Supreme Court allows retrial for lustration case after ECHR found fair trial violation affecting main process.

WYROK Z DNIA 2 LUTEGO 2012 R.

II KO 80/11

Oceny

„potrzeby”

wznowienia

postępowania

w

związku

z

rozstrzygnięciem organu międzynarodowego (art. 540 § 3 k.p.k.) dokonywać

należy zawsze w realiach konkretnej sprawy i wykluczone jest automatyczne

stosowanie tego przepisu w każdej sprawie, w której organ międzynarodowy

rozstrzygnie o naruszeniu przez Polskę przepisów prawa międzynarodowego.

„Potrzeba” ta może zachodzić wówczas, gdy przedmiot rozstrzygnięcia tego

organu dotyczy głównego nurtu procesu.

Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: J. Szewczyk (sprawozdawca), W. Wróbel.

Sąd Najwyższy w sprawie Jacka M., w przedmiocie stwierdzenia

zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego, po rozpoznaniu w Izbie

Karnej na posiedzeniu w dniu 2 lutego 2012 r., w trybie art. 544 § 2 i 3 k.p.k. w

zw. z art. 21d ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu

informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 –

1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm. –

zwanej dalej ustawą lustracyjną), wniosku obrońcy Jacka M. o wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Sądu Apelacyjnego

w W. z dnia 30 maja 2006 r., utrzymującym w mocy orzeczenie Sądu

Apelacyjnego w W. z dnia 5 stycznia 2006 r.,

I. wznowił

postępowanie i u c h y l i ł zaskarżone orzeczenie oraz

utrzymane nim w mocy orzeczenie sądu pierwszej instancji, a sprawę

p r z e k a z a ł Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania;

II. z a r z ą d z i ł zwrot opłaty od wniosku na rzecz wnioskodawcy.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w W., orzeczeniem z dnia 5 stycznia 2005 r., stwierdził,

że Jacek M. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie, o którym mowa w art. 6

ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w

organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944 –

1990 osób pełniących funkcje publiczne. Orzeczenie to w dniu 30 maja 2006

r., po rozpoznaniu odwołania wniesionego przez obrońcę lustrowanego,

zostało przez Sąd Apelacyjny w W. utrzymane w mocy. Postanowieniem z

dnia 22 maja 2007 r. Sąd Najwyższy oddalił kasację obrońcy osoby

lustrowanej. Ponadto postanowieniem z dnia 14 maja 2010 r. oddalono

wniosek o wznowienie postępowania lustracyjnego, złożony na podstawie art.

21d ust. 2 pkt 2 ustawy lustracyjnej.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 14 czerwca 2011 r., skarga nr

52443/07, Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (Sekcja

Czwarta) stwierdził, że w postępowaniu lustracyjnym prowadzonym wobec

Jacka M. nastąpiło naruszenie art. 6 § 1 w związku z art. 6 § 3 Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Jednocześnie ETPC

orzekł, że „stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające

zadośćuczynienie za jakąkolwiek poniesioną szkodę niematerialną”.

Wniosek o wznowienie postępowania lustracyjnego złożył obrońca

Jacka M. Odwołując się do treści strasburskiego wyroku i powołując jako

podstawę prawną swojego stanowiska art. 21d ust. 1 ustawy z dnia 18

października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów

bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.

U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm.) i art. 540 § 3 oraz art. 542 § 1 i art. 544 §

2 k.p.k., zażądał uchylenia orzeczeń sądów obu instancji w całości i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.

Nadto obrońca wniósł o zasądzenie na rzecz lustrowanego od Skarbu

Państwa dotychczas poniesionych kosztów oraz dopuszczenie dowodów z akt

sprawy i odpisu wyroku ETPC z dnia 14 czerwca 2011 r., nr 52443/07.

W pisemnej odpowiedzi na wniosek, Dyrektor Biura Lustracyjnego

Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu wniósł o stwierdzenie, że brak jest podstaw do wznowienia w trybie

art. 21d ustawy lustracyjnej i art. 540 § 3 k.p.k. prawomocnie zakończonego

postępowania lustracyjnego wobec Jacka M. W uzasadnieniu podniósł m.in.,

że

nie

zachodzi

potrzeba

wznawiania

konkretnego

postępowania

lustracyjnego, bowiem wątpliwe jest, czy stwierdzone przez organ strasburski

naruszenie było istotne dla „głównego nurtu procesu”, a nawet gdyby tak było

nie wykazano, że skutkowało ono „niesłusznością orzeczenia”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek o wznowienie postępowania lustracyjnego zasługuje na

uwzględnienie.

Przepis art. 540 § 3 k.p.k. stanowi, że „postępowanie wznawia się na

korzyść oskarżonego, gdy potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu

międzynarodowego

działającego

na

mocy

umowy

międzynarodowej

ratyfikowanej

przez

Rzeczpospolitą

Polską”.

