego

rozstrzygnięcia legło ustalenie, że poprzednicy prawni powodów, którzy zginęli

tragicznie w wypadku samochodowym, zawarli z pozwaną przedwstępną umowę

sprzedaży bliżej określonej nieruchomości. Na poczet ceny wpłacili zadatek w

kwocie 10.000 zł. Później „tytułem zadatku" uiścili dalszą kwotę, łącznie 55000 zł.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu Sądu Rejonowego, że

umowa przyrzeczona sprzedaży, przewidziana umową przedwstępną, nie doszła

do skutku z powodu zdarzeń, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności

(art. 394 § 3 zd. 2). Stwierdził, że niewykonanie umowy przedwstępnej nastąpiło z

przyczyn leżących po stronie powodów.

Skarga kasacyjna powodów - oparta na obu podstawach z art. 3983 k.p.c. zawiera zarzut naruszenia art. 394 § 3 k.c., a także art. 386 § 1 k.p.c., art. 382

w zw. z art. 233 k.p.c., i zmierza do uchylenia wyroków Sądów obu instancji oraz

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący

zarzucane

Sądowi

drugiej

instancji

naruszenie

przepisów

procedury identyfikują z, według nich, błędną oceną postanowienia Sądu pierwszej

instancji z dnia 13 czerwca 2006 r., w przedmiocie przywrócenia pozwanej terminu

do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, przez co w postępowaniu apelacyjnym

miało dojść do naruszenia art. 386 § 1 k.p.c., art. 382 w zw. z art. 233 k.p.c.

Z tak postawionym zarzutem niepodobna się zgodzić, bowiem Sąd Okręgowy,

wbrew stanowisku skarżących, w wyniku merytorycznej oceny postanowienia z dnia

13 czerwca 2006 r. zasadnie uznał, że Sąd Rejonowy oceniając okoliczności, na tle

których doszło do uchybienia terminu do wniesienia sprzeciwu, w ramach

dozwolonej w art. 233 k.p.c. oceny dowodów, miał podstawy do jego przywrócenia.

Wskazał, że za tym stanowiskiem przemawia okoliczność, że skarżący wnosząc

pozew wiedzieli, iż adres podany w pozwie nie jest miejscem zamieszkania

pozwanej. Poza tym, że wiadomym im było również i to, iż nieruchomość pod

podanym adresem nie nadaje się do zamieszkania, jest przeznaczona do

sprzedaży, a pozwana zainwestowała środki finansowe na cele mieszkaniowe

w W., gdzie przebywa i pracuje.

Przystępując do oceny zasadności pierwszej podstawy kasacyjnej trzeba

zauważyć, że Sądy obu instancji zasadnie przyjęły, że skarżący jako spadkobiercy

małż. J. weszli we wszystkie prawa i obowiązki spadkodawców, a więc że prawa i

obowiązki z umowy przedwstępnej zawartej z pozwaną przeszły na skarżących.

Niepodobna

natomiast

podzielić

stanowiska

Sądu

drugiej

instancji,

że niewykonanie tej umowy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie skarżących.

Niewłaściwie bowiem ocenił tenże Sąd zaistniałe okoliczności, mianowicie że zakup

nieruchomości od pozwanej planowali Jolanta i Grzegorz małż. J., rozpoczynający,

jak podnoszą skarżący, wspólne życie, będący na jego progu. Zakup tej

nieruchomości, w celu urządzenia w niej centrum życiowego miał zatem znaczenie

jedynie dla małż. J., a nie dla skarżących. W tych szczególnych okolicznościach

wstąpienie w ogół praw i obowiązków umowy przedwstępnej, wbrew stanowisku

Sądu drugiej instancji, nie pociągało za sobą bezwzględnego obowiązku wykonania

tej umowy, a więc nieplanowego zakupu zupełnie nieprzydatnej nieruchomości.

Rację przeto mają skarżący, że umowa przyrzeczona, przewidziana umową

przedwstępną, nie doszła do skutku z powodu zdarzeń, za które żadna ze stron nie

ponosi odpowiedzialności, mianowicie z powodu sytuacji wywołanej śmiercią małż.

J. Odmienne stanowisko Sądu drugiej instancji co do zasady narusza art. 394 § 3

zd. 2 k.c.

Sąd Najwyższy zauważa, że kwota wręczona kontrahentowi po zawarciu

umowy nie może być uznana za uiszczoną tytułem zadatku. Stanowisko takie zajął

już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 października 1999 r., I CKN 262/98 (OSNC

2000, nr 4, poz. 71), podkreślając, że według 394 § 2 k.c. zadatek stanowi

zastrzeżenie zamieszczone w zawartej umowie, różniące się od innych jej

postanowień tym, że jego skuteczność zależy od "dania" pieniędzy lub rzeczy

(ma zatem charakter realny; zob. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 maja

2000 r., III CKN 245/00, nie publ., z 15 maja 2003 r., I CKN 340/01, nie publ. i z

dnia 30 stycznia 2004 r., I CK 129/03, nie publ.).

W sprawie kwota 55000 zł. zł, nazwana zadatkiem, została przez małż. J.

zapłacona dopiero po zawarciu umowy przedwstępnej, i po daniu umówionego

w tej umowie zadatku w kwocie 10000 zł, wobec czego nie mogła być uznana za

zadatek w rozumieniu art. 394 § 3 k.c., a jedynie za świadczenie na poczet ceny

sprzedaży. Wobec niedojścia do skutku umowy sprzedaży, kwota ta stała się

świadczeniem nienależnym, zamierzony cel świadczenia nie został bowiem

osiągnięty (art. 410 § 2 k.c.). Skarżący zatem uzyskali tym samym roszczenie

o zwrot nienależnego świadczenia.

Sąd drugiej instancji również z powyższych przyczyn błędnie zastosował art.

394 § 3 k.c. odnośnie do kwoty 55000 zł, a co zatem idzie, zarzut naruszenia tego

przepisu także z tego względu stanowi skuteczną podstawę kasacyjną, gdyż wobec przysługującego skarżącym roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z wynikiem sprawy.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.