Supreme Court dismissed appeal; unpaid board duties do not automatically constitute employment relationship.

Wyrok z dnia 15 kwietnia 1999 r.

I PKN 15/99

Pełnienie funkcji członka zarządu spółki prawa handlowego i wykonywanie wynikających z tego obowiązków może być nieodpłatne, jeżeli nie wynika

ze stosunku pracy.

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Walerian Sanetra, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 1999 r. sprawy z powództwa Kazimierza B. przeciwko „M.-G.” Spółce z o.o. w G. o ustalenie i zapłatę, na

skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 21 lipca 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację i nie obciążył powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdańsku, wyrokiem z dnia 24 lutego 1998 r. oddalił powództwo Kazimierza B. skierowane przeciwko „M.-G.” Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w G. Powód wniósł początkowo o nawiązanie umowy o pracę od

1 listopada 1996 r. w charakterze wiceprezesa Zarządu oraz o wynagrodzenie, a

następnie o wynagrodzenie za okres od 1 listopada 1996 r. do 2 kwietnia 1997 r. Sąd

Pracy ustalił następujący stan faktyczny:

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Wspólników pozwanej Spółki 12 sierpnia

1996 r. podjęło uchwałę o powołaniu nowego dwuosobowego zarządu powierzając

stanowisko prezesa Piotrowi W. a wiceprezesa Kazimierzowi B. W związku z tą

uchwałą, tego samego dnia między Spółką a powodem została zawarta umowa o

pracę na okres próbny do 30 października 1996 r. na ½ etatu. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników 13 sierpnia 1996 r. podjęło decyzję, że zatrudnienie członka

zarządu nastąpi na podstawie umowy o pracę w wymiarze ½ etatu i ustaliło wyna-

grodzenie członków zarządu. Po upływie okresu próbnego nie został nawiązany z

powodem stosunek pracy, gdyż okazało się, że nie ma potrzeby zatrudniania drugiego członka zarządu, dla którego nie ma wystarczająco dużo pracy. Spółka zawiadomiła powoda pismem z 12 grudnia 1996 r. o tym, że nie zatrudni go na dalszy okres

na podstawie umowy o pracę z wymienionych przyczyn oraz poinformowała go o

planach zmiany składu osobowego zarządu na najbliższym zgromadzeniu wspólników z uwagi na to, że zarząd w dotychczasowym składzie nie współpracuje należycie. W toku procesu (pozew wniesiono 23 grudnia 1996 r.), 2 kwietnia 1997 r. Zgromadzenie Wspólników podjęło uchwałę o odwołaniu powoda z funkcji wiceprezesa

Zarządu i powołano na to stanowisko Zbigniewa K., który pełnił tę funkcję społecznie.

Powód twierdził, że Rada Nadzorcza nie miała prawa zawrzeć z nim umowy o pracę

na okres próbny, powinna zawrzeć umowę na czas nie określony, gdyż wynikało to z

uchwały Zgromadzenia Wspólników z 13 sierpnia 1996 r. Sąd Rejonowy nie podzielił

tego poglądu, między innymi, po dokonaniu analizy uchwały z 13 sierpnia 1996 r., z

której treści – zdaniem Sądu – wynikało jedynie, że powód ma być zatrudniony na

podstawie umowy o pracę, a nie np. umowy cywilnoprawnej, a także wymiar czasu

pracy i wynagrodzenie. Nie wynikało z niej przyrzeczenie zawarcia umowy o pracę.

Od 1 listopada 1996 r. do odwołania powód miał pełnić funkcję „społecznie”, gdyż nie

było dla niego odpowiedniej ilości pracy. Powód wniósł apelację od tego wyroku, w

której zmodyfikował roszczenie, wnosząc o ustalenie, że stosunek pracy istniał przez

cały okres pełnienia przez niego funkcji wiceprezesa zarządu i zasądzenie wynagrodzenia.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni oddalił apelację wyrokiem z dnia 21 lipca 1998 r. Sąd Wojewódzki powołał się na art. 195 § 2 i 3 KH, zgodnie z którym członkami zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością powołanymi przez wspólników mogą być zarówno

wspólnicy, jak i osoby spoza ich grona. Uchwała o powołaniu członków zarządu nie

powodowała powstania obowiązku zawarcia umowy o pracę. Jak napisano w uzasadnieniu wyroku – „bycie członkiem zarządu” jest odrębne od „bycia pracownikiem”.

Z art. 197 § 1 KH wynika jedynie, że odwołanie członka zarządu nie uwłacza jego

roszczeniom z umowy o pracę. Strony mogły wybrać – w ramach swobody w kształtowaniu stosunku pracy – odpowiadający im rodzaj umowy o pracę. Stosunku pracy

nawiązanego między spółką kapitałową a członkiem zarządu nie można uznać za

typowy, ponieważ nie wykazuje on cech pracy podporządkowanej. W ocenie Sądu

drugiej instancji żaden przepis nie stanowi, by powód tylko z tego względu, że piastował funkcję członka zarządu nie będąc jednocześnie wspólnikiem automatycznie

nabywał prawo do wynagrodzenia za pracę wykonywaną w związku z tym stanowiskiem. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego z uwagi na datę orzekania już po odwołaniu

powoda „z członka zarządu” jedno z roszczeń pozwu należało określić jako roszczenie o ustalenie istnienia stosunku pracy.

Powód wniósł kasację od tego wyroku zarzucając naruszenie art. 22 § 1 i 1 1

Kodeksu pracy przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, domagający się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zdaniem powoda „przez

czynności konkludentne” będące wyrazem woli obu stron powód wykonywał pracę

określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem także po upływie

trzymiesięcznego okresu próbnego. Z art. 22 § 1 KP wynika zasada identyfikowania

stosunku pracy nie według nazwy umowy (np. na okres próbny), lecz według

okoliczności związanych z wykonywaniem pracy. Wartość żądanego wynagrodzenia

powód określił na 5.964 zł.

Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach

kasacji (art. 39311 KPC), które wyznaczone są poprzez przytoczone w kasacji, jako

jej podstawy, zarzuty naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego. Podniesienie jedynie zarzutu naruszenia przepisu art. 22 § 1 i 11 KP oznacza, że jego

zasadność może być oceniona w odniesieniu do stanu faktycznego ustalonego w

zaskarżonym wyroku. Z treści przepisów art. 22 § 1 i 11 wynika, że przez nawiązanie

stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawca do zatrudniania

pracownika za wynagrodzeniem (§ 1), a zatrudnienie w tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej przez strony

umowy (§ 11 ). Zarzut naruszenia art. 22 § 11 jest nieodpowiedni do bezspornego w

sprawie faktu zawarcia przez strony umowy o pracę na okres próbny i niezawarcia

żadnej umowy po upływie tego okresu. Strony nie zawarły umowy nazwanej inaczej

niż umowa o pracę, a zatem norma z art. 22 § 11 nie jest przydatna do rozstrzygnię-

cia rozpoznawanej sprawy. Błędny jest pogląd wyrażony w kasacji, zgodnie z którym

nazwa umowy może w myśl art. 22 § 11 oznaczać również uzgodniony rodzaj

umowy, a co za tym idzie można na podstawie tej normy ukształtować roszczenie o

ustalenie istnienia stosunku pracy na czas nie określony lub na czas określony wobec zawarcia umowy na okres próbny. W przepisie art. 22 § 1 określono cechy stosunku pracy, a z § 11 wynika jedynie, że dla ustalenia istnienia stosunku pracy istotne

jest występowanie w nim owych cech, a nazwa zawartej umowy nie ma przesądzającego znaczenia. Konstrukcja zawarta w art. 22 § 1 i 11 służy odróżnieniu umów o

pracę od umów innego rodzaju (przede wszystkim cywilnoprawnych) oraz wykonywania zatrudnienia pracowniczego od niepracowniczego. Jest ona nieprzydatna dla

oceny twierdzenia o tym, że strony zawarły umowę o pracę innego rodzaju niż ten,

który określiły w swych oświadczeniach woli. Jeżeli chodzi natomiast o zarzut naruszenia art. 22 § 1 KP, to może on być uznany za odpowiedni jedynie dla roszczenia o

ustalenie istnienia stosunku pracy, a dla roszczenia o wynagrodzenie jedynie pośrednio. Odpłatność wykonywania zatrudnienia jest bowiem koniecznym elementem

jedynie stosunku pracy, którego istnienie po ustaniu okresu próbnego udowadniał

powód.

Twierdzenia powoda i zgłaszane przez niego roszczenia były niespójne i

wzajemnie wykluczające się. Nie można bowiem żądać jednocześnie nawiązania

stosunku pracy (wyprowadzając to roszczenie z treści uchwały Zgromadzenia Wspólników) i twierdzić, że strony łączył stosunek pracy wobec tego, że zawarły umowę o

pracę (niewłaściwie określając ją jako zawartą na okres próbny), bądź też dlatego, że

faktycznie powód kontynuował pracownicze zatrudnienie po upływie okresu próbnego. Roszczenie o nawiązanie stosunku pracy opiera się niewątpliwie na założeniu, że

stosunek pracy nie łączył stron, chociaż powinien zostać zawarty. Podobnie niezrozumiałe jest łączenie twierdzenia o tym, że strony łączyła w istocie rzeczy umowa o

pracę na czas pełnienia funkcji z twierdzeniem, że po upływie okresu próbnego „konkludentnie” zawarły umowę na dalszy okres. Przyjmując, że okoliczność istnienia

stosunku pracy do czasu odwołania powoda z funkcji wiceprezesa zarządu spółki ma

znaczenie przede wszystkim dla zgłaszanego od początku roszczenia o wynagrodzenie trzeba stwierdzić, że istotnie w rozpoznawanej sprawie niełatwe jest odgraniczenie wykonywania obowiązków pracowniczych od czynności wynikających z prawa

handlowego a właściwych dla wypełniania obowiązków organu (zarządu) spółki. Te

drugie obowiązki mogą być wykonywane nieodpłatnie. Niekontynuowanie pracowni-

czego zatrudnienia po upływie okresu próbnego wobec braku odpowiedniej ilości

pracy dla powoda wynika z ustaleń faktycznych, które nie zostały zakwestionowane

w kasacji poprzez przytoczenie odpowiedniej podstawy. Nie podaje się przy tym w

kasacji, jakie czynności konkludentne mogłyby prowadzić do odmiennych ustaleń.

Samo piastowanie funkcji członka zarządu i wykonywanie obowiązków z tego wynikających nie świadczy o wykonywaniu pracowniczego zatrudnienia. Jeżeli strony

(spółka i członek zarządu) nie złożyły oświadczeń, z których treści wynikałoby wyraźnie nawiązanie stosunku pracy (zawarcie umowy o pracę), to istnienie stosunku

pracy w przypadku osoby piastującej funkcję organu zarządzającego spółki jest często trudne do wykazania z uwagi na konieczność wykazania pracowniczego podporządkowania. Specyfiką stosunków pracy wszystkich osób zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych jest tym mniejszy stopień podporządkowania im wyższego

stanowiska dotyczy. W przypadku kierowników zakładów pracy spełnienie tej przesłanki wymaga szczególnie wnikliwej analizy. W rozpoznawanej sprawie nie zostało

wykazane, by po upływie okresu próbnego powód wykonywał obowiązki o charakterze pracowniczym. Samo kontynuowanie pełnienia funkcji wiceprezesa nie ma przesądzającego znaczenia. Nie doszło zatem w zaskarżonym wyroku do naruszenia art.

22 § 1 KP. Kasacja jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu (art. 39312 KPC).