Supreme Court dismisses appeal on social security contributions based on clear evidence of inflated wages for fraud.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court dismissed the cassation appeal against a lower court decision that reduced social security contributions based on an inflated salary. The court found the employer intentionally paid a wage of 20,000 PLN monthly to a low-skilled employee solely to secure higher social benefits, violating the principle of good faith. Consequently, the court upheld the lower courts' finding that the excessive wage was not justified and should be corrected to reflect the actual value of the work performed.
Legislator headnote
AI generatedArt. 58 k.c.; Art. 3989 § 2 k.p.c.: When an employer intentionally inflates wages to secure unjustified social security benefits, the court may reduce the contribution base based on the principle of good faith, and such abuse of law does not warrant judicial protection.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
Sygn. akt I UK 422/15 POSTANOWIENIE Dnia 16 czerwca 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Myszka w sprawie z odwołania Ł. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Łodziz udziałem zainteresowanej D. R. o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 czerwca 2016 r.,skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodziz dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt III AUa 297/14, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24 marca 2015 r. oddalił apelację Ł. P., prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą A. w Z., od wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 19 grudnia 2013 r. oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Łodzi z dnia 20 listopada 2012 r., którą to decyzją stwierdzono, że podstawa wymiaru składek zainteresowanej D. R. z tytułu zatrudnienia u płatnika wynosi: na ubezpieczenia społeczne za miesiąc kwiecień 2012 r. - 1.874 zł, za maj 2012 r. - 2.000 zł, za okres od czerwca do września 2012 r. - 0 zł, na ubezpieczenie zdrowotne za miesiąc kwiecień 2012 r. - 1.617,08 zł, za maj 2012 r. - 1.725,80 zł, za czerwiec 2012 r. - 1.725,80 zł, za lipiec 2012 r. - 172,58 zł, za okres od sierpnia do września 2012 r. - 0 zł.W sprawie tej ustalono, że Ł.
P. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą A. w Z. w zakresie projektowania, aranżacji, architektury wnętrz, kompleksowych usług remontowo - wykończeniowych. Stan zatrudnienia na dzień 30 listopada 2011 r. wynosił trzy osoby. D. R. zatrudnił z polecenia wspólnych znajomych, która przed zatrudnieniem nie wykonywała pracy projektanta. Wcześniej pracowała jako pracownik działu obsługi klienta oraz przedstawiciel handlowy, specjalista ds. sprzedaży, kierownik działu realizacji badań. W 2001 r. ukończyła wyższe studia zawodowe w Wyższej Szkole […] w zakresie gospodarki samorządowej, następnie ukończyła kurs dokształcający w zakresie podstaw architektonicznego projektowania wnętrz, kursy obsługi programów „S.” obejmujące kadry i płace, środki trwałe, faktury „pro”, finanse i księgowość, sprzedaż, handel, analizy finansowe, oraz kurs „małej przedsiębiorczości”.
D. R. została zatrudniona przez Ł. P. 14 marca 2011 r. na podstawie umowy o pracę, początkowo na okres próbny, następnie od 14 czerwca 2011 r. na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy, jako projektant wnętrz z wynagrodzeniem 2.000 zł brutto. W trybie porozumienia zmieniającego strony ustaliły od 1 lipca 2011 r. zmianę wysokości wynagrodzenia na kwotę 1.960 zł brutto, a od 1 stycznia 2012 r. zmianę wymiaru czasu pracy z pełnego na 1/2 etatu, pozostając przy wynagrodzeniu miesięcznym 1.960 zł brutto. Umowa o pracę została rozwiązana w dniu 19 kwietnia 2012 r.