Regulacja

ta

znajduje

zastosowanie do spraw lustracyjnych (art. 21a ust. 1 ustawy lustracyjnej).

Jakkolwiek oceny „potrzeby” wznowienia postępowania na podstawie

art. 540 § 3 k.p.k. dokonywać należy zawsze w realiach konkretnej sprawy i

wykluczone jest automatyczne stosowanie tego przepisu w każdej sprawie, w

której organ międzynarodowy rozstrzygnie o naruszeniu przez Polskę

przepisów prawa międzynarodowego, to jednak „potrzeba” wznowienia

procesu zachodzi niewątpliwie wówczas, gdy przedmiot rozstrzygnięcia tego

organu dotyczy „głównego nurtu procesu” (zob. wyrok SN z dnia 23 kwietnia

2009 r., II KO 63/08, LEX nr 507963; M. Wąsek – Wiaderek: Wznowienie

postępowania karnego w następstwie wyroku Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka, Studia i Analizy Sądu Najwyższego, tom IV, Warszawa 2010, s.

277 – 304).

W sprawie dotyczącej Jacka M. ETPC stwierdził, że z powodu

niejawności dokumentów i ograniczenia osobie lustrowanej dostępu do akt

sprawy (szerzej o niemożności kopiowania materiałów zawartych w aktach

sądowych, konieczności czytania dokumentów poufnych jedynie w „tajnym

archiwum” sądu lustracyjnego, zakazie wynoszenia z „tajnego archiwum”

własnych notatek i poleganiu tym samym wyłącznie na własnej pamięci – w

pkt 40, 41, 42 uzasadnienia), jak również uprzywilejowanej pozycji Rzecznika

Interesu Publicznego w postępowaniu lustracyjnym, możliwości udowodnienia

przez Jacka M., że kontakty, jakie miał ze „służbami komunistycznymi

bezpieczeństwa”, nie oznaczały „umyślnej i tajnej współpracy”, były poważnie

ograniczone. Zwracając uwagę na szczególny kontekst postępowania

lustracyjnego i na skumulowane zastosowanie wskazanych zasad, Trybunał

uznał, że w praktyce sąd nałożył nierealistyczne obciążenie na skarżącego i

nie przestrzegał zasady równości stron w postępowaniu sądowym (pkt 45

uzasadnienia).

W

konsekwencji

przyjął,

że

postępowanie

lustracyjne

prowadzone wobec Jacka M. nie było sprawiedliwe, doszło więc do

naruszenia art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 3 EKPC, czyli wystąpiło naruszenie

prawa do rzetelnego procesu, zasady równości stron i prawa do obrony.

Przytoczone wypowiedzi ETPC nie pozostawiają wątpliwości, że

stwierdzone naruszenia proceduralne jak najściślej łączą się z „głównym

nurtem procesu” i to w jego newralgicznej części. Naruszenia te, co oczywiste,

miały strukturalny i kompleksowy charakter i tym samym mogły wywrzeć

wpływ na treść kwestionowanego rozstrzygnięcia lustracyjnego. W tych

warunkach „potrzeba wznowienia”, o której mowa w art. 540 § 3 k.p.k., jawi się

jako nieodzowna.

Nie przekonała Sądu Najwyższego argumentacja Dyrektora Biura

Lustracyjnego, iż ograniczenie możliwości procesowych Jacka M. i jego

obrońcy, które skutkowało naruszeniem wspomnianych przepisów Konwencji

„nie

musiało

in

concreto

sprowadzić

faktycznego

upośledzenia

ich

uczestnictwa w procesie”, gdyż zarówno lustrowany jak i jego obrońca

prowadzili

czynną

obronę

we

wszystkich

etapach

zakończonego

postępowania lustracyjnego.

Następstwem przedstawionych rozważań stało się uchylenie orzeczeń

sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K., zgodnie z właściwością (rzeczową i miejscową)

przewidzianą w art. 63a ust. 4 ustawy lustracyjnej oraz § 1 pkt 8

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 lutego 2007 r. (Dz. U. Nr

35, poz. 224).

W toku powtórnego rozpoznawania sprawy zajdzie potrzeba ponownego

przeprowadzenia przewodu sądowego, w trakcie którego unikać należy

zachowań, które legły u podstaw niniejszego rozstrzygnięcia. Warto

przypomnieć, że z treści postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 27

marca 2008 r. wynika, że dokumenty sporządzone w toku postępowania

lustracyjnego, jak też materiały wytworzone przez organa bezpieczeństwa

Państwa PRL w rozpoznawanej sprawie nie są już objęte klauzulą tajności.

O zwrocie uiszczonej przez wnioskodawcę opłaty od wniosku o

wznowienie postępowania orzeczono po myśli art. 15 ust. 2 ustawy o opłatach

w sprawach karnych (Dz. U. z 1983 r., Nr 49, poz. 223 ze zm.). Natomiast o

zasadności wniosku o zwrot dotychczas poniesionych kosztów przez Jacka M.

rozstrzygnie Sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie.