Supreme Court remands notary disciplinary case for retrial on mass document execution violation.

WYROK Z DNIA 1 WRZEŚNIA 2004 R.

SDI 37/04

Przewodniczący: sędzia SN Wiesław Kozielewicz (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Halina Gordon-Krakowska, Wiesław Błuś.

Sąd Najwyższy – Izba Karna z udziałem Rzecznika Dyscyplinarnego

Wyższego Sądu Dyscyplinarnego oraz protokolanta w sprawie notariusza

obwinionego z art. 50 i 80 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o

notariacie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm.) po rozpoznaniu na

rozprawie w dniu 1 września 2004 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę

obwinionego od orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego przy Krajowej

Radzie Notarialnej z dnia 10 maja 2004 r., sygn. akt (...) utrzymującego w mocy

orzeczenie Sądu Dyscyplinarnego Izby Notarialnej z dnia 19 września 2003 r.,

sygn. akt (...)

u c h y l i ł zaskarżone o r z e c z e n i e oraz poprzedzające je orzeczenie

Sądu Dyscyplinarnego Izby Notarialnej w części dotyczącej przypisanego czynu

opisanego pod pkt 4 i w tym zakresie sprawę obwinionego notariusza przekazał

Sądowi Dyscyplinarnemu Izby Notarialnej do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyższy Sąd Dyscyplinarny orzeczeniem z dnia 10 maja 2004 r. sygn. (...),

po rozpoznaniu odwołań: obwinionego notariusza i jego obrońcy adwokata,

utrzymał w mocy orzeczenie Sądu Dyscyplinarnego Izby Notarialnej z dnia 19

września 2003 r. sygn. (...). Tym ostatnim orzeczeniem (nazwanym wyrokiem)

uznano obwinionego winnym:

1. nie przesyłania w ustawowo określonym terminie wypisów aktów

notarialnych do właściwego Sądu prowadzącego księgi wieczyste, tj.

naruszenia art. 92 § 4 ustawy – Prawo o notariacie i wymierzono mu za to

karę pieniężną w wysokości 10 000 zł;

2. nie przekazywania w ustawowym terminie opłat i podatków pobieranych

przez notariusza w związku z dokonanymi czynnościami notarialnymi, tj.

naruszenia:

a) art.7 ustawy – Prawo o notariacie w zw. z § 7 ust.1 pkt 3 rozporządzenia

Ministra Finansów i Ministra Sprawiedliwości w sprawie poboru przez

notariusza podatku od spadków i darowizn, prowadzenia rejestru podatku

oraz trybu wykonywania przez notariusza czynności związanych z

poborem podatku;

b) § 4 ust. 1 pkt 5 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 5 grudnia 2000

r. w sprawie szczegółowych zasad poboru podatku od czynności cywilnoprawnych;

c) § 13 ust. 1 pkt 3 lit. a rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 5 grudnia

2000 r. w sprawie sposobu pobierania zapłaty i zwrotu opłaty skarbowej

oraz sposobu prowadzenia rejestru opłaty;

d) § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 sierpnia

2001 r. w sprawie pobierania przez notariusza opłat sądowych od

wniosków o wpis do księgi wieczystej

i za to wymierzono mu karę pieniężną w wysokości 10 000 zł;

3. „nagminności sporządzania aktów notarialnych poza kancelarią”, tj.

naruszenia art.3 ustawy – Prawo o notariacie i za to wymierzono mu karę

nagany;

4. wykonywania w ciągu jednego dnia znacznej ilości aktów notarialnych w

sposób naruszający art. 80 § 2 ustawy – Prawo o notariacie i za to

wymierzono mu karę pozbawienia prawa prowadzenia kancelarii;

5. nagminnego pobierania wynagrodzenia w wysokości 1 złoty, tj. naruszenia

art. 5 ustawy – Prawo o notariacie i za to wymierzono mu karę nagany;

6. nieprawidłowego udzielania zastępstw asesorem notarialnym, tj. naruszenia

art. 21 ustawy – Prawo o notariacie i za to wymierzono mu karę nagany.

Orzeczenie Wyższego Sądu Dyscyplinarnego w części dotyczącej

rozstrzygnięcia o karze odnośnie czynu z pkt 4 zaskarżył kasacją obrońca

obwinionego.

Na podstawie art. 63b ustawy – Prawo o notariacie zaskarżonemu

orzeczeniu zarzucił rażącą niewspółmierność kary wyrażającą się w

wymierzeniu obwinionemu notariuszowi kary pozbawienia prawa prowadzenia

kancelarii, która to kara została mu wymierzona za naruszenie art. 80 § 2 ustawy

– Prawo o notariacie, tj. za czyn określony w pkt 4 orzeczenia.

Podnosząc powyższy zarzut obrazy art. 80 § 2 ustawy – Prawo o notariacie

oraz zarzut oczywistego naruszenia art. 4, art. 7 i art. 424 k.p.k. w związku z art.

69 ustawy – Prawo o notariacie wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia, w

części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze za czyn określony w pkt 4 poprzez

zmniejszenie wymiaru kary, a mianowicie zastąpienie kary pozbawienia prawa

prowadzenia kancelarii karą nagany.

W wystąpieniu w toku rozprawy kasacyjnej obrońca wniósł alternatywnie o

uchylenie orzeczenia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Czyniąc ustalenia odnoście czynu z pkt 4 Sąd Dyscyplinarny stwierdził, że

sprzeczna z prawem i rażąco naruszająca artykuł 80 § 2 Prawa o notariacie była

stosowana przez obwinionego praktyka równoczesnego odczytywania kilku

aktów notarialnych w taki sposób, że odczytywał wszystkim zgromadzonym

tzw. elementy wspólne, a następnie informował o treści elementów

indywidualnych. Zdaniem Sądu Dyscyplinarnego żaden z tak sporządzonych

aktów nie został odczytany w sposób wymagany przepisem artykułu 94 § 1 tej

ustawy. Nie do zaakceptowania jest według Sądu Dyscyplinarnego pogląd, że

wcześniejsze udostępnienie stronom projektu aktu i skonsultowanie z nimi

pojawiających się na tym etapie wątpliwości zwalnia notariusza od

rygorystycznego

przestrzegania

obowiązku

odczytania

każdego

aktu

indywidualnie. Niezależnie bowiem od ilości konsultowanych ze stronami

projektów umowy i dokonanych w trakcie tych konsultacji uzgodnień, aktem

notarialnym staje się tylko ta wersja, która ostatecznie została im przez

notariusza (bądź jego zastępcę) odczytana i po upewnieniu się, że odpowiada

ona porządkowi prawnemu, nie narusza słusznych interesów stron i innych osób

jak też, że jest dla stron zrozumiała i odpowiada ich zamierzeniom, zostaje przez

nie przyjęta i podpisana.

Te względy zdecydowały, iż Sąd Dyscyplinarny uznał notariusza winnym

zaniedbania zawodowego polegającego na dokonywaniu czynności notarialnych

w ilości i warunkach uniemożliwiających zrealizowanie zasady obiektywizmu.

Z kolei Wyższy Sąd Dyscyplinarny odnosząc się do zarzutów zawartych w

odwołaniach podniósł, że zbiorowe odczytywanie aktów notarialnych dla

kilkunastu lub kilkudziesięciu osób przystępujących do czynności notarialnych

jest zdecydowanie sprzeczne z wymogami zawartymi w przepisie art. 94 § 1

ustawy – Prawo o notariacie. Przepis ten bowiem stanowi, że przed podpisaniem

aktu notarialnego notariusz zobowiązany jest każdorazowo upewnić się czy

osoby biorące udział w czynności, rozumieją treść i znaczenie aktu oraz, że akt

ten jest zgodny z ich wolą.

