Supreme Court allows retrial in lustration case due to new facts proving secret cooperation status. The court found new evidence relevant to the secret nature of cooperation. The court ordered a retrial because new facts significantly impact the assessment of cooperation secrecy. The court ruled that new evidence regarding the number of people informed requires a retrial. The court determined that the secret nature of cooperation must be assessed materially. The court held that new facts justify reopening the lustration proceedings. The court decided to retry the case based on new evidence of cooperation scope.

Sygn. akt IV KO 91/20 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 maja 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Waldemar Płóciennik‎SSN Tomasz ArtymiukProtokolant Anna Kowal w sprawie S. A.,‎w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego,‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu bez udziału stron‎w dniu 6 maja 2021 r.,‎wniosku obrońcy osoby lustrowanej o wznowienie postępowania sądowego, na korzyść osoby lustrowanej, zakończonego orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w (…)z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa (…), którym utrzymano w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w K.‎z dnia 28 czerwca 2018 r., sygn. akt VI K (…), 1. wznawia postępowanie w sprawie w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego S. A., 2. uchyla prawomocne orzeczenie Sądu Apelacyjnego w (…) z 22 listopada 2018 r., II AKa (…)i przekazuje sprawę S. A. do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w (…);

3. zarządza zwrot opłaty od wniosku uiszczonej przez wnioskodawcę. UZASADNIENIEPrawomocnym orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa (…) utrzymano w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 czerwca 2018 r., sygn. akt VI K (…), którym to Sąd pierwszej instancji:I.na podstawie art. 21a ust. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów stwierdził, że lustrowany S. A. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, o którym mowa w art. 7 ust. 1 tej ustawy, z dnia 19 marca 2008 r.;II.na podstawie art. 21a ust. 2a ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów orzekł wobec lustrowanego S. A. utratę prawa wybieralności w wyborach do Sejmu, Senatu i Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach powszechnych organu i członka organu jednostki samorządu terytorialnego oraz organu jednostki pomocniczej jednostki samorządu terytorialnego, której obowiązek utworzenia wynika z ustawy na okres 3 lat;III.na podstawie art. 21a ust. 2b ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów orzekł wobec lustrowanego S. A. zakaz pełnienia funkcji publicznej, o której mowa w art.4 pkt 2 - 57 i 61 na okres 3 lat.Pismem z dnia 27 lipca 2020 r. obrońca S. A. złożył wniosek o wznowienie tego postępowania i uchylenie orzeczeń Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego, wskazując jako podstawę tego wniosku nowe fakty i dowody w rozumieniu art. 21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej, które wskazują na to, że w odniesieniu do S. A. nie została spełniona przesłanka tajności współpracy, gdyż o tej współpracy lustrowany miał informować szersze grono osób, aniżeli wynika to z poczynionych w pierwotnym postępowaniu lustracyjnym ustaleń faktycznych.

Informacje takie miał przekazywać nie tylko osobom bliskim, które cieszyły się jego szczególnym zaufaniem, ale także gronu osób ze środowiska akademickiego, które były przedmiotem zainteresowania i inwigilowania przez Służbę Bezpieczeństwa oraz trzem harcerzom ZHP.Pismem z dnia 2 listopada 2020 r. prokurator Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddziałowego Biura Lustracyjnego w K. wniosła o oddalenie wniosku o wznowienie postępowania. W uzasadnieniu stanowiska wskazano, że przedstawione we wniosku o wznowienie fakty i dowody nie mają cech nowości, albowiem art. 21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej wymaga, by fakty lub dowody takie nie były znane nie tylko orzekającemu sądowi, ale także stronie postępowania, która zgłasza wniosek o wznowienie postępowania.

Odnosząc się do załączonych do wniosku oświadczeń i wynikających z nich faktów, prokurator wskazała, że nie mogą one stanowić nowych dowodów, gdyż lustrowany o nich wiedział albo z łatwością mógł się dowiedzieć. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Wniosek o wznowienie postępowania okazał się zasadny – co do podstaw wznowienia, nie można było natomiast podzielić w całości wniosku obrony co do zakresu uchylenia orzeczeń wydanych w tej sprawie. W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że ustawodawca na potrzeby postępowania lustracyjnego w pewnym zakresie odmiennie uregulował przesłanki i tryb postępowania wznowieniowego.