Zainteresowana była zgłoszona przez płatnika składek do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego w okresie od 14 marca 2011 r. do 19 kwietnia 2012 r. W dniu 23 kwietnia 2012 r. zawarto nową umowę o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku manager - projektant z miesięcznym wynagrodzeniem 20.000 zł brutto. D. R. została ponownie zgłoszona przez płatnika składek do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego od 23 kwietnia 2012 r. Umowa o pracę na stanowisku manager - projektant obejmowała czynności i obowiązki w zakresie prowadzenia przedsiębiorstwa, projektowania oraz działalności marketingowej i promocyjnej przedsiębiorstwa.
Do zakresu jej obowiązków należała aranżacja wnętrz, projektowanie elewacji, sprawy związane z funkcjonowaniem firmy, w tym działalność marketingowa oraz szeroko rozumiana organizacja, sprawy księgowe, pozyskiwanie klientów i spotkania z nimi, działalność organizacyjna na budowie, przygotowanie projektów technicznych, omawianie z wykonawcami i wnioskodawcą, wyszukiwanie nowinek technicznych, materiałów służących do wykańczania i remontowania wnętrz. W drugiej połowie kwietnia 2012 r. D. R. zaszła w ciążę, o czym pracodawca dowiedział się w połowie maja 2012 r.
Od 1 czerwca 2012 r. zainteresowana stała się niezdolna do pracy z powodu ciąży i przybywała na zwolnieniu lekarskim aż do dnia porodu, czyli do 3 grudnia 2012 r. W okresie niezdolności do pracy zainteresowanej odwołujący nie zatrudnił innego projektanta, zaś jej obowiązki wykonywał osobiście. W firmie zatrudnionych jest dwóch pracowników budowlanych z wynagrodzeniem na poziomie najniższej krajowej. W okresie od marca do grudnia 2011 r. wartość sprzedanych towarów i usług w firmie A. wyniosła 34.642,66 zł, razem wydatki 54.348,98 zł, w tym wynagrodzenia 21.704 zł.
W okresie od stycznia do lipca 2012 r. wartość sprzedanych towarów i usług wyniosła 117.335,69 zł, razem wydatki 90.122,75 zł, w tym wynagrodzenia 62.507,80 zł.Sądy obu instancji uznały, że umowa o pracę z dnia 23 kwietnia 2012 r. zawarta między płatnikiem a zainteresowaną, na krótko przed skorzystaniem ze zwolnienia lekarskiego z powodu ciąży, miała na celu obejście ustawy i skorzystanie ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych, obliczonych od wysokiej podstawy wymiaru składki. Sąd Apelacyjny podkreślił, że co do zasady jest niedopuszczalne, aby sądy kształtowały wysokość wynagrodzenia pracownika, jednak ustalenie w umowie o pracę rażąco wysokiego wynagrodzenia może zostać w konkretnych okolicznościach uznane za nieważne, jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu.
Sąd Apelacyjny podzielił pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2014 r. (I UK 302/13), że istotne z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych czynności prawne, które w całości lub w części okazują się sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzają do obejścia prawa, nie powinny być akceptowane na gruncie systemowych, aksjologicznych i moralnych wartości oraz zasad prawa ubezpieczeń społecznych, ale mogą być zakwestionowane jako niezasługujące na ochronę, gdyż sądy nie mogą i nie powinny być bezsilne wobec praktyk ewidentnie instrumentalnego nadużywania prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Zakwestionowanie postanowień umownych w zakresie wynagrodzenia jest możliwe w sytuacji, gdy pozostaje ono w kolizji z prawem, zasadami współżycia społecznego, albo zmierzają do obejścia prawa. Sąd drugiej instancji argumentował, że autonomia stron umowy w kształtowaniu jej postanowień podlega ochronie jedynie w ramach wartości uznawanych i realizowanych przez system prawa, a strony obowiązuje nie tylko respektowanie własnego interesu jednostkowego, lecz także wzgląd na interes publiczny, co wyraża art. 3531 k.c. w związku z art. 300 k.p. Podkreślił, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych kształtuje ona stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki, a w konsekwencji prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń.
Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na fakt, że pracodawca jest małą firmą świadczącą usługi remontowo - wykończeniowe oraz w zakresie aranżacji wnętrz na terenie Z.. W latach 2011-2012 z przerwami, firma zatrudniała dwóch - trzech pracowników, w tym T. P. z wynagrodzeniem w kwocie 1.386 zł oraz zainteresowaną. Umowa o pracę zawarta pomiędzy zainteresowaną a odwołującym z 23 kwietnia 2012 r. została zgłoszona w zakresie ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego 26 kwietnia 2012 r. na druku ZUS ZUA bez wskazania podstawy wymiaru składek, natomiast podstawę wymiaru składki za kwiecień 2012 r. zgłoszono dopiero w dniu 10 maja 2012 r.
Z ustaleń Sądu wynika przy tym, że zainteresowana zaszła w ciążę w drugiej połowie kwietnia, a z karty ciąży wynika, że pierwsze badanie ginekologiczne odbyło się 17 maja 2012 r. w 6,5 tygodniu ciąży. Porównanie dat wskazuje, że w dacie widniejącej na umowie o pracę (23 kwietnia 2012 r.) zainteresowana mogła nie mieć świadomości, że jest w ciąży, ale już w dacie zgłoszenia do ZUS podstawy wymiaru składek (10 maja 2012 r.), będąc w połowie 6 tygodnia ciąży, taką świadomość mieć mogła. Od 1 czerwca 2012 r. do daty porodu zainteresowana była niezdolna do pracy w związku z ciążą, a pracodawca nie zatrudnił na jej miejsce innej osoby.
Dodatkowo wyniki finansowe firmy oraz profil jej działalności nie uzasadniały zatrudnienia w kwietniu 2012 r. projektanta z wynagrodzeniem na poziomie 20.000 zł. Wysokość spornego wynagrodzenia nie tylko znacznie przekraczała miesięczny poziom obrotów firmy, ale była również nieadekwatna do posiadanego przez pracownika wykształcenia i doświadczenia zawodowego, jak też wymiernych efektów jej pracy. Przedstawione przez odwołującego efekty pracy zainteresowanej można zakwalifikować jedynie jako koncepcje poprzedzające właściwy projekt wnętrz, co potwierdził biegły architekt.
Takie koncepcje z wizualizacją wykonuje się w rejonie Ł., według oceny biegłego, za kwotę rzędu od 1 do 3 tys. złotych. W ocenie Sądu drugiej instancji powyższe ustalenia jednoznacznie wskazują na rażącą dysproporcję pomiędzy wysokością umówionego wynagrodzenia a wartością wykonanej pracy przez zainteresowaną, które w ustalonych okolicznościach sprawy Sąd uznał za dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego zmierzającym do osiągnięcia nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu.W skardze kasacyjnej płatnik składek zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 78 § 1, art. 13 oraz art. 300 k.p. w związku z art. 3511 k.c. i art. 300 k.p. w związku z art. 58 § 2 i 3 k.c., a nadto art. 18 ust. 1 oraz art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 86 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:
Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.) przez uznanie, że strony umowy o pracę ustaliły w niej wynagrodzenie w wysokości rażąco zawyżonej, nieodpowiadającej rodzajowi, ilości i jakości wykonywanej pracy, a także kwalifikacjom pracownika i powodującej świadome osiąganie nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych, w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, co w ocenie Sądu uzasadniało stwierdzenie nieważności umowy o pracę w części dotyczącej wypłaty wynagrodzenia ponad kwotę 2.000 zł i uprawniało organ rentowy do ustalenia składki w takiej niższej kwocie w sytuacji, gdy: 1/ z powołanych przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wynika prawo do ustalania postawy wymiaru składek przez organ rentowy z datą wsteczną, a nadto brak jest wyraźnych kryteriów ustawowych pozwalających na ustalenie wysokości składki na ubezpieczenie społeczne pracownika, 2/ przed zawarciem umowy o pracę z dnia 23 kwietnia 2012 r. zainteresowana otrzymywała wynagrodzenie wyższe, albowiem w wysokości 1.960 zł za pracę w wymiarze połowy etatu i przy mniejszym zakresie obowiązków, co przemawia za przyjęciem wyższej podstawy wymiaru składek niż ta zaproponowana przez organ rentowy, 3/ wynagrodzenie z tytułu świadczenia pracy na podstawie umowy o pracę jest niezależne od czynności faktycznie wykonanych przez danego pracownika w okresie zatrudnienia (albowiem ilość powierzonej pracy zależy wyłącznie od pracodawcy), a związane jest i zależne od wymiaru i rodzaju pracy, zakresu obowiązków, odpowiedzialności, uprawnień pracownika przewidzianych przez strony w umowie, 4/ w istocie zgodność wysokości wynagrodzenia z zasadami współżycia społecznego podlega ocenie przez organ rentowy tylko wtedy, gdy mają zostać wypłacone świadczenia z ubezpieczenia społecznego, podczas gdy brak jest możliwości aby z uprawnienia takiego skorzystał pracodawca po stwierdzeniu, że pracownik faktycznie nie zasługiwał na ustalone wynagrodzenie, albowiem w danym okresie nie wykonywał, chociażby z przyczyn dotyczących pracodawcy, wszystkich obowiązków przewidzianych w umowie o pracę, 5/ nie przeprowadzono postępowania w przedmiocie ustalenia tego, czy na podstawie okoliczności sprawy zainteresowana zawarłaby umowę o pracę z dnia 23 kwietnia 2012 r., gdyby wiedziała, że umowa zostanie uznana za nieważną w części dotyczącej wynagrodzenia, a w konsekwencji niedopuszczalne było arbitralne stwierdzenie, bez przeprowadzenia postępowania w tym zakresie, że umowa o pracę tylko w tej części, a nie w całości, jest nieważna.
Skarżący zarzucił również obrazę przepisów postępowania mającą istotny wpływ na treść wydanego w sprawie rozstrzygnięcia - art. 278 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez 1/ poczynienie ustaleń w zakresie adekwatnego wynagrodzenia za pracę na podstawie dowodu nieprzydatnego do ustalenia danej okoliczności w sprawie, tj. opinii biegłego z zakresu architektury, który wypowiadał się o wynagrodzeniu projektanta wnętrz korzystając z ustaw, przykładów liczbowych wycen projektów oraz konsultacji z nieustalonymi osobami w sytuacji, gdy zawód projektanta wnętrz jest profesją artystyczną, podobną do malarstwa, rzeźbiarstwa i innych dziedzin sztuki, a w konsekwencji podlega ocenom przy pomocy innych dowodów, 2/ zaniechanie poczynienia jakichkolwiek ustaleń przy pomocy biegłych lub przy pomocy innych dowodów odnośnie wynagrodzenia należnego osobom zajmującym stanowiska menadżerskie w przedsiębiorstwach.Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniono występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, istotnego z punktu widzenia wszystkich pracodawców - płatników składek oraz pracowników podlegających systemowi ubezpieczeń społecznych w Polsce, a związanego z przepisami wskazanymi jako podstawa kasacyjna, których prawidłowe stosowanie wymaga wykładni przez Sąd Najwyższy, a mianowicie:
a) czy organ rentowy oraz sądy mają prawo do ustalania niższej wysokości podstawy wymiaru składek z mocą wsteczną, po zapłaceniu składek, w sytuacji gdy brak jest w tym zakresie wyraźnej normy kompetencyjnej przewidzianej w ustawie oraz brak jest jakichkolwiek zasad ustalania takiej niższej podstawy, a jeżeli tak to jakie powinny być kryteria ustalenia właściwej podstawy wymiaru składek - godziwość wynagrodzenia za pracę, relacja do dochodów pracodawcy, średnie wynagrodzenie na danym stanowisku czy jeszcze inne, b) czy dopuszczalne w warunkach gospodarki wolnorynkowej jest ustalanie przez organ rentowy oraz sądy godziwego wynagrodzenia za pracę w kontekście jego górnej granicy, powyżej której wynagrodzenie to staje się wynagrodzeniem rażąco wygórowanym, sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, a jeżeli tak, to według jakich kryteriów powinno się to odbywać, albowiem w istocie brak jakiegokolwiek przepisu prawa w tym zakresie powoduje, że sądy w tego rodzaju sprawach opierają się na dowolności (niemożliwej do zweryfikowania), a nie swobodnemu uznaniu w ramach granic, które mogłyby zostać wyznaczone przez normy prawne, c) czy godziwość wynagrodzenia za pracę powinna być oceniana w relacji do pracy faktycznie wykonywanej w czasie trwania umowy o pracę, czy też na podstawie zakresu uprawnień, obowiązków, odpowiedzialności przewidzianych w tejże umowie, czy też na podstawie innych jeszcze kryteriów, albowiem każdy z wariantów może skutkować diametralnie różnymi ocenami tego, czy w danej sytuacji wynagrodzenie przewidziane w umowie o pracę może być uznane za godziwe, d) czy ważna i faktycznie wykonywana umowa o pracę może być uznana tylko za nieważną w części dotyczącej wynagrodzenia, czy też powinny być w toku postępowania poczynione ustalenia w przedmiocie tego, czy umowa o pracę powinna być, na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, uznana w całości za nieważną, e) czy na zasadach takich jak przysługują organowi rentowemu, także pracownik lub pracodawca mogą żądać ustalenia z mocą wsteczną wysokości wynagrodzenia przewidzianego w umowie, jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, jeżeli wynagrodzenie to jest przykładowo nieuzasadnione ekonomicznie, pozostaje w dysproporcji do zakresu faktycznie wykonanej pracy przez pracownika lub przeciętnych wynagrodzeń w gospodarce za pracę na podobnych stanowiskach w danym okresie czasu, czy też prerogatywa taka przysługuje wyłącznie organowi rentowemu? Dodatkowo skarżący wskazał na oczywistą zasadność skargi z uwagi na wskazane powyżej uchybienia.Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Sieradzu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego przez ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne: emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe D.
R. z tytułu zatrudnienia od wynagrodzenia w kwocie 20.000 zł miesięcznie oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Polemiczna i oczywiście bezzasadna skarga kasacyjna nie zasługiwała na przyjęcie jej do merytorycznego rozpoznania. Nie było też możliwe udzielenie odpowiedzi na sformułowane zagadnienia prawne, które należało sprowadzić do realiów przedmiotowej sprawy, z której ponad wszelką wątpliwość - prawidłowo zweryfikowaną przez Sądy obu instancji - wynikał zamiar nadużycia ponownej umowy o pracę z ewidentnie zawyżonym wynagrodzeniem za pracę w kwocie 20.000 zł miesięcznie, przewyższającym dochody (wynagrodzenia) ze wszystkich sprzedawanych usług przez skarżącego, który przyznał zainteresowanej pracownicy bez kierunkowego wykształcenia z zakresu architektury nieproporcjonalnie wysokie wynagrodzenie, wyłącznie w celu uzyskania przez nią zawyżonych świadczeń z ubezpieczeń społecznych od wymienionej podstawy ich wymiaru.
Takie okoliczności uprawniały organ rentowy do skorygowania zawyżonej podstawy wymiaru składek w części ewidentnie zawyżonego wynagrodzenia zainteresowanej za pracę „ponad kwotę 2.000 zł”, co zasadnie i prawidłowo zweryfikowały i zaakceptowały Sądy obu instancji z uwzględnieniem dyspozycji art. 58 k.c. z uwagi na rażąco wygórowaną kwotę zakwestionowanego wynagrodzenia. Takie oczywiste obejście prawa nie zasługuje na ochronę jurysdykcyjną jako podjęte z ewidentnym zamiarem „osiągnięcia nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu”.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.