Supreme Court dismisses appeal, ruling economic reasons for non-hiring after parental leave justify termination.

Wyrok z dnia 3 listopada 1994 r.

I PRN 77/94

1) Podanie w piśmie do zakładowej organizacji związkowej, jako przyczyny

uzasadniającej zamierzone wypowiedzenie umowy o pracę, braku możliwości

zatrudnienia pracownika spełnia wymagania określone w art. 38 § 1 k.p.

2) Brak możliwości zatrudnienia pracownicy po urlopie wychowawczym na

stanowisku równorzędnym z zajmowanym przez nią przed urlopem lub zgodnym

z jej kwalifikacjami uzasadnia wypowiedzenie umowy o pracy.

Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędzia SN: Antoni Filcek,

Sędzia SA: Barbara Wagner (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 1994 r. sprawy z powództwa

Ireny M. przeciwko Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. o

przywrócenie do pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ogólnopolskiego Porozumienia

Związków Zawodowych od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Skarżysku-Kamiennej z dnia 6 kwietnia 1993 r. [...] i wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 23 lutego 1994 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną

Uzasadnienie

Irena M. dochodziła uznania za bezskuteczne, jako nieuzasadnionych, wypowiedzeń warunków pracy i płacy oraz umowy o pracę dokonanych bezpośrednio po jej

powrocie z urlopu wychowawczego przez Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki

Mieszkaniowej w S.K.

Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc w odpowiedzi na

pozew, że wobec braku możliwości zatrudnienia Ireny M. na stanowiskach - zajmowanym przez nią przed urlopem wychowawczym, równorzędnym lub innym odpowiadającym jej kwalifikacjom - oraz odmowy wykonywania pracy na zaproponowanych

stanowiskach "robotniczych", wypowiedzenie umowy o pracę stało się konieczne a

powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca w ADM-2, z tych samych względów,

było zasadne.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Skarżysku-Kamiennej ustaliwszy, że zajmowane

przez zatrudnioną w Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K.

Irenę M. przed rozpoczęciem urlopu wychowawczego stanowisko administratora w

ADM-1, zostało zlikwidowane, zaś z przyczyn ekonomicznych zredukowano liczbę

"etatów umysłowych", co przy pełnej ich obsadzie kadrowej, czyniło niemożliwym

zatrudnienie jej na stanowisku równorzędnym lub zgodnym z kwalifikacjami, a nadto, że

powódka odmówiła wykonywania pracy na zaproponowanych przez stronę pozwaną

stanowiskach dozorcy, portiera, sprzątaczki i gońca, wyrokiem z dnia 6 kwietnia 1993 r.,

[...], oddalił powództwo.

Rozpoznający rewizję Ireny M. od tego wyroku Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach uchylił go wyrokiem z dnia 21 lipca 1993 r., [...] i

sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Skarżysku-Kamiennej do

ponownego rozpoznania, wskazując na konieczność uzupełnienia postępowania

dowodowego przez przesłuchanie świadków Grażyny P. i kierownika ADM-1 "na

okoliczność przejęcia przez pracowników tej administracji obowiązków wykonywanych

poprzednio przez powódkę" oraz Wiesława B. - kierownika ADM-2 "na okoliczność

ilości etatów i faktycznie zatrudnionych pracowników umysłowych".

Rozpoznający sprawę ponownie Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Skarżysku-Kamiennej wyrokiem z dnia 8 grudnia 1993 r., [...], oddalił powództwo.

Sąd ustalił, że Irena M., zatrudniona w Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. od 28 sierpnia 1979 r., ostatnio na stanowisku administratora, w okresie od 5 marca 1987 r. do 4 marca 1993 r. przebywała na urlopie wychowawczym. W dniu 9 marca 1993 r. pozwany zakład pracy wypowiedział jej umowę o

pracę, powierzając w okresie wypowiedzenia pracę gońca w ADM-2. W Rejonowym

Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. wprowadzono, z przyczyn

ekonomicznych, zmiany organizacyjne, w wyniku których zmniejszono ilość "etatów

umysłowych" w ADM-1 z 6 do 4 a w ADM-2 z 6 do 3, rozdzielając wykonywane przez

powódkę czynności administratora między Krystynę Z. i Grażynę P. Po powrocie z

urlopu wychowawczego Irena M. odmówiła przyjęcia pracy na zaproponowanych jej

przez stronę pozwaną stanowiskach portiera, sprzątaczki lub gońca.

W ocenie Sądu, likwidacja stanowiska pracy zajmowanego przez powódkę przed

urlopem wychowawczym oraz odmowa podjęcia pracy na stanowiskach wprawdzie

innych niż równorzędne lub zgodne z kwalifikacjami, ale ze względu na reorganizację,

jedynie możliwych do zaproponowania, uzasadniają wypowiedzenie umowy o pracę,

zaś powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca, przy zachowaniu

wynagrodzenia przewidzianego dla administratora, nie narusza art. 42 § 4 k.p.

Irena M. wyrok ten zaskarżyła wnosząc w rewizji z dnia 5 stycznia 1994 r. o jego

zmianę.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach wyrokiem z

dnia 23 lutego 1994 r. [...] oddalił rewizję. Sąd stwierdził, że zaskarżony wyrok został

wydany po przeprowadzeniu szczegółowego i wszechstronnego postępowania

dowodowego a Sąd I instancji "zebrany materiał należycie ocenił i uzasadnił nie

przekraczając granic swobodnej oceny dowodów".

Skoro Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. nie miało

możliwości zatrudnienia powódki po jej powrocie z urlopu wychowawczego zgodnie z

dyspozycją § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie

urlopów wychowawczych (jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r., Nr 76, poz. 454 ze zm.),

powoływanego dalej jako "rozporządzenie", a Irena M. odmówiła przyjęcia pracy na

stanowiskach "robotniczych", to wypowiedzenie jej umowy o pracę było, w rozumieniu

art. 45 k.p. uzasadnione, zaś powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca nie

powodujące obniżenia wynagrodzenia nie wymagało wypowiedzenia warunków pracy i

płacy i było zgodne z art. 42 § 4 k.p.

Obydwa te wyroki zaskarżyło rewizją nadzwyczajną z dnia 19 sierpnia 1994 r.

Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych i podnosząc zarzuty rażącego

naruszenia przepisów prawa materialnego, a to: art. 38 § 1, art. 45 i art. 42 § 4 kodeksu

pracy oraz § 17 rozporządzenia, a także naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej,

wniosło o ich uchylenie i "orzeczenie przywrócenia powódki do pracy w Rejonowym

Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. na równorzędne warunki pracy i

płacy, lub na stanowisko zgodne z jej kwalifikacjami".

Zdaniem rewidującego, podanie "braku możliwości zatrudnienia" jako przyczyny

zamierzonego wypowiedzenia powódce umowy o pracę jest sformułowaniem, które nie

spełnia wymogów konkretności, zindywidualizowania i rzeczywistości, a zatem

"przesłanek określonych w tezach IV i V wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 19 maja

1978 r. w sprawie wykładni przepisów kodeksu pracy w zakresie współdziałania

kierownika zakładu pracy z organami związków zawodowych." Ogólnikowy charakter

podanej związkom zawodowym przyczyny uzasadnia stwierdzenie, że "w konsultacji z

art. 38 k.p. zakład pracy nie określił żadnej przyczyny." Jest to powód dla którego

"konsultację związkową należy uznać za bezskuteczną, co powoduje bezskuteczność

dokonanego z naruszeniem art. 38 § 1 k.p. wypowiedzenia."

Zakład pracy rażąco naruszył prawo,a mianowicie § 17 rozporządzenia i art. 42 §

4 k.p. także przez to, że "zastosował wobec powracającej z urlopu wychowawczego wypowiedzenie definitywne nie proponując uprzednio innego stanowiska zgodnego z jej

kwalifikacjami - w przypadku braku stanowiska równorzędnego." Rewidujący

kwestionuje przy tym ustalenie, że zajmowane przez powódkę przed urlopem

stanowisko administratora zostało zlikwidowane. Naruszenie art. 42 § 4 k.p. polegało,

zdaniem OPZZ, również na powierzeniu powódce stanowiska gońca, które nie było ani

stanowiskiem równorzędnym do zajmowanego przez nią przed urlopem ani zgodnym z

jej kwalifikacjami. Zakład pracy, jeśli "faktycznie nie miał możliwości zatrudnienia

powódki zgodnie z powołanym § 17 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca

1981 r. - mógł i powinien z tej przyczyny wypowiedzieć jej dotychczasowe warunki pracy

i płacy i w tym trybie zaproponować inne niż określone w ww § 17 rozporządzenia Rady

Ministrów stanowisko - np. stanowisko gońca."

Ponadto w świadectwie pracy "jako podstawę rozwiązania stosunku pracy ...

pozwany zakład wpisał - art. 32 § 1 pkt 3 kodeksu pracy, co oznacza, że wypowiedzenie umowy o pracę powódce nie nastąpiło z przyczyn organizacyjnych lub ekonomicznych".

Pełnomocnik powódki poparł rewizję nadzwyczajną.

