Supreme Court allows pre-1991 employment periods for early pension without employer contributions.

Wyrok z dnia 24 marca 1995 r.

II URN 7/95

Pracownikowi, który zgłosił wniosek o świadczenie emerytalno-rentowe po

dniu 15 listopada 1991 r. (po wejściu w życie ustawy z dnia 17 października 1991

r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw - Dz. U. Nr 104, poz. 450) można uwzględnić okresy

zatrudnienia w rozumieniu art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.) wykonywanego przed 15 listopada 1991 r., za które pracodawca nie odprowadził składek na ubezpieczenie.

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędzia SN: Maria Tyszel, Sędzia

SA: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w

dniu 24 marca 1995 r. sprawy z wniosku Jana B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w O. o wcześniejszą emeryturę, na skutek rewizji nadzwyczajnej

Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 27

maja 1993 r., [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 1 marca 1993 r., [...]

i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Jan B., urodzony 11 stycznia 1939 r., dochodził przyznania

wcześniejszej emerytury, wskazując w kwestionariuszu dotyczącym okresów zatrudnienia pracę m.in. w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w B. od 1 stycznia 1952 r. do

4 grudnia 1954 r. oraz w gospodarstwie rolnym Jana G. od 20 czerwca 1960 r. do 20

listopada 1970 r. Okresy te dokumentował zeznaniami świadków oraz zaświadczeniem

Urzędu Gminy w W. z dnia 30 lipca 1992 r. Ostatni pracodawca wnioskodawcy, [...]

Hodowla Buraka Cukrowego Stacja Hodowli Roślin w Ś. z siedzibą w J., rozwiązał z nim

umowę o pracę z dniem 31 grudnia 1992 r. w trybie wypowiedzenia z przyczyn leżących

po stronie zakładu pracy - (art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Dz. U. z 1990 r., Nr

4, poz. 19).

Decyzją z dnia 20 grudnia 1992 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

O. odmówił przyznania wnioskodawcy wcześniejszej emerytury na podstawie ustawy z

dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent,, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450) wobec nie

wykazania 40 lat pracy. Organ rentowy nie uwzględnił podanych wyżej okresów pracy w

Państwowym Gospodarstwie Rolnym w B., nie dając wiary zeznaniom świadków,

złożonym do protokołu, zaś w gospodarstwie rolnym Jana G. wobec braku ubezpieczenia.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, wyrokiem

z dnia 1 marca 1993 r., [...], zmienił częściowo zaskarżoną decyzję, zaliczając

wnioskodawcy do okresów zatrudnienia pracę w Państwowym Gospodarstwie Rolnym

w B. od dnia 1 stycznia 1952 r. do 4 grudnia 1954 r., zaś w pozostałej części odwołanie

oddalił, stwierdzając - za organem rentowym - nie objęcie ubezpieczeniem w czasie

pracy w charakterze pracownika najemnego w gospodarstwie rolnym Jana G.

Rewizję wnioskodawcy od tej części wyroku, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie

oddalił wyrokiem z dnia 27 maja 1993 r., [...].

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zatrudnienie to nie podlega zaliczeniu, skoro

wnioskodawca związany był z rolnikiem stosunkiem pracy, ale nie był ubezpieczony "i

nie była opłacana składka na ubezpieczenie społeczne z tytułu tego zatrudnienia".

Powyższy wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości i

zarzucając rażące naruszenie prawa, a to art. 3 § 2 k.p.c. oraz art. 2 ust. 2 pkt 1 lit. a

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent... (Dz. U. Nr 104,

poz. 450), a nadto naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wniósł na podstawie

art. 417 § 1 k.p.c., o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 1

marca 1993 r., [...] w części oddalającej odwołanie wnioskodawcy i przekazanie sprawy

w tej części Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Rzeszowie do ponownego rozpoznania.

Według rewidującego nie ma zastosowania w sprawie ust.1 art. 2 ustawy z dnia

17 października 1991 r., a ust. 2 pkt 1 lit. a tego przepisu, przy czym jego ścisła

wykładnia "prowadziłaby do pozbawienia osób zainteresowanych praw dobrze nabytych".

W tym zakresie powołano uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1994 r., III

UZP 5/94, w której zajęto stanowisko, że: "pracownikowi, który zgłosił wniosek o

świadczenie emerytalno-rentowe po dniu 15 listopada 1991 r. (po wejściu w życie

ustawy z dnia 17 października 1991 r.) można uwzględnić okresy zatrudnienia w

rozumieniu art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) wykonywanego przed 15

listopada 1991 r., za które pracodawca nie odprowadził składek na ubezpieczenie"

(OSNAPiUS 1994 Nr 6 poz. 97).W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał na mający

nadal zastosowanie z mocy art. 45 ustawy z dnia 17 października 1991 r. art. 11 ust. 1

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Orzeczenie Sądu

Wojewódzkiego narusza też interes Rzeczypospolitej Polskiej, skoro odmówiono nim

prawa do emerytury bez wyjaśnienia istotnych okoliczności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, a jej uwzględnienie powoduje uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku poprzedzającego w części oddalającej odwołanie

wnioskodawcy i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.

