Adoption of cooperative member status terminates employment contract and prevents dual labor relationship.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by a worker against a labor cooperative regarding her employment status. The court found that joining the cooperative as a member automatically transformed the existing employment contract into a cooperative labor agreement, making a simultaneous regular employment relationship legally impossible. Consequently, the termination of her membership effectively ended the employment contract, and the lower court correctly applied the relevant statutes and statutes to reject the claim.
Legislator headnote
AI generatedArt. 182 § 3, 186 Prawa spółdzielczego; § 36 Statutu Spółdzielni: Admission to cooperative membership transforms the employment relationship into a cooperative labor agreement, precluding the coexistence of a regular employment contract and membership status.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Wyrok z dnia 5 maja 1999 r.
I PKN 677/98
1. Przyjęcie pracownika spółdzielni pracy w poczet jej członków powoduje rozwiązanie pracowniczego i nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy.
2. Członek spółdzielni pracy nie może pozostawać z nią w pracowniczym
stosunku pracy.
Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,
Barbara Wagner (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 maja 1999 r. sprawy z powództwa
Katarzyny M. przeciwko B. Spółdzielni Pracy „Z.” w B. o ustalenie, na skutek kasacji
powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w
Bydgoszczy z dnia 29 października 1998 r. [...]
o d d a l i ł kasację i nie obciążył powódki kosztami postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 29 października 1998 r. [...] oddalił apelację Katarzyny M. od wyroku
Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Bydgoszczy z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...], oddalającego jej powództwo o ustalenie, że pozostaje z B. Spółdzielnią Pracy „Z.” w stosunku pracy. Sąd pierwszej instancji ustalił, a Sąd drugiej instancji uznał te ustalenia
za prawidłowe, że powódkę od 1 września 1989 r. łączyła z pozwaną Spółdzielnią
umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony. W dniu 5 września 1990 r. Katarzyna
M. została przyjęta w poczet członków Spółdzielni. Na okres od 7 września 1994 r.
do 6 września 1997 r. udzielono jej urlopu wychowawczego. Pismem z dnia 28 grudnia 1994 r. powódka wypowiedziała Spółdzielni członkostwo. Spółdzielnia potraktowała jej oświadczenie jako równoczesne wypowiedzenie spółdzielczej umowy o
pracę i przyjęła, że stosunek pracy między stronami ustał z dniem 31 marca 1995 r.
Taką datę zakończenia zatrudnienia wpisano w świadectwie pracy, podając, że stosunek pracy wygasł na podstawie art. 186 Prawa spółdzielczego i § 36 Statutu Spółdzielni. Świadectwo pracy wysłano powódce pocztą - zwykłym listem - w marcu 1995
r. We wrześniu 1996 r. Katarzyna M. uzyskała potwierdzenie w legitymacji ubezpieczeniowej, że przebywa na urlopie wychowawczym. Poświadczyła tę okoliczność
świadek J., dokonując, bez sprawdzenia „ w zeszycie”, wpisu w legitymacji przedłożonej jej przez mężczyznę, którego nie skojarzyła z osobą powódki. Powódka nie
interesowała się swoim zatrudnieniem. Po przypadkowej rozmowie ze świadkiem J.,
we wrześniu 1996 r. złożyła wniosek o nagrodę jubileuszową z tytułu dziesięcioletniego okresu pracy. Z pisma o odmowie wypłaty gratyfikacji wynikało, że nie jest już
pracownicą Spółdzielni. Odpis świadectwa pracy, którego - jak stwierdziła - nie otrzymała, wydano jej w październiku 1996 r. Powódce zaproponowano wówczas podjęcie pracy, ale propozycji tej nie przyjęła, uzasadniając odmowę ciążą i terminem porodu.
W ocenie Sądu pierwszej instancji, z chwilą wstąpienia Katarzyny M. do Spółdzielni „zwykła umowa o pracę uległa przekształceniu w spółdzielczą umowę o
pracę”. Ten pogląd prawny skorygował Sąd drugiej instancji przyjmując, że umowa o
pracę rozwiązała się na mocy porozumienia stron, a w jej miejsce nawiązana została
spółdzielcza umowa o pracę. Zgodnie bowiem z art. 182 § 1 Prawa spółdzielczego,
spółdzielnia i jej członek mają obowiązek pozostawania w stosunku pracy. Od chwili
przyjęcia powódki w poczet członków nie łączył stron żaden inny stosunek pracy
poza spółdzielczą umową o pracę. Powódka „nie wyraziła w żadnej formie woli zawarcia z pozwaną ‘ zwykłej ’ umowy o pracę po wygaśnięciu jej członkostwa”.
Paragraf 17 Statutu B. Spółdzielni Pracy „Z.” stanowi, że jej członek może z
niej wystąpić za co najmniej trzymiesięcznym wypowiedzeniem. Zgodnie z art. 186 §
1 Prawa spółdzielczego i § 36 statutu Spółdzielni, z ustaniem członkostwa spółdzielcza umowa o pracę wygasa. Wpis w legitymacji ubezpieczeniowej o urlopie wychowawczym nie może dowodzić trwania zatrudnienia, albowiem został dokonany pod
wpływem błędu pracownika.
Katarzyna M. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Pełnomocnik powódki zarzuciwszy naruszenie prawa materialnego, a to art. 186, 182 § 3 Prawa spółdzielczego oraz
„przepisów Rozdziału II (umowa o pracę) Kodeksu Pracy, w zakresie zawierania i
rozwiązywania umowy o pracę, a także błędną wykładnię, przez Sąd, par. 36 Statutu
Pozwanej Spółdzielni, a mianowicie bezzasadne przyjęcie przez Sąd pierwszej ins-
tancji i Sąd drugiej instancji, że Powódka mogła być tylko zatrudniona u Pozwanej na
podstawie członkowskiej umowy o pracę, i że była zatrudniona Powódka u Pozwanej
na podstawie członkowskiej umowy o pracę (Podkreślenia moje A.P.) i skoro Powódka wypowiedziała Pozwanej swoje członkostwo u Pozwanej Spółdzielni, to zdaniem Sądu tym samym Powódka wypowiedziała członkowską umowę o pracę.”,
wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według ich zestawienia. Jego zdaniem, przyjęcie powódki w poczet członków pozwanej Spółdzielni nie miało żadnego
znaczenia dla trwania pracowniczego stosunku pracy na podstawie umowy z dnia 1
września 1989 r., albowiem nie został on nigdy rozwiązany. Od 5 września 1990 r. do
31 marca 1995 r. Katarzyna M. była członkiem Spółdzielni, jednak podstawę jej zatrudnienia stanowiła nieprzerwanie umowa o pracę. Także jako pracownik przebywała na urlopie wychowawczym. Poza tym, nie wszyscy pracownicy Spółdzielni zatrudnieni są na podstawie spółdzielczej umowy o pracę.
W odpowiedzi na kasację strona pozwana wniosła o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy nie są zasadniczo kwestionowane. Zastrzeżenia skarżącej dotyczą ich oceny i kwalifikacji prawnej. Istota problemu (sporu) sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy przyjęcie pracownika spółdzielni pracy w poczet członków tejże spółdzielni wpływa - i ewentualnie jak - na jego
dotychczasowy status pracowniczy.
Zgodnie z art. 181 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze
(jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm.), powoływanej dalej także jako
„ustawa”, przedmiotem gospodarczej działalności spółdzielni pracy jest prowadzenie
wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Art. 182 § 1 tejże
ustawy nakłada na spółdzielnię i jej członka obowiązek pozostawania w stosunku
pracy. Jest to obowiązek stanowiący element treści stosunku członkostwa (zdanie 2
art. 182 § 1 ustawy). Obowiązek ten jest bezwzględny i ma charakter wzajemny,
dwustronny. Członek może dochodzić jego wykonania przez spółdzielnię w drodze
powództwa o zawarcie spółdzielczej umowy o pracę (art. 182 § 4 i art. 192 § 2 zdanie 1 ustawy). Odmowa zawarcia umowy przez członka stanowi podstawę wykluczenia go ze spółdzielni (art. 193 § 1 pkt 2 ustawy). Brak możliwości zatrudnienia
członka przez okres dłuższy niż rok uzasadnia wykreślenie go z rejestru członków
spółdzielni (art. 194 § 1 pkt 1 ustawy). Wyjątki dopuszczające trwanie członkostwa
bez równoczesnego zatrudnienia regułę tę potwierdzają. W czasie trwania członkostwa możliwe jest rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę tylko w razie odmowy
przyjęcia zaproponowanych warunków pracy i płacy (art. 186 ustawy), zmniejszenia
na podstawie uchwały rady spółdzielni stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością (art. 187 pkt 1 ustawy), przyznania członkowi prawa do emerytury
(art. 187 pkt 2 ustawy) oraz długotrwałej, usprawiedliwionej nieobecności w pracy
(art. 189 § 1 ustawy w związku z art. 53 KP). Inne przepisy Prawa spółdzielczego
łączą ustanie zatrudnienia z ustaniem członkostwa (art. art.186 § 1 i § 2 in fine,
193,194). Jest to oczywiste, skoro spółdzielczy stosunek pracy jest stosunkiem niesamoistnym i musi mu w każdym przypadku towarzyszyć stosunek członkostwa. Taki
jego charakter usprawiedliwia fakt, że członek spółdzielni świadczy pracę w jakimś –
mniejszym lub większym - zakresie także na własny rachunek. Przepisy wprowadzające odstępstwa od zasady pozostawania członka spółdzielni w stosunku pracy z
tą spółdzielnią mają charakter wyjątkowy, wobec czego należy je wykładać i stosować ściśle.
