Supreme Court allows claim for unjust enrichment by rejecting narrow interpretation of property return under Civil Code Art. 229. The court held that the one-year limitation period for unjust enrichment claims does not apply if the owner has not regained possession or control of the property. The court reasoned that the statutory limitation period for unjust enrichment claims is an exceptional rule that cannot be applied retroactively to situations where the owner has not yet regained possession or control of the property. The court emphasized that the limitation period cannot be applied to situations where the owner has not yet regained possession or control of the property. The court emphasized that the limitation period cannot be applied to situations where the owner has not yet regained possession or control of the property.

Sygn. akt I CSK 22/11

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 listopada 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSA Agnieszka Piotrowska w sprawie z powództwa M. P. i X.Y. przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2011 r., skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 września 2010 r., uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia 23 listopada 2009 r., i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy oddalił powództwo M.

P. i X.Y. przeciwko Skarbowi Państwa – Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych i Autostrad o zasądzenie kwoty 529 380 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu. Z ustaleń wynika, że powodowie prowadzą agencję reklamową, a ich źródło dochodów stanowiła m.in. dzierżawa ekranów bilboardowych umieszczonych na ogrodzeniu nieruchomości. Decyzją z dnia 10 czerwca 1996 r. na działce powodów, podzielonej następnie na działki nr 443/1 i 443/2, ustalona została lokalizacja punktu poboru opłat na autostradzie A 4.

Wojewoda K. orzekł o wywłaszczeniu działki nr 443/2 decyzją z dnia 2 grudnia 1997 r., jednak decyzja ta została uchylona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Decyzją z 19 marca 1998 r., opatrzoną rygorem natychmiastowej wykonalności, Wojewoda K. zezwolił na niezwłoczne zajęcie tej działki. Działka została zajęta przez pozwanego 12 maja 1999 r. Wydano następnie decyzje o usunięciu wszystkich nośników posadowionych na działce, które jednak Naczelny Sąd Administracyjny uchylił, stwierdzając ich nieważność. Ostatecznie, w dniu 30 czerwca 2004 r. powodowie sprzedali pozwanemu działkę nr 443/2.

Sąd Okręgowy uznał za zasadny zarzut przedawnienia roszczenia o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z działki nr 443/2. Zgodnie bowiem z art. 229 k.c. roszczenie takie przedawnia się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. Do zwrotu działki nie doszło, jednak, zdaniem Sądu, powodowie odzyskali prawne władztwo nad nią i mogli nią rozporządzić poprzez jej sprzedaż. Za chwilę zwrotu rzeczy należy zatem uznać moment zawarcia umowy sprzedaży, bowiem w tej dacie nastąpiła likwidacja stanu niezgodnego z prawem. Pojęcie zwrotu rzeczy, o jakim mowa w art. 229 § 1 k.c., należy rozumieć szeroko, jako nabycie przez posiadacza prawa do rzeczy na skutek zawarcia umowy z właścicielem.

Roczny termin przedawnienia upłynął zatem 1 lipca 2005 r. Powództwo wniesione zaś zostało 13 stycznia 2006 r. podlegało oddaleniu wobec przedawnienia roszczenia. 3 Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 września 2010 r. oddalił apelację powodów od powyższego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną. Wyrok powyższy zaskarżyli powodowie skargą kasacyjną opartą na podstawie naruszenia prawa materialnego, zarzucając naruszenie art. 229 § 1 k.c. poprzez wadliwą wykładnię i art. 117 § 2 w związku z art. 118 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie.

Skarżący zarzucali, że roczny termin przedawnienia z art. 229 § 1 k.c. w ogóle nie rozpoczął biegu, bowiem nie została spełniona przesłanka zwrotu rzeczy. W konkluzji wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o jego uchylenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zgodnie z art. 229 k.c. tzw. roszczenia uzupełniające przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy właścicielowi. Pojęcie „zwrotu rzeczy” nie jest zdefiniowane, zarówno jednak w doktrynie jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że oznacza ono wszelkie sposoby odzyskania przez właściciela posiadania rzeczy – w drodze windykacji czy nawet samowolne - jak również oddanie rzeczy przez posiadacza.

