Pre-trial investigation files remain non-court records; defense access requires prosecutor consent under Art. 156 k.p.k.

POSTANOWIENIE Z DNIA 11 MARCA 2008 R. WZ 9/08 1. Akta postępowania przygotowawczego przedstawiane sądowi przez prokuratora z wnioskiem o wydanie orzeczenia w przedmiocie tym- czasowego aresztowania nie stają się „aktami sprawy sądowej” w rozumie- niu art. 156 § 1 k.p.k., w związku z czym także w czasie, w którym korzysta z nich sąd, mogą być udostępniane stronom, obrońcom i pełnomocnikom też tylko „za zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze” (art. 156 § 5 k.p.k.).

2. Wnosząc o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresz- towania prokurator powinien zagwarantować podejrzanemu lub jego obrońcy zapoznanie się przynajmniej z tą częścią akt postępowania przy- gotowawczego, która zawiera materiały mające uzasadniać wniosek, gdyż wymaga tego realność prawa do obrony (art. 6 k.p.k., w zw. z art. 42 ust. 2 Konstytucji R.P.). Przewodniczący: sędzia SN A. Tomczyk (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Pietruszyński, Z. Stefaniak. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk J. Artymiak i pro- kurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej del. do Naczelnej Prokuratury Wojskowej ppłk Z.

Rzepa. Sąd Najwyższy w sprawie kpt. Olgierda C. podejrzanego z art. 18 § 1 w zw. z art. 123 § 1 pkt 4 i in. k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 11 marca 2008 r. zażaleń obrońców podejrzanego oraz podejrzanego na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 lutego 2008 r., w przedmiocie przedłużenia stosowania środka za- 2 pobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, po wysłuchaniu wniosku prokuratora oraz obrońcy podejrzanego u t r z y m a ł w mocy za- skarżone postanowienie. Z u z a s a d n i e n i a :

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2008 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w W. przedłużył o 3 miesiące, do dnia 13 maja 2008 r., tymczasowe areszto- wanie zastosowane wobec kpt. Olgierda C. postanowieniem Wojskowego Sądu Garnizonowego w P. z dnia 15 listopada 2007 r. Na to postanowienie zażalenie wnieśli: obrońcy podejrzanego oraz podejrzany (...). Adwokat Adam P. zarzucił zaskarżonemu postanowieniu „... obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na jego treść, a mianowicie: I. art. 6 k.p.k. w zw. z art. 156 § 1 k.p.k. w zw. z art. 5 ust. 4 Konwen- cji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r. (Dz.

U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm., dalej: Konwencja), która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, przez ich błędną wykładnię oraz niewła- ściwe niezastosowanie, polegające na odmowie udostępnienia obrońcy części akt sprawy (...) zawierającej dowody i materiały, które stanowiły podstawę wniosku o dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania, pod- czas gdy prawidłowa wykładnia i zastosowanie tych przepisów wymagało udostępnienia obrońcy wnioskowanej przez niego części akt sprawy (...), albowiem tylko wtedy możliwa była merytoryczna polemika z wnioskiem prokuratorskim i pełna realizacja prawa do obrony na tym etapie postępo- wania (...)”.

Formułując opisane zarzuty obrońca podejrzanego wniósł „o zmianę zaskarżonego postanowienia przez: 3  uchylenie stosowania wobec podejrzanego środka zapobiegaw- czego w postaci tymczasowego aresztowania, ewentualnie (wyłącznie z ostrożności procesowej)  uchylenie tymczasowego aresztowania i zastosowanie łagodniej- szego środka zapobiegawczego, tj. poręczenia majątkowego oraz dozoru przełożonego połączonego z zakazem opuszczania kraju, albo  skrócenie okresu, na który przedłużono stosowanie względem po- dejrzanego najsurowszego środka zapobiegawczego”.

W bardzo obszernym uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł m. in., że wbrew regulacjom zawartym w Konwencji o Ochronie Praw Człowie- ka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. oraz wbrew orzecznictwu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie otrzymał do wglądu materiałów postępowania przygotowawczego, które stanowiły pod- stawę do wnioskowania o przedłużenie stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego, czym naruszono prawo podejrzanego do obrony (...). Sąd Najwyższy zważył, co następuje. (...) Co do zażalenia autorstwa adwokata Adama P.:

Zacytowany na wstępie niniejszego uzasadnienia zarzut obrazy „art.6 k.p.k. w zw. z art. 156 § 1 k.p.k. w zw. z art. 5 ust. 4 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r. ...” sformu- łowany został w sytuacji nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji części wniosku obrońcy o udostępnienie  w trybie art. 156 § 1 k.p.k. akt sprawy sądowej w postaci wniosku prokuratora o przedłużenie tymczaso- wego aresztowania oraz tej części akt postępowania, które ów wniosek uzasadniają (a to z uwagi na odmowę udostępnienia obrońcy akt postępo- wania przygotowawczego przez prokuratora i brak możliwości merytorycz- nej polemiki z podstawami wniosku).

Sąd a quo wniosek prokuratora udo- 4 stępnił obrońcy, zaś co do pozostałej części wniosku obrońcy nie wypowie- dział się, ale żądanej części akt nie udostępnił. Zarzut ten  in concreto  jest niesłuszny, ponieważ Sąd pierwszej instancji uczynił zadość wnioskowi obrońcy na tyle, na ile to było możliwe zarówno w świetle treści wniosku obrońcy, jak i w świetle treści wniosku prokuratora o przedłużenie tymczasowego aresztowania. Ten ostatni wnio- sek był sformułowany w sposób, który nie stwarzał przeszkód w udostęp- nieniu go stronom, obrońcom czy pełnomocnikom i powinien być udostęp- niony już przez prokuratora prowadzącego postępowanie przygotowawcze.

Z faktu, że inicjował on postępowanie sądowe w ramach postępowania przygotowawczego można wywieść wniosek, iż Sąd był uprawniony do ujawnienia jego treści stronom, obrońcom, pełnomocnikom, tym bardziej, że był on przedmiotem rozpoznania na posiedzeniu, w którym obrońcy czy pełnomocnicy mieli prawo brać udział. Natomiast powołany jako podstawa wniosku obrońcy art. 156 § 1 k.p.k. nie mógł stanowić podstawy prawnej decyzji Sądu, ponieważ akta postępowania karnego przekazane Sądowi przez prokuratora wnoszącego o przedłużenie tymczasowego aresztowa- nia nie stały się aktami sprawy sądowej w rozumieniu tego przepisu.

Od- mienne rozumienie jego treści kłóciłoby się z unormowaniem zawartym w § 5 art. 156 k.p.k. i kazało wątpić w racjonalność ustawodawcy. Przepis ten wyraźnie przewiduje uprawnienia stron, obrońców, pełnomocników do do- stępu do akt postępowania przygotowawczego, umożliwia sporządzenie odpisów i kserokopii oraz wydawanie uwierzytelnionych odpisów i kseroko- pii, ale realizację tego uprawnienia uzależnia od zgody prowadzącego po- stępowanie przygotowawcze. Wyjątkiem od tego są odmienne unormowa- nia, na co wskazuje sformułowanie „jeżeli ustawa nie stanowi inaczej” (por. np. art. 157 § 3 k.p.k. czy 321 k.p.k.).

W zaistniałej więc sytuacji, zgodnie z art. 156 § 5 k.p.k., udostępnienie całości lub części akt postępowania przy- gotowawczego stronom, obrońcom i pełnomocnikom, uzależnione było wy- 5 łącznie od zgody prowadzącego postępowanie przygotowawcze; tym sa- mym Sąd pierwszej instancji nie uchybił wskazanym w zarzucie przepisom. Nie można jednak nie zauważyć, że zarzut ten, a zwłaszcza jego uzasadnienie, dotyka znacznie szerszego problemu dostępności stron, obrońców, pełnomocników do akt postępowania przygotowawczego, a konkretyzując  problem dostępności akt postępowania przygotowawczego podejrzanemu pozbawionemu wolności i jego obrońcy.

W świetle prezen- towanych wyżej unormowań, zawartych w prawie polskim, dostęp tych konkretnie osób również pozostawiony jest – zaskarżalnej wprawdzie do prokuratora bezpośrednio przełożonego wobec prokuratora wydającego zarządzenie o odmowie udostępnienia (art. 159 k.p.k.)  woli prowadzące- go postępowanie przygotowawcze. Niewątpliwie problem jest ważki, od- mowa bowiem udostępnienia choćby części akt postępowania przygoto- wawczego prowadzi do ograniczenia prawa do obrony. Co do tego nie ma wątpliwości ani skład Sądu Najwyższego rozpoznający niniejszą sprawę, ani też przedstawiciele doktryny (zob. np.