Przepisy Kodeksu postępowania karnego w tej mierze stosuje się jedynie w kwestiach nieuregulowanych (art. 21d ust. 1). Oznacza to, że w wypadku, gdy ustawa lustracyjna normuje jakąś materię z zakresu tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, to przepisy procedury karnej nie mogę w tej mierze znaleźć zastosowania, niezależnie od tego, czy są one mniej, czy bardziej korzystane dla lustrowanego. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w odniesieniu do podstawy wznowienia propter nova. Stosownie bowiem do art. 21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej, postępowanie lustracyjne zakończone prawomocnym orzeczeniem wznawia się, jeżeli po wydaniu orzeczenia ujawnią się nowe fakty lub dowody nieznane przedtem sądowi, wskazujące na to, że prawomocne orzeczenie z powodu nowych faktów i dowodów jest oczywiście niesłuszne.Ustawodawca precyzyjnie określa podmiot, któremu zgłoszone we wniosku o wznowienie postępowania lustracyjnego nowe fakty i dowody mają być nieznane – jest to sąd.

Przepis ten odpowiadał obowiązującemu przed 1 lipca 2015 r. art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., który również przewidywał, iż możliwość wznowienia postępowania w oparciu o przesłankę propter nova, gdy ujawnią się nowe fakty lub dowody „nie znane przedtem sądowi”. Sformułowanie to zostało usunięte z Kodeksu postępowania karnego właśnie z tą datą – w związku z wejściem w życie ustawy dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 1247 ze zm.; por. art. 1 pkt 187).

Od tego dnia rzeczywiście w doktrynie i w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że „nowość” dowodu lub faktu zgłaszanego we wniosku o wznowienie postępowania karnego obejmuje nie tylko (jak dotychczas) sąd, ale także stronę postępowania. Gdyby tak sformułowany był również art. 21 ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej, należałoby przyznać rację prokuratorowi, a wniosek osoby lustrowanej oddalić. Tak jednak nie jest z uwagi na to, że art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. w nowym brzmieniu nie znajduje zastosowania w postępowaniu lustracyjnym, a to z uwagi na wspomniane już uregulowanie art. 21d ust.

1. Przepis ten zezwala na odpowiednie stosowanie w postępowaniu lustracyjnym przepisów Kodeksu postępowania karnego, jak już wskazano, ale jedynie w zakresie nieuregulowanym. Określenie podstaw wznowienia w ustawie lustracyjnej, a zarazem brak jej dostosowania do treści art. 540 § 1 kpt 2 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. (co pozostawało w zakresie luzu decyzyjnego prawodawcy), powoduje, że art. 21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej przewiduje w tym zakresie szerszą podstawę wznowienia. Podzielenie stanowiska prokuratora prowadziłoby przy tym wprost do naruszenia zakazu wykładni per non est, a do tego sprowadziłoby się pominięcie we wskazanym przepisie ustawy lustracyjnej sformułowania „nieznane przedtem sądowi”.Z tych względów ewentualna wiedza lustrowanego o takich dowodach, które obecnie zgłasza i faktach, na które powołuje się we wniosku pozostają bez znaczenia dla oceny dopuszczalności wznowienia postępowania, choć ich późne zgłoszenie będzie miało ważne znacznie dla ostatecznej oceny wiarygodności wyjaśnień samego lustrowanego, jak i przeprowadzonych w dalszym postępowaniu lustracyjnym dowodów.

Powyższe rozważania pozwalają przejść do wskazanych we wniosku nowych dowodów i nowych faktów, które uprzednio nie były znane orzekającym w tej sprawie Sądom. Są nimi oświadczenia A. B. z dnia 1 lipca 2020 r. i J. O. z dnia 10 lipca 2020 r., z których wynika, że lustrowany S.A. miał informować o swojej współpracy nie tylko osoby ustalone w pierwotnym postępowaniu lustracyjnym, ale także inne, w tym właśnie A. B. i J. O., prof. H. F. – ówczesnego rektora Politechniki (…), J. O. – Komendanta Chorągwi ZHP oraz L. M. – byłą Komendant Chorągwi ZHP w S., która była przedmiotem zainteresowania i inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa.