Jedyną podstawę nawiązania stosunku pracy przez spółdzielnię z jej członkiem stanowi spółdzielcza umowa o pracę (art. 183 § 3 ustawy). Członek spółdzielni
nie może być zatrudniony w ramach pracowniczego stosunku pracy. Obowiązujące
prawo takiej możliwości nie przewiduje. Z tego też względu błędny jest pogląd
prawny wyrażony w kasacji, jakoby powódka przez cały czas zatrudnienia u strony
pozwanej pozostawała w pracowniczym stosunku pracy, zaś „epizod” członkowski
nie miał żadnego znaczenia dla podstawy tego zatrudnienia.
Przyjęcie pracownika w poczet członków spółdzielni nie powoduje ex lege
ustania (rozwiązania lub wygaśnięcia) umowy o pracę i zawarcia spółdzielczej
umowy o pracę. Nie jest też zdarzeniem przekształcającym z mocy prawa pracowniczy stosunek pracy w spółdzielczy stosunek pracy, choć, w kontekście całościowej
regulacji spółdzielczego stosunku pracy, byłoby to logiczne i uzasadnione funkcjonalnie. Dotychczasowa umowa o pracę powinna być zatem rozwiązana przez strony i
w jej miejsce zawarta spółdzielcza umowa o pracę.
W rozpoznawanej sprawie strony wyraźnie nie złożyły oświadczeń woli, których skutki polegałyby na rozwiązaniu pracowniczego i nawiązaniu spółdzielczego
stosunku pracy.
Zgodnie z art. 60 KC, stosowanym do stosunku pracy odpowiednio poprzez
art. 300 KP, oświadczenie woli może być złożone przez każde zachowanie ujawniające wolę osoby je składającej w sposób dostateczny. Za takie zachowania mogą
być uznane, z jednej strony, złożenie deklaracji członkowskiej przez pracownika, z
drugiej, przyjęcie go w poczet członków przez spółdzielnię. Skoro członek zobowiązany jest do osobistej pracy w ramach prowadzenia wspólnego gospodarstwa, to
wstępując do spółdzielni godzi się na taki rodzaj wykonywania zatrudnienia, jaki z
mocy prawa, związany jest z członkostwem. Jeżeli przy tym jedyną możliwą podstawę zatrudnienia stanowi spółdzielcza umowa o pracę, to i jej zawarcie, jako obowiązek wynikający z treści stosunku członkostwa, objęte być musi co najmniej domniemaną wolą wyrażoną we wniosku o przyjęcie w poczet członków spółdzielni – deklaracji złożonej, pod rygorem nieważności, na piśmie.
Wypełnienie i złożenie przez pracownika deklaracji członkowskiej należy traktować jako oświadczenie w przedmiocie zgody na warunki zatrudnienia wynikające z
Prawa spółdzielczego i Statutu Spółdzielni, a zatem na zmianę podstawy zatrudnienia. Zmiana podstawy zatrudnienia prowadzi zawsze do rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy i nawiązania „nowego”. Trafnie więc Sąd drugiej instancji ocenił
materiał dowodowy i ustalił, że Katarzyna M. i Spółdzielnia Pracy „Z.” w sposób dorozumiany rozwiązały na mocy porozumienia łączącą je od 1 września 1989 r.
umowę o pracę i w taki sam sposób zawarły w dniu 5 września 1990 r. spółdzielczą
umowę o pracę na warunkach dotychczasowych, zmodyfikowanych treścią przepisów prawa, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (art. 56 KC w
związku z art. 300 KP).
