Supreme Court dismisses appeal on German law rule that pre-emption rights are non-transferable upon death.

Sygn. akt IV CK 357/05

POSTANOWIENIE

Dnia 21 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSA Aleksandra Marszałek

w sprawie z wniosku Gminy K.

przy uczestnictwie T. Z., D. Z. i H. Z. o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 grudnia 2005 r., kasacji uczestników postępowania od

postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 3 listopada 2004 r., sygn. akt III Ca (...),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił rewizję

uczestników postępowania T. Z. i D. Z. (jako następców prawnych R. Z.) i H. Z. od

dokonanych przez Sąd Rejonowy w K. dnia 24 marca 1995 r. wpisów w prowadzonych

przez ten Sąd księgach wieczystych nr (...) i nr (...), polegających na wykreśleniu wpisu

stwierdzającego przysługiwanie J. Z. prawa pierwokupu na podstawie § 6 umowy

notarialnej z dnia 9 października 1924 r. Powołując się na art. XXX i L przep. wpr. pr.

rzecz. pr. ks. wiecz. Sąd Okręgowy stwierdził, że skutki ujawnienia w księdze wieczystej

prawa pierwokupu przysługującego J. Z. podlegają prawu niemieckiemu, a według zaś

§ 514 k.c. niem. prawo pierwokupu, jeżeli inaczej nie postanowiono i jeżeli nie zostało

ono ustanowione na czas oznaczony, jest niezbywalne i nie przechodzi na

spadkobierców. Zatem wobec śmierci J. Z. w dniu 2 kwietnia 1968 r. przysługujące mu

prawo pierwokupu wygasło.

Postanowienie

wymienione

na

wstępie

zaskarżyli

kasacją

uczestnicy

postępowania. Podstawę kasacji stanowi naruszenie 1) prawa materialnego: art. LI w

zw. z art. III pkt 7 przep. wpr. k.c. i art. 922 k.c., art. III pkt 5 i 6 przep. wpr. k.c. w zw. z

art. I i XL przep. wpr. k.z., art. XXVII przep. wpr. pr. rzecz. pr. ks. wiecz. w zw. z art. 292

pkt 2 pr. rzecz., art. XXXIX przep. wpr. k.c., art. XXX przep. wpr. pr. rzecz. pr. ks. wiecz.

w zw. z art. 294 pr. rzecz., art. L w zw. z art. XXVI przep. wpr. pr. rzecz. pr. ks. wiecz.,

art. XXXIX przep. wpr. k.c. oraz 2) przepisów postępowania: art. 365 § 1, art. 316, 6268

§ 2 i art. 244 k.p.c. w zw. z art. 3 u. k.w.h. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i wpisu (wykreślenia) dokonanego przez sąd Rejonowy w K. w dniu 24

marca 1995 r. względnie o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając kasację stosownie do art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej

– Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Wbrew zapatrywaniu skarżących okoliczność, że prawomocnym wyrokiem

Sądu Rejonowego w K. z dnia 31 grudnia 1999 r., sygn. akt IC 136/99, oddalone zostało

powództwo o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych nr (...) i nr (...) z rzeczywistym

stanem prawnym przez wykreślenie wpisu stwierdzającego przysługiwanie J. Z. prawa

pierwokupu, nie stanowi o wydaniu zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 365

§ 1 k.p.c. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 30 września

2003 r., oddalającego apelację od wymienionego wyroku Sądu Rejonowego w K.,

rozstrzygniecie to zapadło na skutek uznania powództwa za bezprzedmiotowe, wobec

nieprawomocnego wówczas, dokonanego w dniu 24 marca 1995 r. wykreślenia w

księgach wieczystych wpisów stwierdzających przysługiwanie J. Z. prawa pierwokupu.

Rozstrzygnięcie to – nie oceniając jego prawidłowości – nie zamyka oczywiście drogi do

rozpoznania przez sąd wieczystoksięgowy wniosku o wpis (art. 38 u.k.w.h.,

obowiązujący w chwili składania w sprawie wniosku; obecnie obowiązujący art. 626 2

k.p.c.) i uwzględnienia tego wniosku, jeżeli zachodzą ku temu podstawy.

