Supreme Court quashes labor contract invalidity ruling due to lack of factual findings on subordination.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court quashed the lower court's decision declaring a labor contract between a sole shareholder and the company invalid. The lower court found the contract void because it was a sham arrangement between the same person acting as owner and employee. However, the Supreme Court ruled that such invalidity requires specific factual findings regarding subordination and the true purpose of the agreement.
Legislator headnote
AI generatedArt. 203 KH; Art. 58 § 1 KC; Art. 83 § 1 KC; Art. 233 KPC; Art. 393 § 1 KPC: A finding that a labor contract between a sole shareholder and the company is void for evading law requires concrete factual findings on subordination and the parties' intent.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
- 1 Wyrok z dnia 23 września 1997 r.
I PKN 276/97
Przyjęcie, że umowa o pracę pomiędzy spółką z ograniczoną odpowiedzialnością a jej wyłącznym udziałowcem i członkiem jednoosobowego zarządu,
zawarta z zachowaniem wymagań określonych w art. 203 KH, jest nieważna jako
sprzeczna z prawem, zmierzająca do obejścia prawa lub pozorna, wymaga
oparcia takiej oceny na ustaleniach faktycznych dotyczących okoliczności
zawarcia umowy, celów do jakich strony zmierzały oraz rodzaju wykonywanej
pracy i zachowania koniecznego elementu stosunku pracy jakim jest
wykonywanie pracy podporządkowanej.
Przewodniczący SSN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Adam
Józefowicz, Walerian Sanetra.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 września 1997 r. sprawy z powództwa
Piotra M. przeciwko Funduszowi Gwarantowanych
Świadczeń Pracowniczych-
Wojewódzkiemu Urzędowi Pracy w B. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku
Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 17
kwietnia 1997 r. [...]
uchylił
zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-
Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 29 stycznia 1997 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Białymstoku oddalił powództwo Piotra M. przeciwko Funduszowi Gwarantowanych
Świadczeń Pracowniczych w B. o zapłatę wynagrodzenia za pracę, ekwiwalentu za
urlop wypoczynkowy, odprawy pieniężnej i odszkodowania. Sąd Rejonowy ustalił, że
powód był jedynym udziałowcem Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
- 2 Przedsiębiorstwo Budowlane "N.-B." w B. oraz pełnił funkcję prezesa jednoosobowego
zarządu tej Spółki. Po ogłoszeniu upadłości Spółki jej syndyk w dniu 5 sierpnia 1993 r.
wydał powodowi świadectwo pracy, a Sąd Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z
dnia 12 lipca 1994 r. uznał zgłoszoną przez powoda wierzytelność wobec masy
upadłości i zaliczył ją do pierwszej kategorii. Powód złożył wniosek o wypłatę świadczeń
ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd Rejonowy
oddalił powództwo powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995
r., I PZP 7/95. Sąd Rejonowy uznał, że powód będąc właścicielem Spółki wykonywał
pracę zarobkową polegającą na prowadzeniu działalności gospodarczej i z tego tytułu
podlegał obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku, wyrokiem z dnia 17 kwietnia 1997 r. [...] oddalił apelację powoda. Sąd Wojewódzki uznał,
że skoro powód był jedynym udziałowcem Spółki z o.o., to uchwała wspólników z dnia 2
kwietnia 1991 r., ustanawiająca pełnomocnika do zawierania umów z członkami
zarządu, była faktycznie jednoosobową czynnością powoda. Skoro później działający
jako pełnomocnik Spółki Wiktor W. zawarł z powodem umowę o pracę, to doszło do
umowy "z samym sobą". Sąd Wojewódzki również odwołał się do uchwały Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95 i podkreślił, że ze szczególnym
rygoryzmem należy podchodzić do przestrzegania wymagań przewidzianych w art. 203
KH, a zawieranie umów "z samym sobą" może często wykazywać znamiona czynności
mających na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 KC), a także oświadczenia woli
składanego dla pozoru (art. 83 § 1 KC). Dlatego Sąd Wojewódzki uznał, że umowa o
pracę zawarta między pełnomocnikiem ustanowionym przez powoda i powodem, jako
umowa zawarta "z samym sobą", jest nieważna na mocy art. 58 § 1 KC w związku z art.
300 KP.
Od tego wyroku kasację złożył powód. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 365 i 366 KPC poprzez ponowne ustalenie stosunku pracy powoda,
mimo rozstrzygnięcia tego problemu w postępowaniu upadłościowym. Zarzucił również
naruszenie art. 233 KPC poprzez zupełnie dowolną ocenę dowodów dotyczących
intencji powoda oraz charakteru jego zatrudnienia w Spółce.
Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji.
- 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut naruszenia przepisów art. 365 i 366 KPC nie jest zasadny. Orzeczenie
sądu w postępowaniu upadłościowym nie posiada powagi rzeczy osądzonej w
niniejszym postępowaniu choćby ze względu na brak tożsamości stron. Wiąże ono w
niniejszej sprawie tylko w tym znaczeniu, iż nie można twierdzić, że wierzytelności
powoda względem masy upadłości nie zostały uznane w postępowaniu upadłościowym.
Nie stoi to natomiast na przeszkodzie badaniu i ocenie czy roszczenia powoda
względem Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych są zasadne.
Słuszny jest natomiast podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przez Sądy
przepisu art. 233 KPC przez dokonanie dowolnej oceny dowodów. Sąd Rejonowy w
uzasadnieniu swojego wyroku nie poczynił jednoznacznych ustaleń faktycznych, nie
powołał dowodów, na których opiera swoje ustalenia i nie dokonał oceny zebranego
materiału dowodowego. Również Sąd drugiej instancji nie dokonał oceny materiału
dowodowego, a jedynie oparł się na hipotetycznych założeniach, że umowa o pracę
zawarta z powodem miała na celu obejście ustawy czy też miała pozorny charakter. U
podstaw takiej oceny leżało, jak się wydaje, założenie że umowa o pracę zawarta z
"samym sobą" jest zawsze nieważna. Tego poglądu podzielić nie można. W stanie
faktycznym sprawy, w którym zapadła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995
r., I PZP 7/95 (OSNAPiUS 1995 nr 18 poz. 227), umowa o pracę z członkiem
jednoosobowego zarządu, będącym jedynym udziałowcem spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością, nie została zawarta przez pełnomocnika powołanego uchwałą
wspólników. Został więc w sposób jednoznaczny naruszony przepis art. 203 KH, co
prowadziło do uznania nieważności takiej umowy jako sprzecznej z prawem (art. 58 § 1
KC). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tej uchwały podkreślił, że zawieranie umów o
pracę "z samym sobą" może szczególnie często wykazywać znamiona dokonywania
czynności mającej na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 KC), a także oświadczenia woli
składanego dla pozoru (art. 83 § 1 KC). Łączy się to z faktem występowania tej samej
osoby fizycznej równocześnie w kilku różnych rolach, w tym zwłaszcza w roli jedynego
wspólnika (jedynego udziałowca), osoby wykonującej wszystkie uprawnienia przysługujące zgromadzeniu wspólników, jednoosobowego zarządu w tym też jego prezesa, oraz
w charakterze pracownika spółki, którego obowiązki w istocie mogą się pokrywać z
- 4 zadaniami należącymi do zarządu spółki. Sąd Najwyższy podniósł także, iż w tych
warunkach, gdy do obowiązków pracowniczych ma należeć wykonywanie czynności
zarządu spółki, pod znakiem zapytania staje możliwość nawiązania stosunku pracy,
gdyż byłby to nie tylko stosunek nawiązany w wyniku zawarcia umowy o pracę "z
samym sobą", ale ponadto byłby też on pozbawiony zasadniczych elementów
konstrukcyjnych wymaganych od tego typu stosunku, w szczególności zaś brak byłoby
w nim cechy szeroko rozumianego podporządkowania pracownika w procesie
świadczenia pracy. Oznacza to, że w tych przypadkach, w których w jednoosobowych
spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, utworzonych przez osoby fizyczne, dochodzi do powierzenia jednemu wspólnikowi w umowie wykonywania zadań należących
do zakresu zarządu spółki, a jednocześnie wspólnik ten stanowi jej jednoosobowy
zarząd, pojęciowo wykluczona jest możliwość, iż na podstawie takiej umowy niezależnie od jej nazwy - może dojść do nawiązania stosunku pracy. W nawiązywanym
w takich warunkach stosunku prawnym brakuje bowiem elementu podporządkowania,
stanowiącego konstytutywną (niezbędną) cechę stosunku pracy (por. też: wyrok z dnia
5 lutego 1997 r., II UKN 86/96, OSNAPiUS 1997 nr 20 poz. 404 oraz uchwałę składu
siedmiu sędziów z dnia 14 stycznia 1993 r., II UZP 21/92, OSNCP 1993 z. 5 poz. 69).
Podzielając te poglądy trzeba jednak stwierdzić, iż aby przyjąć, że umowa o
pracę pomiędzy spółką z o.o., a jej wyłącznym udziałowcem i członkiem jednoosobowego zarządu jest nieważna jako sprzeczna z prawem, zmierzająca do obejścia
prawa lub pozorna, konieczne jest poczynienie konkretnych ustaleń faktycznych
dotyczących okoliczności zawarcia tej umowy, celów do jakich strony zmierzały oraz
charakteru wykonywanej pracy i zachowania koniecznego elementu stosunku pracy
jakim jest wykonywanie pracy podporządkowanej. Bez tych konkretnych ustaleń ocena,
że taka umowa jest nieważna, o ile zachowano warunki określone w art. 203 KH jest
przedwczesna. Ponieważ w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest ustaleń
faktycznych w tym zakresie lub są one poczynione w oderwaniu od zebranego w
sprawie materiału dowodowego, to zarzut kasacji naruszenia przepisu art. 233 KPC
należało uznać za słuszny.
Wobec powyższego na podstawie art. 393 13 § 1 KPC należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.