Pełnomocnik strony pozwanej wniósł o oddalenie rewizji nadzwyczajnej,

wywodząc jak w pismach procesowych złożonych w postępowaniu przed Sądami obu

instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią § 17 rozporządzenia zakład pracy jest obowiązany zatrudnić

pracownicę po zakończeniu urlopu wychowawczego na stanowisku równorzędnym lub

na innym stanowisku odpowiadającym jej kwalifikacjom za wynagrodzeniem nie

niższym od pobieranego przed tym urlopem.

W dniu rozpoczęcia urlopu wychowawczego Irena M. była zatrudniona nie na

stanowisku administratora, jak błędnie wskazały to Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej i Sąd Wojewódzki w Kielcach, lecz referenta d/s mieszkaniowych wykonując

równocześnie czynności administratora w ADM-1. W rezultacie wprowadzonych w

pozwanym zakładzie pracy z dniem 1 listopada 1991 r. zmian organizacyjnych

zmniejszono ilość etatów dla pracowników umysłowych, likwidując m. in. stanowisko

zajmowane przez powódkę przed urlopem. Wykonywane przez nią obowiązki

administratora rozdzielono pomiędzy Grażynę P. i Krystynę Z. W chwili powrotu

powódki z urlopu wychowawczego wszystkie stanowiska "umysłowe" były obsadzone.

Prawidłowe jest zatem ustalenie Sądów zarówno I jak i II instancji, że strona

pozwana nie miała możliwości zatrudnienia powódki po powrocie z urlopu wychowawczego ani na stanowisku zajmowanym przez nią przed urlopem ani na stanowiskach

równorzędnym lub zgodnym z jej kwalifikacjami.

W związku z powyższym podniesiony przez OPZZ w rewizji nadzwyczajnej zarzut

naruszenia § 17 rozporządzenia nie jest trafny.

Irena M. nie przyjęła propozycji pracy portiera lub sprzątaczki. Odmówiła także

objęcia stanowiska gońca.

Wypowiedzenie jej umowy o pracę w tej sytuacji było zasadne.

Rewidujący twierdzi, że wypowiedzenie powódce umowy o pracę powinno być

poprzedzone wypowiedzeniem jej dotychczasowych warunków pracy i płacy.

Z obowiązujących przepisów powinność taka nie wynika. Przyczyny wypowiedzenia Irenie M. umowy o pracę mieszczą się w pojęciu "przyczyn dotyczących zakładu

pracy", określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw ( Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.),

zwanej dalej ustawą. Nie tylko uzasadniają one wypowiedzenie umowy o pracę, ale

uchylają, zgodnie z treścią § 15 rozporządzenia, zakaz wypowiedzenia stosunku pracy

w okresie urlopu wychowawczego. Tym bardziej więc mogą stanowić podstawę

zwolnienia z pracy pracownicy powracającej po urlopie.

Według art. 42 § 4 kodeksu pracy pracodawca, w przypadkach uzasadnionych

jego potrzebami, może powierzyć pracownikowi na czas nie przekraczający 3 miesięcy

w roku kalendarzowym inną pracę zgodną z kwalifikacjami pracownika, jeżeli nie

spowoduje to obniżenia wynagrodzenia.

Pozwany zakład pracy w okresie wypowiedzenia powierzył Irenie M. pracę gońca

w ADM-2 ustalając wynagrodzenie odpowiadające stanowisku administratora. Praca ta

nie była wprawdzie zgodna z kwalifikacjami powódki, ale jedynie możliwa do

zaoferowania.

Nie jest zatem zasadny zarzut rewizji nadzwyczajnej co do naruszenia art. 42 § 4

k.p.

Głównym, jak można wnosić z uzasadnienia rewizji nadzwyczajnej, wydaje się

zarzut naruszenia przez pozwany zakład pracy art. 38 § 1 k.p. Według rewidującego,

strona pozwana, podając zakładowej organizacji związkowej jako przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie Irenie M. umowy o pracę "brak możliwości zatrudnienia", nie

zachowała wymaganego tym przepisem trybu prawidłowej konsultacji zamiaru

wypowiedzenia.

W doktrynie przeważa pogląd, że podana zakładowej organizacji związkowej w

zawiadomieniu o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę przyczyna

uzasadniająca to wypowiedzenie powinna być skonkretyzowana, co znaczy, że nie

może ograniczać się do powtórzenia zwrotów ustawowych bądź wyrażeń ogólnikowych.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w tezie III wytycznych z dnia 19 maja

1978 r. V PZP 6/77 (OSNCP 1978, poz.127) oraz w tezie XI wytycznych z dnia 27

czerwca 1985 r. III PZP 10/85 (OSNCP 1985, z. 11, poz. 164).

