Supreme Court allows contractual penalty for delay even after contract rescission due to prior breach. The court ruled that pre-existing liability persists despite the contract's retroactive termination. Parties argued that rescission extinguishes all claims, but the court held that penalties for delay remain enforceable. The decision clarifies that rescission does not erase prior breach consequences. This case establishes that contractual penalties for delay survive contract termination. The court rejected the argument that rescission eliminates the obligation to pay. Legal precedent confirms that pre-existing liability continues after rescission. The outcome favors the creditor seeking the contractual penalty. The judgment emphasizes the distinction between contract validity and breach consequences. This ruling provides clarity on post-rescission penalty enforcement in Polish law.

Sygn. akt V CSK 512/11

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Hubert Wrzeszcz w sprawie z powództwa M. Leasing Spółki z o.o. przeciwko D. Spółce z o.o. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 listopada 2012 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 1 czerwca 2011 r., uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 23 lutego 2011 r. i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie 2 Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o zapłatę kary umownej uznając, że odstąpienie od umowy ma moc wsteczną i skutkuje wygaśnięciem ex tunc umowy, a w konsekwencji nie istnieje obowiązek zapłaty kary umownej zastrzeżonej na wypadek nienależytego wykonania zobowiązania, wynikającego z umowy, od której odstąpiono. Apelację powódki oddalił Sąd drugiej instancji, który podzielił i uznał za prawidłowe dotychczasowe ustalenia faktyczne. Sąd ten podzielił też ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, że odstąpienie od umowy powoduje jej wygaśnięcie ze skutkiem wstecznym (ex tunc).

W ocenie Sądu odwoławczego, powódka nie może więc swojego roszczenia odszkodowawczego opierać na zapisie umowy dotyczącym kary umownej, bo umowa w sensie prawnym już nie istnieje, a ponadto strony nie przewidziały w niej kary umownej za odstąpienie od umowy tylko za opóźnienie w spełnieniu świadczenia. W przypadku odstąpienia od umowy dopuszczalne jest jedynie dochodzenie kary umownej zastrzeżonej właśnie na tę okoliczność odstąpienia, co w sprawie niniejszej nie miało miejsca, bo umowa takiej kary nie zawierała, stwierdził Sąd Apelacyjny.

W ocenie tego Sądu, brak zastrzeżenia w umowie kary umownej za odstąpienie od umowy skutkuje niemożliwością dochodzenia zapłaty kary umownej, bo umowa wygasła i dlatego pozostaje jedynie droga przewidziana w art. 494 k.c. Wyrok Sądu Apelacyjnego powódka zaskarżyła w całości skargą kasacyjną, opartą na pierwszej podstawie kasacyjnej. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 494 in fine k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c. przez ich niezastosowanie, wobec błędnego przyjęcia, że w następstwie wygaśnięcia umowy wskutek odstąpienia od niej z powodu zwłoki dłużnika powód nie może skorzystać z zapisu o karze umownej przewidzianej w tej umowie za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. 3 W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie tej skargi i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, zarzucając bezzasadność zarzutów skarżącej i powołując stanowiska prezentowane w judykaturze. Z kolei powódka w piśmie procesowym z dnia 18 listopada 2011 r. podtrzymała swoje stanowisko zawarte w skardze kasacyjnej, powołując się również na poglądy wyrażone w orzecznictwie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ okazała się usprawiedliwiona, wobec zasadności zawartego w niej zarzutu błędnej wykładni i w konsekwencji niezastosowania art. 494 in fine k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c. Sąd drugiej instancji dokonał wadliwej interpretacji art. 494 k.c. błędnie przyjmując, że odstąpienie od umowy uprawnia do żądania naprawienia szkody w postaci zapłaty tylko takiej kary umownej, której obowiązek zapłaty zastrzeżono wyłącznie na wypadek odstąpienia od umowy. Sąd ten wykluczył – w razie dokonanego odstąpienia od umowy – istnienie roszczenia o zapłatę kary umownej, która była zastrzeżona w umowie na wypadek opóźnienia w spełnieniu świadczenia niepieniężnego przez sprzedawcę w umówionym terminie, a które to uchybienie terminowi było w niniejszej sprawie przyczyną odstąpienia powódki od umowy.

Z dokonaną przez Sąd Apelacyjny wykładnią art. 494 in fine k.c., skutkującą odmową jego zastosowania w odniesieniu do żądania naprawienia szkody przez zapłatę kary umownej zastrzeżonej na wypadek niespełnienia świadczenia w terminie, nie można się zgodzić. Dominujący w piśmiennictwie pogląd nakazuje bowiem przyjmować, że szkoda podlegająca naprawieniu na podstawie art. 494 k.c. obejmuje zarówno uszczerbek powstały w majątku wierzyciela świadczenia niepieniężnego wskutek braku spełnienia przez kontrahenta w umówionym terminie oczekiwanego świadczenia, jak również utracony zysk, a także ewentualne koszty poniesione już po odstąpieniu od umowy.

Pomimo więc bezspornego upadku zobowiązania w następstwie dokonanego przez powodowego kupującego odstąpienia od umowy, wykonanie obowiązku naprawienia szkody, określonego w art. 494 in fine 4 k.c., powinno być oceniane według ogólnych zasad dotyczących wykonania i skutków niewykonania zobowiązania. Jednym z takich skutków niewykonania zobowiązania zgodnie z umową jest obowiązek zapłaty kary umownej zastrzeżonej także na wypadek niespełnienia w terminie świadczenia niepieniężnego. Powyższa interpretacja wyrażona w doktrynie jest konsekwentnie aprobowana w judykaturze.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 czerwca 2005 r., V CK 105/05 (niepubl.) stanowczo uznał, że nie można podzielać stanowiska, iż skutki prawne odstąpienia od umowy wyłączają dochodzenie kar umownych przewidzianych w tej umowie na wypadek m.in. opóźnienia jej wykonania. W orzeczeniu tym nadto Sąd Najwyższy stwierdził, że powstałe wcześniej roszczenie o zapłatę kar umownych nie traci bytu prawnego także po odstąpieniu od umowy, ponieważ wcześniej już ukształtowane skutki prawne stanu nienależytego wykonania zobowiązania mogą trwać nadal, w tym także roszczenie o zapłatę kary umownej zastrzeżonej na wypadek uchybienia terminowi spełnienia świadczenia.

Również w późniejszym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy nie pozbawia odstępującego roszczenia o zapłatę kary umownej, zastrzeżonej w tej umowie na wypadek przekroczenia terminu spełnienia świadczenia niepieniężnego (wyrok SN z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 157/06, OSNC 2007 r., Nr 7-8, poz. 114). Wskazał w uzasadnieniu tego wyroku także na wcześniejsze stanowisko judykatury w którym nie zakwestionowano utrzymywania się roszczeń o zapłatę kary umownej także po dokonanym odstąpieniu od umowy (wyroki SN: z dnia 26 listopada 2004 r., V CK 411/04, niepubl.; z dnia 6 maja 2004 r., II CK 261/03, niepubl.; i z dnia 15 września 2005 r., II CK 72/05, niepubl.).

W najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy wyłączył jedynie możliwość łącznego żądania kary umownej zastrzeżonej na wypadek nienależytego wykonania umowy z karą umowną przewidzianą na wypadek odstąpienia od umowy (v. wyrok SN z dnia 24 maja 2012 r., V CSK 260/11, niepubl.), co oczywiście nie jest równoznaczne z zakazem dochodzenia przez stronę kary umownej zastrzeżonej wyłącznie na wypadek nienależytego wykonania umowy, od 5 której strona ta wcześniej odstąpiła. Uprzednio ukształtowane skutki stanu niewykonania zobowiązania w postaci powstania obowiązku zapłaty kar umownych trwają bowiem nadal pomimo wcześniejszego odstąpienia od umowy.

Dlatego Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu powołanego wcześniej wyroku SN z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 157/06, OSNC 2007, Nr 7-8, poz. 114), a mianowicie, że wykonanie uprawnienia do odstąpienia od umowy wzajemnej znosi jedynie prawa i obowiązki stron należące do jej istoty, natomiast nie znosi powstałego wcześniej stanu odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary umownej i powstałych wcześniej przesłanek uzasadniających jej zapłatę. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.