Koncepcja zawieszenia pracowniczego stosunku pracy na czas trwania członkostwa, a taka jest sugestia skarżącej - jeśli odrzucić możliwość wykonywania pracy
na innej podstawie niż spółdzielcza umowa o pracę - może wynikać z twierdzenia, że
„Powódkę z Pozwaną, cały czas począwszy od dnia 1 września 1989 r., łączyła zawsze nieczłonkowska (zwykła), zawarta na zasadach Kodeksu Pracy, umowa o pracę i
ta nieczłonkowska umowa o pracę nigdy nie została wypowiedziana (rozwiązana)”,
jest błędna. Zawieszenie stosunku pracy jest konstrukcją prawniczą i instytucją
prawną właściwą stosunkowi pracy z mianowania. Stanowi wynikający z mocy
ustawy lub woli pracodawcy sposób zmiany stosunku pracy nawiązanego na tej
podstawie. Poza stosunkiem pracy z mianowania zawieszenie stosunku pracy nie
występuje. Zawieszenie wzajemnych praw i obowiązków (na ogół nie wszystkich, a
tylko podstawowych) podmiotów stosunku pracy, to konstrukcja różna od zawieszenia stosunku pracy. Jej zastosowanie wymagałoby przyjęcia absurdalnej tezy, że
pracownik spółdzielni pracy na czas członkostwa otrzymuje urlop bezpłatny.
Wniosek z powyższego taki, że wbrew odmiennemu twierdzeniu kasacji, od
dnia 5 września 1990 r. jedyną podstawę zatrudnienia Katarzyny M. u strony pozwanej stanowiła spółdzielcza umowa o pracę.
Powódka wypowiedziała członkostwo Spółdzielni w dniu 22 grudnia 1994 r.
Zgodnie z art. 198 § 1 Prawa spółdzielczego ustanie członkostwa powoduje wygaśnięcie spółdzielczej umowy o pracę. Według § 36 Statutu obowiązującego u strony
pozwanej wypowiedzenie członkostwa jest równoznaczne z wypowiedzeniem spółdzielczej umowy o pracę. Dalsze zatrudnienie powódki w Spółdzielni, po 31 marca
1995 r., wymagałoby zawarcia umowy o pracę. Takiej umowy strony nie zawarły. Co
więcej, złożoną przez Spółdzielnię ofertę pracy powódka odrzuciła. Nie jest trafne
stanowisko skarżącej, że potwierdzenie w legitymacji ubezpieczeniowej, iż korzysta z
urlopu wychowawczego dowodzi trwania zatrudnienia. Nie zastępuje ono, i nie może
zastąpić, czynności kreującej stosunek pracy. Pomijając okoliczności dokonania
wpisu, nie jest on oświadczeniem woli, lecz wiedzy. W sprawie nie ma także żadnego
znaczenia podniesiona w kasacji okoliczność, że spółdzielnia zatrudnia osoby nie
będące członkami. Nie narusza tym prawa.
W konkluzji należy stwierdzić, że Sąd prawidłowo zinterpretował art. 182 § 3 i
186 Prawa spółdzielczego oraz § 36 Statutu Spółdzielni i właściwie je zastosował,
wobec czego w tym zakresie podstawy kasacji nie są usprawiedliwione.
Nie jest natomiast możliwa kasacyjna kontrola zasadności zarzutu naruszenia
„przepisów Rozdziału II (umowa o pracę) Kodeksu pracy, w zakresie zawierania i
rozwiązywania umowy o pracę”. Rozdział ten, zatytułowany „Umowa o pracę”, podzielony na siedem oddziałów, zawiera 42 przepisy, zaś skarżący ani w petitum kasacji, ani w jej uzasadnieniu nie wskazał, które z tej liczby przepisów zostały przez
Sąd naruszone oraz w jaki sposób.
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC,
orzekł jak w sentencji.