Jednak już w wyroku z dnia 5 listopada 1979 r. I PRN 133/79 (OSNCP 1980, z.

4, poz. 77) Sąd Najwyższy przyjął, że "redukcja etatów" stanowi rzeczywistą i skonkretyzowaną przyczynę uzasadniającą zamierzone wypowiedzenie umowy o pracę.

Zapoczątkowaną tym orzeczeniem tendencję do ścisłego pojmowania "przyczyny

uzasadniającej rozwiązanie umowy" na gruncie art. 38 § 1 k.p. potwierdził Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 15 grudnia 1992 r. I PZP 62 /92 (OSNCP 1993, z. 4, poz.

51), uznając, że: "podanie w piśmie do zakładowej organizacji związkowej, jako

przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę, likwidacji komórki organizacyjnej, w której są zatrudnieni zwalniani pracownicy, spełnia wymagania określone w

art. 38 § 1 k.p." W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, że wynikający z treści

art. 38 § 1 k.p. obowiązek kierownika zakładu pracy nie polega na konieczności

uzasadnienia zamiaru wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, lecz na podaniu

przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy. Ocena, czy wypowiedzenie było

uzasadnione należy, w myśl art. 38 § 2 k.p., do zakładowej organizacji związkowej.

Przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie stanowi wprawdzie najistotniejszy element

zasadności wypowiedzenia, ale nie wyczerpuje tego pojęcia w pełni.

Podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale I PZP 62/92, a

także argumentację zawartą w jej uzasadnieniu, należy podnieść, że oceny "stopnia

konkretności" przyczyny podawanej zakładowej organizacji związkowej w zawiadomieniu o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę nie można dokonywać

abstrakcyjnie, w oderwaniu od stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy. Podanie

zakładowej organizacji związkowej przez pozwany zakład pracy jako przyczyny

uzasadniającej wypowiedzenie Irenie M. umowy o pracę "braku możliwości

zatrudnienia", w powiązaniu z odesłaniem do przepisów ustawy w zakresie prawa

powódki do odprawy, wskazuje w sposób nie budzący wątpliwości na ekonomiczno organizacyjne przeszkody w dalszym jej zatrudnianiu. Zważywszy nadto rodzaj

działalności prowadzonej przez pozwany zakład, jego wielkość, ogólną ilość zatrudnianych pracowników, okoliczności powrotu powódki z urlopu wychowawczego, a

zwłaszcza poprzedzające go rozmowy z dyrektorem co do przyszłego rodzaju (stanowiska) pracy, fakt, że zarzut naruszenia art. 38 § 1 k.p. został po raz pierwszy

podniesiony dopiero w rewizji nadzwyczajnej, należy przyjąć, że przyczyna podana

zakładowej organizacji związkowej była sformułowana na tyle konkretnie, że umożliwiała tej organizacji ocenę zasadności wypowiedzenia i w konsekwencji zajęcie

stanowiska.

Nie jest zwłaszcza przekonywujący wywód, jakoby sformułowanie - "brak

możliwości zatrudnienia" - utrudniało ustalenie rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia

Irenie M. umowy o pracę oraz iżby fakt podania przez pozwany zakład pracy w

świadectwie pracy, jako podstawy prawnej rozwiązania stosunku pracy z powódką, art.

32 § 1 pkt 3 k.p. miał dowodzić innych, niż organizacyjne lub ekonomiczne, przyczyn

rozwiązania umowy.

Uwzględniając treść art. 7 k.p. należy bez zastrzeżeń podzielić stanowisko

wyrażone przez Sąd Najwyższy w powołanej już uchwale z dnia 15 grudnia 1992 r., iż:

"Wykładnia art. 38 § 1 k.p. nie powinna krępować kierownika zakładu ponad miarę i

nadmiernie formalizować stawianych w stosunku do niego wymagań, pod warunkiem,

że stwarza ona jednocześnie dostateczne ramy dla kontroli jego zamierzeń w zakresie

wypowiadania umów o pracę ze strony zakładowej organizacji związkowej i nie

zdejmuje z niej jednocześnie obowiązku wykazywania własnej inicjatywy i aktywności w

sferze polityki kadrowej zakładu pracy zarówno w jej wymiarze zbiorowym, jak i

indywidualnym".

Prawdopodobnie taka właśnie była ratio legis zmian wprowadzonych w zakresie

związkowej reprezentacji indywidualnych interesów i praw pracowników ustawą z dnia

23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234).

Z podanych wyżej względów, nie stwierdziwszy podstawy do uchylenia

zaskarżonych wyroków, Sąd Najwyższy, stosownie do treści art. 421 § 1 k.p.c., orzekł

jak w sentencji.