Okoliczności te są niezmiernie istotne dla ustalenia, czy współpraca lustrowanego ze Służbą Bezpieczeństwa miała charakter tajny, a tylko przy spełnieniu i tego kryterium lustrowany miałby mieć obowiązek wskazania jej w oświadczeniu lustracyjnym (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2005 r., II KK 231/05). Nie można przy tym w sposób automatyczny i bezkrytyczny przenosić okoliczności, które wystąpiły w jednej sprawie na okoliczności innej sprawy. Z faktu więc, że w powołanej przez obrońcę sprawie, która w postępowaniu kasacyjnym była rozpoznawana pod sygnaturą V KK 31/13 (wyrok z dnia 24 kwietnia 2013 r.) poinformowanie 5 osób o współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa zostało uznane za podstawę niemożności ustalenia tajnego charakteru tej współpracy nie można wywodzić, że jeżeli w niniejszej sprawie również ustali się krąg co najmniej 5 osób, którym lustrowany miał przekazać informację o takiej współpracy (a nie informację, że ktoś pozostaje w kręgu zainteresowania Służby Bezpieczeństwa) jego oświadczenie lustracyjne będzie musiało zostać uznane za zgodne z prawdą.Na ocenę charakteru współpracy, w tym i jej tajny wymiar, wpływa bowiem wiele czynników i ani ustawodawca, ani tym bardziej orzecznictwo sądowe nie wprowadziło żadnych formalnych przesłanek, po spełnieniu których współdziałanie z organami bezpieczeństwa traciłoby status współpracy, o jakiej mowa w ustawie lustracyjnej.

Współdziałanie takie zawsze musi być oceniane w kontekście okoliczności konkretnej sprawy i zachowania konkretnego lustrowanego, a więc na podstawie kryteriów materialnych.Zgłoszone nowe dowody i wynikające z nich nowe fakty, jako że mają istotne znaczenie dla możliwości przyjęcia tajnego charakteru współdziałania lustrowanego ze Służbą Bezpieczeństwa, a więc determinują w podstawowym zakresie możliwość przypisania odpowiedzialności za delikt lustracyjny, nakazywały w tej sytuacji wznowienie postępowania lustracyjnego oraz uchylenie orzeczenia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 22 listopada 2018 r., II AKa (…) i przekazania sprawy lustrowanego temu Sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu apelacyjnym.

W toku dalszego postępowania Sąd ten powinien ponownie przesłuchać lustrowanego, a także szczegółowo świadków na okoliczności wskazywane przez nich w załączonych do wniosku o wznowienie postępowania oświadczeniach, a także – w razie takiej potrzeby – przeprowadzić inne jeszcze dowody, które pozwoliłyby na przeprowadzenie pełnej oceny nowych dowodów.Zgłoszone nowe dowody i fakty nie wymagały uchylenia także orzeczenia Sądu Okręgowego w K. Sąd Apelacyjny w (…) jest bowiem uprawniony (a i zobowiązany zarazem) do przeprowadzenia w postępowaniu odwoławczym uzupełniającego postępowania dowodowego.

Tylko w razie stwierdzenia którejś z podstaw wskazanych w art. 437 § 2 k.p.k. w zw. z art. 21d ust. 1 ustawy lustracyjnej orzeczenie Sądu Okręgowego będzie mogło ulec uchyleniu, a sprawa S. A. – przekazana Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wobec uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania należało zarządzić zwrot opłaty od tego wniosku, jaką wnioskodawca w tej sprawie uiścił (15 ust. 2 zd. 3 ustawy z dnia 23 czerwca 1973 r. o opłatach sądowych w sprawach karnych w zw. z art. w zw. z art. 21d ust. 1 ustawy lustracyjnej per analogiam).Z tych wszystkich względów orzeczono, jak w wyroku.