Supreme Court rules that new criminal procedure rules apply to pending appeals regarding psychiatric observation orders.

POSTANOWIENIE Z DNIA 25 LUTEGO 2009 R. I KZP 38/08 Jeżeli orzeczenie w przedmiocie badania psychiatrycznego oskarżo- nego, połączonego z jego obserwacją w zakładzie leczniczym, zostało wy- dane przed dniem 19 października 2008 r. (data oznaczona przez Trybunał Konstytucyjny jako dzień utraty mocy przez przepisy art. 203 § 1 k.p.k. oraz art. 203 § 2 w związku z art. 203 § 3 k.p.k. w dotychczasowym brzmieniu), a zażalenie na to orzeczenie rozpoznawane jest w dniu 24 lutego 2009 r. (data wejścia w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, Dz.

U. z 2009 r. Nr 20, poz. 194) lub póź- niej, wówczas w dalszym postępowaniu zastosowanie mają przepisy art. 203 k.p.k. w brzmieniu ustalonym wymienioną ustawą nowelizacyjną. Wy- danie orzeczenia na niekorzyść oskarżonego może jednak okazać się nie- dopuszczalne z uwagi na ograniczenia wynikające z treści przepisu art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca). Sędziowie SN: P. Hofmański, S. Zabłocki. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Stanisława G., po rozpoznaniu, przekaza- nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w W., posta- nowieniem z dnia 9 grudnia 2008 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

 Zob. też uzasadnienie w sprawie I KZP 37/08. 2 „Czy po utracie mocy obowiązującej, to jest z dniem 19 października 2008 roku, przepis art. 203 § 1 i 2 k.p.k. jako niezgodny z Konstytucją w zakresie wskazanym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 ro- ku, SK 50/06 (Dz. U. Nr 128), zobowiązuje sąd z urzędu do skierowania sprawy na posiedzenie celem wydania orzeczenia w przedmiocie zakoń- czenia obserwacji psychiatrycznej podejrzanego w zakładzie leczniczym także na okres do 6 (sześciu) tygodni?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

U Z A S A D N I E N I E Przekazane Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej. W toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przeciwko Stanisławowi G., podejrzanemu o popełnienie przestępstwa określonego w art. 148 § 1 k.k., podejrzanego poddano, postanowieniem Sądu Okręgo- wego w P. z dnia 6 października 2008 r., badaniu psychiatrycznemu połą- czonemu z obserwacją w zakładzie leczniczym, na czas nie dłuższy, niż 6 tygodni w Oddziale Obserwacji Sądowo-Psychiatrycznej Zakładu Opieki Zdrowotnej Zakładu Karnego w Ł.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd podzie- lił stanowisko biegłych psychiatrów, co do konieczności poddania podej- rzanego tej metodzie badawczej z uwagi na utrudniony kontakt z podejrza- nym i niemożność wydania w związku z tym ostatecznej opinii. Następnie, postanowieniem z dnia 23 października 2008 r., Sąd Okręgowy w P. działając z urzędu, postanowił „niezwłocznie zakończyć ob- serwację psychiatryczną”, wykonywaną w oparciu o powołane wyżej po- stanowienie tego Sądu, tym samym uchylając orzeczenie o zastosowaniu 3 internacji.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podano, że przepisy, na podstawie których w tej sprawie zarządzono badanie psychiatryczne połą- czone z obserwacją w zakładzie leczniczym utraciły moc obowiązującą w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 roku, SK 50/06, z dniem 19 października 2008 r. i stąd – wraz z utratą przez nie mocy obowiązującej – podstawa postanowienia odpadła. Zażalenie na to postanowienie wniósł prokurator, zaskarżając je na niekorzyść podejrzanego. Rozpoznając środek odwoławczy, Sąd Apelacyjny w W. powziął wąt- pliwości, które znalazły swoje odzwierciedlenie w pytaniu oraz uzasadnie- niu postanowienia przedstawiającego je Sądowi Najwyższemu.

Sąd Apelacyjny w W., w odniesieniu do sprecyzowanego w pytaniu problemu, wskazał, przypominając treść rozstrzygnięcia Trybunału Konsty- tucyjnego, że w związku z tym wyrokiem istnieją dwie możliwości interpre- tacyjne co do wykładni art. 203 k.p.k. Pierwsza, będąca podstawą zaskar- żonego orzeczenia, sprowadza się do stwierdzenia, że skoro do dnia 18 października 2008 r. włącznie, ustawodawca nie dokonał nowelizacji art. 203 k.p.k., a z dniem następnym tj. 19 października 2008 r. przepis ten utracił moc w zakresie wskazanym w sentencji wyroku Trybunału, posta- nowienia sądów zarządzające badanie oskarżonego połączone z obserwa- cją w zakładzie leczniczym utraciły podstawę prawną.

W tym kontekście Sąd Apelacyjny w W. przywołał także, dla wykazania braku koherentności po stronie regulacji karnoprocesowej, ustawę z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.), która po- zwala, co prawda, na umieszczenie danej osoby w szpitalu psychiatrycz- nym bez jej zgody, lecz jedynie na okres do 10 dni, bez możliwości prze- dłużenia tego terminu (art. 24 ust. 2). W podsumowaniu tego poglądu Sąd Apelacyjny w W. stwierdza, że jego zaakceptowanie oznacza konieczność skierowania po dniu 18 października 2008 r. sprawy z urzędu na posiedze- 4 nie i wydania postanowienia w przedmiocie niezwłocznego zakończenia tego rodzaju obserwacji.

Druga z możliwych interpretacji, prezentowana już przez Prokuraturę Krajową w piśmie z dnia 17 października 2008 r., PR I 8020-76/08, skiero- wanym do Prokuratorów Apelacyjnych, ma prowadzić do wniosku, że po dniu 18 października 2008 r. możliwe jest stosowanie przepisów art. 203 k.p.k. w zakresie, w jakim nie podważono jego konstytucyjności. Stanowi- sko takie zasadza się na przekonaniu, że wyrok zakresowy Trybunału Kon- stytucyjnego (a takim, w świetle tej koncepcji ma być orzeczenie z dnia 10 lipca 2007 r.) polega na tym, że za niezgodny z Konstytucją uznaje on poddany kontroli przepis w pewnym, określonym w nim zakresie, a w ten sposób, nie zmieniając tekstu przepisu, zmienia wyrażoną w przepisie treść normatywną.

Skutkiem takiego wyroku jest częściowa utrata mocy obowią- zującej przepisu polegająca na wyłączeniu możliwości jego stosowania w zakresie oznaczonym w wyroku Trybunału. Taki wyrok zarazem nie unie- możliwia stosowania przepisów poddanych kontroli w zakresie, w jakim nie podważono ich zgodności z Konstytucją, a co za tym idzie, postanowienia wydane przed dniem 19 października 2008 r., zarządzające badanie połą- czone z obserwacją na okres nieprzekraczający 6 tygodni, nadal mają podstawę prawną i mogą być wykonywane. Ostatni ze wskazanych sposobów wykładni wynika także, zdaniem Sądu Apelacyjnego w W., z senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego z dnia 24 lipca 2008 r., a zwłaszcza z je- go art. 2, regulującego kwestie związane z bezpośrednim działaniem no- wego prawa do spraw będących w toku postępowania.

Prokurator Prokuratury Krajowej, wnioskiem z dnia 9 stycznia 2009 r., wniósł o podjęcie uchwały następującej treści: „Utrata mocy obowiązującej art. 203 § 1 k.p.k. oraz art. 203 § 2 k.p.k. w związku z art. 203 § 3 k.p.k. w zakresie wynikającym z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 5 2007 roku, SK 50/06 (Dz. U. Nr 128, poz. 903) nie powoduje automatycz- nie utraty mocy postanowienia o poddaniu oskarżonego badaniu psychia- trycznemu połączonemu z obserwacją w zakładzie leczniczym, wydanego na podstawie wskazanych wyżej przepisów w ich dotychczasowym brzmieniu.

Sąd powinien natomiast rozważyć – zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP – czy postanowienie zarządzające obserwację nie zostało wydane wbrew wymogom określonym w wyroku Trybunału Konstytucyjne- go z dnia 10 lipca 2007 r. w odniesieniu do art. 203 § 1 k.p.k. i art. 203 § 2 k.p.k. w związku z art. 203 § 3 k.p.k.”. Prokurator Prokuratury Krajowej dla uzasadnienia swojego stanowi- ska, przytaczając treść wyroku i argumenty Trybunału Konstytucyjnego, odwołał się do istoty wyroku zakresowego oraz poglądów prezentowanych w tej mierze w literaturze przedmiotu i orzecznictwie.