Nie może budzić wątpliwości, że zwrot rzeczy polega na odzyskaniu faktycznego władztwa nad rzeczą przez właściciela. Biorąc jednak pod uwagę różnice terminologiczne w przepisach regulujących stosunki między właścicielem a posiadaczem rzeczy (w art. 226 k.c. mowa jest o „wydaniu rzeczy”, zaś w art. 229 k.c. o „zwrocie rzeczy”), należy przyjąć, że te dwa bliskoznaczne pojęcia mają jednak różne znaczenie. Pojęcie „zwrotu rzeczy” jest zatem szersze i obejmuje także inne wypadki niż tylko fizyczne wydanie rzeczy.

Różnicę tę dostrzeżono w judykaturze. Za zwrot rzeczy uznano protokolarne przekazanie nieruchomości do dyspozycji właściciela, który bezpodstawnie odmówił jej odebrania (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1997 r., I CKN 323/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 79), zawarcie umowy najmu pomiędzy dotychczasowym posiadaczem samoistnym a właścicielem, tj. sposób przewidziany w art. 349 k.c. (uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 47/05, OSNC 2006, nr 6, poz. 100), wydanie właścicielowi innego gruntu przyznanego mu na własność w zamian za dotychczasowy (wyrok z dnia 28 grudnia 1979 r., II CR 471/79, OSNC 1980, nr 6, poz. 127).

W każdym jednak 4 wypadku chodzi o sytuację, w której dotychczasowy posiadacz samoistny uznaje inną osobę za właściciela i poprzez swoje zachowanie wyraża wolę wyzbycia się władania rzeczą, a właściciel wyraża wolę jej odebrania. W wyroku z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK 324/06 (niepubl.) wskazano (powołując się na uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2005 r., III CZP 50/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 40), że nawet w razie tzw. symbolicznego zwrotu wymagane jest po stronie posiadacza świadomość oddania władztwa nad rzeczą, a po stronie właściciela wola objęcia władztwa, czego nie sposób domniemywać czy zakładać na podstawie tzw. fikcji prawnej.

Nie można zatem przyjąć, jak uznały orzekające w sprawie Sądy, że każdy sposób zakończenia stanu posiadania bez podstawy prawnej jest równoznaczny ze zwrotem rzeczy. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy niewątpliwie nie było woli oddania działki przez pozwanego właścicielowi i to nawet po stwierdzeniu nieważności decyzji wywłaszczeniowej i zezwalającej na usunięcie posadowionych na niej urządzeń. Trzeba też wskazać, że pojęcie zwrotu rzeczy odnosi się do odzyskania przez właściciela władztwa nad rzeczą, a nie do jego utraty w jakikolwiek sposób i nie ma podstaw do uznania, że obejmuje ono także utratę przez właściciela własności rzeczy w wyniku jej przejścia na dotychczasowego posiadacza (por. wyrok z dnia 23 stycznia 2007 r., III CSK 278/06, OSNC 2007, nr 12, poz. 186).

W takiej sytuacji art. 229 k.c. w ogóle nie ma zastosowania, skoro albo nie doszło jeszcze do zwrotu rzeczy, albo w ogóle nie może do niego z różnych przyczyn dojść. Nie można podzielić poglądu, że ochrona właściciela, który nie uzyskał zwrotu rzeczy jest bezzasadnie silniejsza niż w przypadku właściciela, który taki zwrot uzyskał, wobec czego w każdym wypadku zakończenia stanu posiadania bez tytułu prawnego należy tej ochrony udzielać w tożsamy sposób. Trafnie zarzucili skarżący, że roszczenia windykacyjne nie ulegają przedawnieniu, przedawnienie zaś roszczeń uzupełniających już samo w sobie stanowi wyjątek od zasady pełnej ochrony własności.

Ograniczenie terminu dochodzenia roszczenia określone w art. 229 k.c. stanowi dalszy wyjątek, który wykładni rozszerzającej podlegać nie może. Termin przedawnienia określony w tym przepisie jako wyjątkowy nie może być więc odnoszony do sytuacji, w której faktyczny zwrot rzeczy nie nastąpił, chyba, że zachodzą szczególne wypadki, określone wyżej. 5 Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815 k.p.c.