M. Wąsek-Wiaderek: Dostęp do akt sprawy oskarżonego tymczasowo aresztowanego i jego obrońcy w po- stępowaniu przygotowawczym - standard europejski a prawo polskie, Pal. 2003, nr 3-4, s. 55 – 75); P. Hofmański, S. Zabłocki: Glosa do wyroku ETPC z dnia 25 marca 1998 r., Pal. 1998, Nr 7-8).Również z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 5 ust.4 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 Nr 61, poz. 284 ze zm. i uzup.) wynika, że sytuacja, w której tymczasowo aresztowany podejrzany i jego obrońca mają uniemożliwiony dostęp do akt postępowania narusza standardy rzetelnego procedowania wskazane w omawianym przepisie (por. np. wyrok z dnia 18 stycznia 2005 r.

Kekayov v. Bułgaria 41035/1998, LEX nr 145700, w którym ETPC stwierdził, że podstawowa gwarancja pro- cedury sądowej w postaci równości broni nie jest zapewniona, jeśli obrońcy 6 odmawia się dostępu do dokumentów z akt śledztwa, które są niezbędne w celu skutecznego wzruszenia legalności pozbawienia wolności jego klien- ta). Analiza prawa krajowego prowadzić musi do wniosku, że rozwiązanie przewidziane w przepisie art. 42 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej („Każdy przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne ma pra- wo do obrony we wszystkich stadiach postępowania”) i urzeczywistniające tę zasadę unormowania zawarte w Kodeksie postępowania karnego z 1997 r. spełniają standardy konwencyjne.

Wszak pozycja podejrzanego pozbawionego wolności, wyposażonego w prawo do obrony, w tym korzy- stania z pomocy obrońcy, prawo zaskarżania postanowień w przedmiocie zastosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania, wreszcie w prawo dostępu do materiałów postępowania przygotowawczego pozwala na podjęcie walki z drugą stroną w ramach kontradyktoryjnego przecież procesu karnego. Okoliczność zaś, że ustawodawca krajowy przyznał pro- wadzącemu postępowanie przygotowawcze prawo odmowy udostępnienia akt sprawy tego postępowania podyktowana jest jego specyfiką, mającą zrealizować na tym etapie podstawową, naczelną zasadę procesu karne- go, a więc by sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpo- wiedzialności karnej.

Unormowanie to nie narusza standardów konwencyj- nych, istotne jest natomiast, by  in concreto  standardów tych nie naru- szał prowadzący postępowanie w sytuacji, w której pozbawienie podejrza- nego i jego obrońcy dostępu do części akt postępowania przygotowawcze- go, w szczególności w części uzasadniającej stosowanie (przedłużanie) tymczasowego aresztowania (jak to ma miejsce w niniejszej sprawie) nie jest niezbędne. Bo, jak słusznie zauważają P. Hofmański i S. Zabłocki (op. cit.), żadna ze stron nie powinna znaleźć się w sytuacji wyraźnie gorszej niż strona przeciwna, zwłaszcza gdy chodzi o możliwości przedstawiania swoich argumentów. 7 Na problem ten zwrócił uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka w decyzji z dnia 28 stycznia 2003 r. (M.B. v.

Polska, 34091/96, LEX 74761),w której uznał, że „ze względu na ujemny wpływ pozbawienia wol- ności na fundamentalne prawa jednostki, postępowanie prowadzone na podstawie art. 5 ust. 4 Konwencji powinno w zasadzie odpowiadać, w naj- szerszym możliwym zakresie wyznaczonym przez okoliczności toczącego się śledztwa, podstawowym wymogom rzetelnego procesu, takim jak pra- wo do procesu kontradyktoryjnego. Chociaż prawo krajowe może zaspoko- ić tego rodzaju wymóg na różne sposoby, jakakolwiek przyjęta metoda po- winna zagwarantować, aby osoba aresztowana była świadoma istnienia przedstawionych przez prokuraturę argumentów uzasadniających pozba- wienie jej wolności i miała rzeczywistą możliwość odniesienia się do nich” (por. też wyrok ETPC z dnia 25 czerwca 2002 r., 24244/1994, Migoń v.

Polska, LEX nr 53649; decyzja ETPC z dnia 23 października 2001 r., 27913/1995, Fiecek v. Polska, LEX nr 49833) (...).