Wskazał w szczegól- ności, że skutkiem takiego orzeczenia jest częściowa utrata mocy obowią- zującej przepisu polegająca na wyłączeniu możliwości jego stosowania w zakresie określonym w wyroku. Dokonanie nowelizacji dostosowującej tekst przepisu do treści, jaka wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, ma przy tym wprawdzie być pożądana, ale jej brak nie uniemożliwia stoso- wania przepisu w zakresie, w jakim nie podważono jego konstytucyjności. We wniosku podkreślono także, że Trybunał Konstytucyjny, choć stwierdził niekonstytucyjność rozważanej regulacji w części, nie zakwestionował, co do zasady, możliwości stosowania tego rodzaju badania.

Z tego powodu, sąd decydujący o tym badaniu powinien – zdaniem prokuratora Prokuratu- ry Krajowej – zapewnić oskarżonemu gwarancje, o jakich mowa w orze- czeniu Trybunału. To zaś, ma się odbywać w procedurze znajdującej swe pierwotne źródło w art. 190 ust. 4 Konstytucji z 1997 r., przewidującej moż- liwość wznowienia postępowania w sprawie jednostkowego aktu stosowa- nia prawa, który został oparty na przepisie uznanym następnie przez Try- bunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. To z kolei oznacza, że w 6 każdej sprawie, w której zarządzono badanie połączone z obserwacją sąd powinien z urzędu zbadać, czy podstawy tego zarządzenia znajdują opar- cie w podanych przez Trybunał w uzasadnieniu wyroku standardach, czy też nie – i w zależności od odpowiedzi na powyższe albo kontynuować ta- kie badanie, albo niezwłocznie uchylić zarządzające je postanowienie.

Konkludując, prokurator zwrócił uwagę na to, że gdyby przyjąć zało- żenie przeciwne, uznające „unicestwienie” przepisów art. 203 k.p.k. w zw. z utratą mocy obowiązującej przepisów wskazanych w wyroku Trybunału, doprowadziłoby to do skutków – jego zdaniem – absurdalnych, wręcz do osłabienia gwarancji procesowych oskarżonego. Okres postępowania kar- nego (a często i tymczasowego aresztowania) musiałby ulegać bezzasad- nemu wydłużaniu do czasu wprowadzenia przez ustawodawcę odpowied- nich zmian w prawie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie, przed przystąpieniem do uczynienia jakichkolwiek roz- ważań w niniejszej sprawie, wskazać należy, przywołując stanowisko wy- rażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2009 r., I KZP 37/08, że wypowiadanie się w kwestiach związanych z przedstawioną w pytaniu problematyką związane jest z niezwykle niepokojącą, patologiczną wręcz praktyką ustawodawcy, który w zakreślonym przez Trybunał Konsty- tucyjny terminie nie doprowadza systemu prawnego do stanu zgodnego z Konstytucją. Sądowi Najwyższemu, a i sądom powszechnym, przychodzi więc rozstrzygać kwestie, które z założenia nie powinny się przed nimi zna- leźć.

Działający należycie ustawodawca, któremu słusznie przypisuje się przymiot racjonalności, nie powinien dopuszczać do takiej sytuacji. Gdyby w zakreślonym przez Trybunał Konstytucyjny okresie dokonano odpowied- niej nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, sądy powszechne i Sąd Najwyższy nie musiałyby zajmować się omawianą problematyką. Wszelkie konsekwencje tego stanu rzeczy są wynikiem zaniechania legislacyjnego. 7 Przekazanie Sądowi Najwyższemu w trybie art. 441 § 1 k.p.k. zagad- nienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy uzależnione jest od łącznego wystąpienia szeregu przesłanek – musi się ono wyłonić w czasie rozpoznawania środka odwoławczego i mieć znaczenie dla roz- strzygnięcia sprawy w postępowaniu odwoławczym oraz dotyczyć istotnego problemu interpretacyjnego, związanego z wykładnią przepisu, który w praktyce sądowej jest rozbieżnie interpretowany albo też jest wadliwie lub niejasno sformułowany.

Przedmiotem zagadnienia prawnego nie może być natomiast określony sposób rozstrzygnięcia sprawy, czy też zastosowania przepisów, w tym potwierdzenie albo zaprzeczenie słuszności określonego poglądu interpretacyjnego prezentowanego przez sąd odwoławczy, czy tym bardziej kwestia ustaleń faktycznych (R. A. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 254-261, 352-371 i konsekwentnie Sąd Najwyższy np. w postanowieniach: z dnia 26 lutego 2004 r., I KZP 41/03, OSNKW-R 2004, poz. 406, z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05, OSNKW 2005, z. 7-8, poz. 60, z dnia 28 wrze- śnia 2006 r., I KZP 16/06, OSNKW 2006, z. 10, poz. 90, z dnia 26 lipca 2007 r., I KZP 17/07, OSNKW 2007, z. 9, poz. 62 i z dnia 28 kwietnia 2008 r., I KZP 6/08, OSNKW 2008, z. 6, poz. 42).

W niniejszej sprawie nie wszystkie przesłanki zostały spełnione. Po pierwsze, Sąd Apelacyjny w W. poza prezentacją dwóch możli- wych, a zarazem przeciwstawnych sposobów interpretacji art. 203 k.p.k. w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 r., SK 50/06, nawet nie podjął próby samodzielnego dokonania oceny poszcze- gólnych argumentów, przemawiających za każdym z poglądów i rozważe- nia, który z nich jest właściwy. Sąd pytający poprzestaje na tej prezentacji, oczekując, że to Sąd Najwyższy, w jego zastępstwie, rozstrzygnie o spo- sobie wykładni.

Jest to szczególnie widoczne w tej części pisemnych mo- tywów postanowienia Sądu Apelacyjnego w W., w której Sąd ten, miast 8 skupić się nad rozważaniami dotyczącymi wątpliwości związanych z zakre- sem obowiązywania art. 203 k.p.k. od dnia 19 października 2008 r., a więc przedmiotem istotnym z punktu widzenia występowania do Sądu Najwyż- szego w trybie art. 441 § 1 k.p.k., dokonuje weryfikacji postanowienia Sądu pierwszej instancji pod kątem tego, czy spełnia ono wymogi określone w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Przy tym, przywoływanie w tej mierze projektu Kodeksu karnego – druk sejmowy 1274 z dnia 18 sierpnia 1995 r. – i odwoływanie się do zawartych w nim stwierdzeń, zresz- tą wprost za Trybunałem Konstytucyjnym, polega co najmniej na nieporo- zumieniu. Zawarte w nim motywy odnoszą się bowiem nie do rozważanej metody badawczej, a środka zabezpieczającego umieszczenia w zakładzie leczniczym – co ze zrozumiałych względów, przede wszystkim uwzględnia- jących charakter i cele obu instytucji, nie może być utożsamiane, czy cho- ciażby tylko odnoszone na zasadzie bliższej czy dalszej analogii.

Po drugie, co uwidacznia już treść samego pytania, Sąd Apelacyjny zmierza do uzyskania odpowiedzi na pytanie, jak ma w niniejszej sprawie postąpić, co także – z przyczyn już wymienionych – jest podstawą do od- mowy podjęcia uchwały. Po trzecie wreszcie, w dniu 24 lutego 2009 r. weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 20, poz. 104), której przepisy – wobec działania, w sprawach niezakończonych prawomocnie, reguły „chwytania sprawy w locie” – zdez- aktualizowały pytanie prawne, z którym wystąpił sąd odwoławczy.

Gdyby bowiem nie szczególne uwarunkowanie, o którym mowa będzie w końco- wej części uzasadnienia tego postanowienia, sprawę tę rozstrzygnąć nale- żałoby stosując po prostu przepis art. 203 k.p.k. w jego nowym brzmieniu. W tej sytuacji, Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały, podzielając jednocześnie wszystkie argumenty i uwagi sformułowane w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2009 r., I KZP 37/08, 9 odnoszące się do istoty i charakteru wyroku zakresowego Trybunału Kon- stytucyjnego, jego skutków oraz znaczenia, jakie dla ustalenia zakresu ob- owiązywania art. 203 k.p.k. miało użycie w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 r., SK 50/06 formuły „w zakresie, w jakim”.

Stwierdzić zatem należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2007 r., dotyczący art. 203 § 1 i 2 k.p.k., nie jest orzecze- niem zakresowym, to z upływem terminu określonego w pkt II tego wyroku, a więc w dniu 19 października 2008 r., przepisy, których dotyczył pkt I-1 oraz I-2, utraciły moc. Nie oznacza to jednak, że jednocześnie utraciły moc prawną także i orzeczenia, które zostały wydane na ich podstawie. Dotyczy to zarówno orzeczeń nieprawomocnych, jak i prawomocnych. Część z tych ostatnich, prawomocnych, z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, została z mocy prawa „skorygowana” (ograniczenie w zakresie możliwości ich wykonywania) przez jej art. 2, zgodnie z którym „z dniem wejścia w życie ustawy tracą moc postanowienia o poddaniu oskarżonego badaniu psychiatrycznemu połączonemu z obserwacją w zakładzie leczni- czym albo o przedłużeniu takiego badania, wydane na podstawie art. 203 § 3 ustawy (...) w zakresie zarządzającym łączny okres obserwacji ponad 8 tygodni”.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że ta „korekta” nie może dotyczyć orzeczeń, które przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej zostały już w całości wykonane. Równie bezsporne powinno pozostawać to, że nieza- leżnie od uzyskania cechy prawomocności, orzeczenia o zarządzeniu lub przedłużeniu obserwacji nie podlegały wykonaniu w okresie od dnia 19 października 2008 r. (to jest od daty oznaczonej przez Trybunał jako dzień utraty mocy przez art. 203 § 1 i 3 k.p.k. w dotychczasowym brzmieniu), do dnia 24 lutego 2009 r. (to jest wejścia w życie noweli).