Nie można podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, iż przy ustalaniu prawa do

świadczeń emerytalno-rentowych nie podlegają uwzględnieniu okresy zatrudnienia, za

które nie została opłacona składka na ubezpieczenie społeczne. W tym zakresie

powołać trzeba zacytowaną przez skarżącego uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11

maja 1994 r. II UZP 5/94 (OSNAPiUS 1994 Nr 6 poz. 97) i wyrażony w niej pogląd,

który obecny skład sądzący w całości podziela.

Wnioskodawca dochodzi zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym Jana

G. od 20 czerwca 1960 r. do 20 listopada 1970 r.; spór więc dotyczy zatrudnienia przed

wejściem w życie ustawy z 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o

zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz.

450 ze zm.), zwanej dalej ustawą o rewaloryzacji emerytur i rent. Dopiero ta ustawa,

wprowadzając pojęcie okresów składkowych i nieskładkowych, związała prawo do

świadczeń emerytalno-rentowych z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne,

określając w art. 2 ust. 1 pkt 1 okresy składkowe jako okresy opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne w wysokości określonej w przepisach wykonawczych,

wydanych na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr

25, poz. 137 ze zm.). Art. 4 ustawy stanowi tylko o obowiązkowym ubezpieczeniu

społecznym pracowników. Nie uzależnia powstania i trwania tego obowiązku od

opłacania składek.

Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne obciąża, tak jak i

poprzednio, pracodawcę, który w tym zakresie podlegać może kontroli organów rentowych, sam zaś pracownik jednak nie ma wpływu na wykonywanie tego obowiązku.

Wniosek o świadczenie złożony został, jak to wyżej podano, już po wejściu w

życie ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, tj. po 15 listopada 1991 r., niemniej jednak

- stosownie do art. 45 tej ustawy - stosuje się nadal, o ile nie są sprzeczne z ustawą,

przepisy wymienione w art. 1, tj. także ustawę z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały "zachowuje swoją moc art. 11 ustawy z 14 grudnia 1982 r..., który warunkuje uzyskanie prawa

do świadczeń, określonych w ustawie, pozostawaniem w stosunku pracy bez względu

na to, czy pracodawca opłacał w czasie stosunku pracy składki na ubezpieczenie

społeczne... Za okresy składkowe przypadające przed wejściem w życie ustawy o

rewaloryzacji (emerytur i rent), należy uważać także i takie okresy pozostawania w stosunku pracy, za które składka na ubezpieczenie nie została opłacona."

Z tych więc względów nie można uznać za trafne odmiennych poglądów Sądów

Wojewódzkiego i Apelacyjnego. Powyższe jednak nie przesądza, że w okresie o którym

mowa, wnioskodawca świadczył pracę oraz w jakim wymiarze.

Okoliczności te nie były w żaden sposób przez sąd rozpatrywane, zaś nieuwzględnienie tego okresu było jedynie wynikiem ustalenia, iż nie opłacono za nie składki

ubezpieczeniowej.

W ponownym postępowaniu rzeczą Sądu Wojewódzkiego będzie przeprowadzenie dokładnego postępowania dowodowego, a w szczególności przesłuchanie

świadków wskazanych przez wnioskodawcę, ocena zaświadczenia Urzędu Gminy w W.

z dnia 30 lipca 1992 r. i ustalenie na podstawie jakich danych zostało ono wydane. W

toku postępowania przed Sądem Najwyższym, wnioskodawca okazał dowód osobisty

wydany dnia 4 kwietnia 1964 r., z którego wynika, że do 9 kwietnia 1964 r. był

zameldowany w C.S. powiat S., zaś od 21 kwietnia 1964 r. w miejscowości S.P. w

powiecie P. Przebywanie na terenie tego byłego powiatu wg. tych samych wpisów -

trwało do 13 sierpnia 1970 r. Dane powyższe wymagają dokładnej analizy, szczególnie

że w latach 1954-1960 wnioskodawca udokumentował świadectwami pracy

zatrudnienie w Kombinacie Budownictwa Ogólnego [...] w S. oraz [...] w Przedsiębiorstwie Budownictwa Ogólnego w S.S. Dopiero tak zgromadzone dowody będą mogły być

poddane ocenie Sądu i ewentualnie stanowić podstawę do zaliczenia tego okresu do

okresów zatrudnienia, koniecznych dla przyznania dochodzonej, wcześniejszej

emerytury bez względu na wiek.

Zauważyć należy, że z kwestionariusza dotyczącego okresów zatrudnienia wynika nieprzerwane zatrudnienie od 1 stycznia 1952 r. do 31 grudnia 1992 r., a więc

okres tylko nieznacznie przekraczający 40 lat pracy konieczny dla przyznania świadczenia, z czego okres ponad 10 letni (w gospodarstwie rolnym Jana G.) dowodzony jest

zeznaniami świadków. Wszystko to wymaga szczególnej wnikliwości Sądu I instancji.

Zaskarżony wyrok narusza nie tylko prawo, ale i interes Rzeczypospolitej

Polskiej. Pozbawienie prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych z rażącym

naruszeniem prawa materialnego i bez wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy narusza bowiem równocześnie interes Rzeczypospolitej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 1994 r. II URN 6/94).

Z tych wszystkich względów i w oparciu o art. 422 § 2 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji.