Social Insurance Fund appeal fee dismissed; specific law prevails over general civil costs law.

Sygn. akt I UZ 25/06

POSTANOWIENIE

Dnia 12 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania R.B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 września 2006 r.,

zażalenia organu rentowego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt III AUa …./06,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd

Apelacyjny

w

K. –

Sąd

Pracy

i

Ubezpieczeń

Społecznych

postanowieniem z 9 czerwca 2006 r., w sprawie III AUa …/06, odrzucił apelację

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w C. od wyroku Sądu Okręgowego w

C. – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 31 marca 2006 r., w sprawie IV U

…/06.

W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny stwierdził, że 8 maja

2006 r. radca prawny reprezentujący Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

C. wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego w C. – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z 31 marca 2006 r. Do apelacji nie został dołączony dowód uiszczenia

opłaty podstawowej w wysokości 30 zł. Tymczasem, zgodnie z art. 36 ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167,

poz. 1398), Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do uiszczenia

opłaty podstawowej w wysokości 30 zł od apelacji w postępowaniu w sprawie z

zakresu ubezpieczeń społecznych wobec braku zwolnienia podmiotowego

wynikającego z powołanej ustawy. Zdaniem Sądu, ustawa o kosztach sądowych

stanowi lex specialis w stosunku do art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przewidującego zwolnienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od

opłat sądowych w zakresie prowadzonej przez ten Zakład działalności. Przepisy

nowej ustawy o kosztach sądowych, późniejszej w stosunku do ustawy o systemie

ubezpieczeń

społecznych,

wprowadzają

nowe

zasady

regulujące

kwestie

zwolnienia od kosztów sądowych, i w tym zakresie zwolnienie od opłat sądowych

zawarte w art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych już nie

obowiązuje. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie przewiduje

wyjątku od obciążenia opłatą podstawową organu rentowego.

Sąd Apelacyjny odrzucił apelację organu rentowego na podstawie art. 130 2 §

3 k.p.c., zgodnie z którym sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty wniesione

przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze

lub środki zaskarżenia, w tym apelację, podlegające opłacie w wysokości stałej lub

stosunkowej

obliczonej

od

wskazanej

przez

stronę

wartości

przedmiotu

zaskarżenia.

Powyższe

postanowienie

zaskarżył

zażaleniem

pełnomocnik

organu

rentowego, wnosząc o jego uchylenie. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów

prawa materialnego poprzez ich niezastosowanie, a mianowicie art. 114 ust. 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.) i uznanie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych

zobowiązany był do uiszczenia opłaty podstawowej od złożonej apelacji w sytuacji

istnienia ustawowego zwolnienia w tym zakresie, wynikającego z treści powołanego

wyżej przepisu, oraz naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 130 2 §

3 k.p.c. przez odrzucenie apelacji w sytuacji braku ustawowych podstaw do

podjęcia tego rodzaju rozstrzygnięcia. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia. Zażalenie zostało opłacone opłatą podstawową w kwocie 30 zł.

Według skarżącego podstawowe znaczenie dla rozważenia zasadności

obciążenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych opłatą podstawową od apelacji ma

ustalenie, czy norma prawna zawarta w art. 114 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nadal obowiązuje w systemie prawa polskiego. Norma

prawna obowiązuje bowiem, jeżeli nie została uchylona w sposób wyraźny lub

dorozumiany, czyli nie została derogowana formalnie bądź poprzez derogację

dorozumianą,

przy

uwzględnieniu

reguł

kolizyjnych

(intertemporalnych)

obowiązywania ustawy. Organ rentowy wskazał, że ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zawiera klauzuli derogacyjnej

dotyczącej art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wobec

czego niezbędne jest odwołanie się do reguł kolizyjnych (w tym międzyczasowych)

obowiązywania ustaw. Metadyrektywę w zakresie rozstrzygania kolizji norm

stanowi zasada lex posterior generalis non derogat legi priori (anteriori) speciali, co

oznacza, że późniejsza ustawa o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej

ustawy szczególnej. Odnosząc tę zasadę do kolizji intertemporalnej powstałej w

rozpoznawanej sprawie należy wskazać, że ustawa o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, chociaż późniejsza w stosunku do ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, jest aktem prawnym o charakterze ogólnym, generalnie

regulującym materię opłacania kosztów sądowych w sprawach cywilnych,

natomiast szczególnym uregulowaniem w tym zakresie jest art. 114 ust. 4 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Wobec powyższego, w myśl reguły lex

posterior generalis non derogat legi priori speciali, art. 114 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie utracił mocy obowiązującej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione. Zgodnie z art. 114 ust. 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Zakład Ubezpieczeń

Społecznych w zakresie działalności określonej w tej ustawie nie ponosi opłat

sądowych. Rozpoznawana sprawa dotyczy odwołania od decyzji organu rentowego

odmawiającej wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach w związku z niewykazaniem przez niego posiadania co

najmniej 15–letniego okresu pracy w warunkach szczególnych, wykonywanej stale i

w pełnym wymiarze, wydanej na podstawie art. 29 i art. 32 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wydawanie decyzji w tego rodzaju

sprawach należy niewątpliwie do działalności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

określonej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych. Również postępowanie

odwoławcze (będące następstwem wniesienia odwołania do sądu według zasad

określonych w art. 83 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) objęte jest

zakresem działalności określonej w tej ustawie. Prowadzi to do wniosku, że w

rozpoznawanej sprawie - z uwagi na jej przedmiot mieszczący się w zakresie

określonym w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych - Zakład Ubezpieczeń

Społecznych korzysta z ustawowego podmiotowego zwolnienia od opłat sądowych.

Ustawowe zwolnienie od opłat sądowych – w odróżnieniu od zwolnienia

przyznawanego przez sąd lub referendarza sądowego (por. art. 14 ust. 2 w związku

z art. 100 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), które wiąże

się z obowiązkiem uiszczenia przez stronę zwolnioną od kosztów sądowych opłaty

podstawowej od podlegających opłacie pism procesowych - jest zwolnieniem

całkowitym w tym znaczeniu, że strona ustawowo zwolniona od opłat sądowych nie

ma obowiązku ich uiszczania nawet w podstawowej wysokości w zakresie

ustawowo przyznanego zwolnienia.

Obowiązek uiszczenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych opłaty

podstawowej od apelacji nie może być wyprowadzany jedynie z treści art. 36

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, który

przewiduje obowiązek uiszczenia opłaty podstawowej w kwocie 30 zł w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych od wymienionych w nim rodzajów pism

procesowych (apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia). Przepis ten odnosi się do

strony wnoszącej odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, która z

mocy art. 96 ust. 1 pkt 4 tej ustawy nie ma obowiązku uiszczenia kosztów

sądowych, z zastrzeżeniem (czyli wyjątkiem) wynikającym z art. 36. Łączne

odczytanie art. 36 i art. 96 ust. 1 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych prowadzi do

wniosku, że strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych

zwolniona jest od opłat sądowych od wszystkich wnoszonych pism, z wyjątkiem

tych wymienionych w art. 36. Ten ostatni przepis nie eliminuje natomiast

ustawowych zwolnień od opłat sądowych przyznanych stronom występującym w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych - czy to na podstawie ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (np. art. 94 tej ustawy przyznaje

ustawowe podmiotowe zwolnienie od opłat sądowych Skarbowi Państwa), czy to na

podstawie przepisów szczególnych, ulokowanych w innych ustawach, poza ustawą

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Ustawowe podmiotowe zwolnienie od kosztów sądowych przewiduje art. 96

ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dotyczy ono jednak

jedynie podmiotów wymienionych w tym przepisie. Rację ma Sąd Apelacyjny, że

nie wymieniono w nim organu rentowego (albo szerzej organów rentowych - art.

476 § 4 k.p.c.). Nie oznacza to jednak, że organom rentowym nie przysługuje

ustawowe podmiotowe zwolnienie od kosztów sądowych albo na podstawie ustawy

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (np. art. 94), albo na podstawie

przepisów szczególnych. W odniesieniu do jednostek organizacyjnych Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń

społecznych i właściwych do wydawania decyzji w sprawach świadczeń (at. 476 § 4

pkt 1 k.p.c.), ustawowe podmiotowe zwolnienie od opłat sądowych wynika z art.

114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten nie został

uchylony ani zmieniony przez ustawę o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,

choć ustawa ta wprowadziła zmiany w kilkudziesięciu różnych ustawach (por. art.

126-147), polegające także – między innymi – na uchyleniu ustawowych

podmiotowych zwolnień od kosztów sądowych lub od opłat sądowych.

Brak

ingerencji ustawodawcy w treść art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przy jednoczesnym uchyleniu lub zmianie szeregu przepisów

zawartych w ustawach szczególnych przyznających ustawowe zwolnienia od

kosztów sądowych lub od opłat sądowych, przemawia za słusznością poglądu

skarżącego organu rentowego, że wejście w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie stanowiło dorozumianej derogacji

ustawowego podmiotowego zwolnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od opłat

sądowych w sprawach wymienionych w art. 114 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Nie działa w tym przypadku ogólna reguła lex posterior

derogat legi priori, ponieważ ustawa o kosztach sądowych jest regulacją generalną

w odniesieniu do zagadnienia kosztów sądowych (w tym opłat sądowych), a art.

114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest w tej materii regulacją

szczególną, której ogólne przepisy - bez jednoznacznej wyraźnej derogacji - uchylić

ani zmienić nie mogły.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że obowiązek uiszczenia

opłaty podstawowej od apelacji nie dotyczy w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych organu rentowego ustawowo zwolnionego od obowiązku ponoszenia

wszelkich opłat sądowych (także opłat kancelaryjnych – art. 3 ust. 3 ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Ustawowe podmiotowe zwolnienie organu rentowego od obowiązku

uiszczania opłat sądowych – wynikające z art. 114 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych - obejmuje także zwolnienie od uiszczenia opłaty

podstawowej określonej w art. 36 ustawy.

Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że z ustawowego

zwolnienia od opłat sądowych korzysta Zakład Ubezpieczeń Społecznych w

sprawach objętych zakresem ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chociaż

treść art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie została

powtórzona w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w przepisach

regulujących ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych. Przepis ten nadal

obowiązuje, gdyż nie został on zmieniony ani uchylony ustawą o kosztach

sądowych. W związku z tym nie pobiera się opłaty podstawowej, o której mowa w

art. 36 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w sprawach toczących się na skutek odwołań od

wydawanych przez niego decyzji w zakresie działalności określonej w ustawie o

systemie ubezpieczeń społecznych.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 zdanie pierwsze

w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.

Zażalenie okazało się oczywiście uzasadnione. Nienależnie pobrana opłata

od zażalenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu apelacji podlega

zwrotowi z urzędu na rzecz organu rentowego, który ją uiścił. Opłatę zwraca sąd,

który ją pobrał (art. 80 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).