Powyższy warunek nie może być spełniony w sytuacji zbiorowego odczytywania aktu notarialnego, po którym następuje jedynie składanie podpisów

osób będących stronami aktu notarialnego. W warunkach zbiorowego

odczytywania

aktów

notarialnych

nie

ma

warunków

do

należytego

zabezpieczenia praw i słusznych interesów stron oraz innych osób dla których

czynność ta może powodować skutki prawne. Wymóg ten jest jednoznacznie

określony w art. 80 § 2 ustawy – Prawo o notariacie. Zbiorowe odczytywanie

aktów notarialnych stanowi obejście tego przepisu, co w konsekwencji musi

skutkować odpowiedzialność notariusza, nie tylko etyczną na płaszczyźnie

Kodeksu Etyki Notariusza, ale również dyscyplinarną. Orzeczonej zaś za czyn

opisany z pkt 4 kary dyscyplinarnej w postaci pozbawienia obwinionego prawa

prowadzenia kancelarii notarialnej nie można uznać za rażąco surową i

niesprawiedliwą – cyt. „albowiem działaniem swym obwiniony podważał

powagę czynności notarialnych i naruszył autorytet notariusza jako osoby,

któremu Państwo zleciło określony zakres władzy”.

Z zaprezentowanych wyżej rozważań Sądów Dyscyplinarnych wynika, że

o ile Sąd pierwszej instancji dopatrywał się w czynie obwinionego opisanym w

pkt 4 naruszenia wymogu z art. 80 § 2 ustawy – Prawo o notariacie, to Sąd

drugiej instancji rozpoznając środki odwoławcze wniesione przecież na korzyść

obwinionego, poczynił niekorzystne ustalenia, gdyż dopatrzył się też naruszenia

tym czynem normy z art. 94 § 1 ustawy – Prawo o notariacie, czego przecież w

zaskarżonym odwołaniami orzeczeniu nie przypisano (por. pkt 4 orzeczenia

Sądu Dyscyplinarnego, gdzie przypisano naruszenie jedynie art. 80 § 2 ustawy –

Prawo o notariacie).

Poza sporem jest, że konsekwencją obowiązku nałożonego na notariusza w

art. 80 § 2 ustawy – Prawo o notariacie jest zobowiązanie notariusza do

przedstawienia stronom czynności wszystkich konsekwencji ich dokonania (por.

A. Redelbach, Prawo o notariacie. Komentarz, Toruń – Poznań 2002, s. 205). W

realiach niniejszej sprawy odnośnie czynu z pkt 4 nie dokonano ustaleń, czy

zastosowane przez obwinionego środki w postaci konsultowania ze stronami

projektów aktów notarialnych, sporządzonych z ich udziałem, zabezpieczało w

wystarczającym stopniu ich prawa i słuszne interesy. Nie ustalono przecież czy

strony umów, które zostały sporządzone przez obwinionego w dniu 24

października 2002 r. zgłaszały jakiekolwiek zastrzeżenia, co do treści

sporządzonych tego dnia aktów notarialnych.

Niewystarczające jest też uzasadnienie orzeczenia w części dotyczącej kary

wymierzonej obwinionemu za czyn z pkt 4. Trafnie zwraca na to uwagę

skarżący, podnosząc nadto słusznie, iż kara dyscyplinarna musi być

współmierna i odpowiadać społecznemu poczuciu sprawiedliwości – cyt.

„natomiast w przedmiotowej sprawie zostały prawomocnie orzeczone kary

znacznie łagodniejsze za znacznie poważniejsze przewinienia”.

Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Dyscyplinarny Izby Notarialnej

powinien poczynić dokładne ustalenia odnośnie czynu z pkt 4 w kontekście

oceny stopnia szkodliwości tego rodzaju konkretnego zachowania obwinionego.

W przypadku przyjęcia, że ten czyn wyczerpuje znamiona przewinienia

dyscyplinarnego należy w uzasadnieniu orzeczenia, w części dotyczącej kary,

podać jakie okoliczności i dlaczego uznano za obciążające, a jakie za łagodzące.

Wskazać też w jaki sposób te poszczególne okoliczności kształtują karę, jaki

mają wpływ na jej wymiar i dlaczego orzeczono karę taką, a nie inną.

Kierując się przedstawionymi wyżej względami Sąd Najwyższy orzekł, jak

w wyroku.