Gdyby jednakże do wykonania orzeczenia o zarządzeniu lub przedłużeniu internacji w tym 10 okresie jednak doszło, wówczas osoba, której ono dotyczyło, ma prawo do wystąpienia z powództwem odszkodowawczym przeciwko Skarbowi Pań- stwa przed sądem cywilnym. Ponieważ art. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. jest jedynym przepi- sem międzyczasowym zawartym w tej noweli, zasadne jest przyjęcie, że w odniesieniu do wszystkich orzeczeń nieprawomocnych zadziałała – jak to już stwierdzono wcześniej, uzasadniając odmowę podjęcia uchwały – pod- stawowa procesowa reguła intertemporalna, zgodnie z którą sprawy nie zakończone prawomocnie przed zmianą normatywną, „chwytane są w lo- cie” przez nowe przepisy.

Jednakże, z uwagi na szczególny charakter orzeczeń w przedmiocie obserwacji w zakładzie zamkniętym, wśród orze- czeń nieprawomocnych należy jeszcze rozróżnić te, które można określić mianem pozytywnych (o zastosowaniu lub przedłużeniu obserwacji w za- kładzie leczniczym) od tych, którym należałoby nadać miano negatywnych (o odmowie internacji). W wypadku nieprawomocnego zastosowania internacji i zaskarżenia postanowienia sądu, organ ad quem, orzekający po dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej, uprawniony jest do merytorycznego orzekania i ewentualnego skorygowania tego orzeczenia w taki sposób, aby odpowia- dało ono standardowi określonemu przez art. 203 § 1 i § 2 k.p.k. w nowym brzmieniu.

Natomiast jeżeli chodzi o orzeczenia, którymi odmówiono zastoso- wania obserwacji w zakładzie zamkniętym a także, którymi uchylono orze- czenia o jej zastosowaniu, i zostały one zaskarżone na niekorzyść oskar- żonego, sąd powinien zbadać czy zachodzą przesłanki orzekania na nieko- rzyść podejrzanego z uwagi na ograniczenia wynikające z treści przepisu art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. Rzecz bowiem w tym, że w wypadku wniesienia środka odwoławczego na niekorzyść przez podmiot kwalifikowany, w tym przez oskarżyciela publicznego, sądowi odwoławczemu wolno orzec na 11 niekorzyść oskarżonego wyłącznie w razie stwierdzenia uchybień podnie- sionych w środku odwoławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzę- du.

Tymczasem, we wchodzących tu w grę sytuacjach procesowych, oskarżyciel publiczny nie mógł odwołać się do racji uzasadniających ewen- tualną zmianę skarżonego orzeczenia, albowiem racje te zaistniały dopiero z chwilą wejścia w życie ustawy nowelizującej art. 203 k.p.k. Nie oznacza to jednak, że w odniesieniu do tej grupy przypadków reguła „chwytania spraw w locie” w ogóle nie działa. Gdyby bowiem sąd odwoławczy doszedł do wniosku, że również w świetle nowych przepisów brak jest podstawy prawnej do umieszczenia oskarżonego w zakładzie zamkniętym, powinien utrzymać w mocy orzeczenie „negatywne”, stosując jednak już nowe prze- pisy.

Dodać należy, że ponieważ orzeczenia wydawane w przedmiocie in- ternacji nie nabierają cech prawomocności materialnej, ewentualne pra- womocne postanowienie o zakończeniu badania połączonego z obserwa- cją w zakładzie leczniczym, spowodowane działaniem reguły gwarancyjnej określonej w art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k., nie będzie stało na przeszkodzie, aby wystąpić ponownie – w wypadku spełnienia przesłanek określonych w znowelizowanych już przepisach – o orzeczenie przez sąd takiego bada- nia, rzecz oczywista z uwzględnieniem okresu pobytu oskarżonego w za- kładzie zamkniętym na podstawie poprzedniego orzeczenia.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.