Okoliczność, że podstawą przejścia własności nieruchomości na kolejnych

właścicieli było przemilczenie (nie zasiedzenie, jak twierdzą skarżący) i komunalizacja,

oraz że kolejni właściciele nieruchomości nie podejmowali żadnych czynności

zmierzających

do

zbycia

nieruchomości,

nie

spowodowała

wygaśnięcia

praw

rzeczowych obciążających nieruchomość ani praw i roszczeń osobistych ujawnionych w

księdze wieczystej i wygaśnięcia prawa pierwokupu przysługującego J. Z.. Wymienione

zdarzenia nie mają znaczenia dla jedynej istotnej w sprawie okoliczności – czy wobec

śmierci uprawnionego wygasło przysługujące mu prawo pierwokupu. Zarzuty kasacji

naruszenia art. 316, 6268 § 2 i art. 244 k.p.c. w zw. z art. 3 ust. k.w.h., które skarżący

zdają się wiązać z wymienionymi okolicznościami, nie mogą zatem uzasadniać

uwzględnienia kasacji.

II. Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miało ustalenie, czy mimo

zmieniającego się stanu prawnego prawo pierwokupu ustanowione na rzecz J. Z. nie

wygasło jeszcze przed jego śmiercią, a jeżeli wówczas nie wygasło, to czy wygasło z

chwilą śmierci J. Z.. Pozytywna odpowiedź na pierwsze pytanie, niezależnie od tego,

czy było to prawo rzeczowe, czy prawo obligacyjne, wynika z jednej strony z przepisów

art. XXVI przep. wpr. pr. rzecz. pr. ks. wiecz. i art. XXXVII przep. wpr. k.c., a z drugiej

strony – z art. XXXIX przep. wpr. k.z. i art. XLIX § 1 przep. wpr. k.c. Z przepisów art.

XXXI przep. wpr. pr. rzecz. pr. ks. wiecz. i art. XL przep. wpr. k.c., wynika zaś, że do

oceny, czy prawo pierwokupu, jako prawo rzeczowe, wygasło na skutek śmierci J. Z.

w czasie obowiązywania kodeksu cywilnego, mają zastosowanie przepisy kodeksu

cywilnego niemieckiego (k.c. niem.), obowiązujące na ziemiach zachodnich i północnych

Polski w czasie powstania tego prawa. To samo w odniesieniu do prawa pierwokupu,

jako prawa obligacyjnego, wynika art. XL § 1 przep. wpr. k.z. i art. XLIX przep. wpr. k.c.

Śmierć uprawnionego jest bowiem zdarzeniem, które stosownie do tych przepisów jest

związane z istotą prawa pierwokupu (czy jest ono prawem dziedzicznym czy też nie).

Według prawa niemieckiego prawo pierwokupu jest prawem obligacyjnym (§ 504514 k.c. niem.). Pierwokup ustanowiony na nieruchomości może też być prawem

rzeczowym – ograniczoną służebnością osobistą (§ 1094 - 1104 k.c. niem.). Według §

514 k.c. niem., mającego wprost zastosowanie do prawa pierwokupu, jako prawa

obligacyjnego, prawo to jest niezbywalne i nie przechodzi na spadkobierców

uprawnionego, o ile inaczej nie postanowiono; jeżeli prawo zostało ustanowione na czas

określony poczytuje się w razie wątpliwości, że podlega ono dziedziczeniu. Stosownie

do § 1098 k.c. niem. wymieniony ostatnio przepis znajduje zastosowanie także do prawa

pierwokupu będącego ograniczoną służebnością osobistą. Zatem skoro z ustaleń

poczynionych w sprawie nie wynika, że zostało postanowione, iż prawo pierwokupu

ustanowione na rzecz J. Z. przechodzi na jego spadkobierców i że prawo to zostało

ustanowione na czas określony – bez względu na to, czy było to prawo obligacyjne, czy

prawo rzeczowe, czego w sprawie nie ustalono – wygasło ono z chwilą śmierci

uprawnionego.

Zaskarżone postanowienie wydane więc zostało także bez naruszenia prawa

materialnego. Przepisy, których naruszenie zarzucili skarżący, bądź nie znajdowały

zastosowania w rozpoznawanej sprawie, bądź wyłożone i zastosowane zostały przez

Sąd Okręgowy niewadliwie.

Kasację, jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw, należało przeto oddalić

(art. 39312 k.p.c., obowiązujący przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 22 grudnia 2004

r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju

sądów powszechnych, Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98, mający zastosowanie

do rozpoznawanej kasacji na podstawie art. 3 tej ustawy).