Supreme Court allows appeal by ordering court to accept installment payment request for court fees. Appeal rejected by lower court was overturned due to procedural error. Court held that fee obligation arises only after rejection of fee waiver request.

Sygn. akt III CZ 4/07 POSTANOWIENIE Dnia 7 lutego 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski SSN Henryk Pietrzkowski w sprawie z wniosku B. G. przy uczestnictwie A. A. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 lutego 2007 r., zażalenia uczestnika na postanowienie Sądu Okręgowego w Ki. z dnia 13 września 2006 r., uchyla zaskarżone postanowienie. 2 Uzasadnienie Postanowieniem z dnia 31 marca 2006 r. Sąd Rejonowy w S. dokonał podziału majątku wspólnego po ustaniu między uczestnikami postępowania małżeńskiej wspólności majątkowej.

Uczestnik reprezentowany przez adwokata wniósł od tego postanowienia apelację, w której zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd Rejonowy wezwał go do złożenia oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzonego na właściwym formularzu, w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów; wezwanie to zostało doręczone pełnomocnikowi uczestnika w dniu 13 czerwca 2006 r. (k. 451). Uczestnik złożył oświadczenie o swojej sytuacji majątkowej, nie uczynił jednak zadość wymaganiu sporządzenia go na formularzu według ustalonego wzoru.

Z tej przyczyny w dniu 26 czerwca 2006 r. przewodniczący wydał zarządzenie o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzenie to wraz z wezwaniem do uiszczenia w terminie tygodniowym opłaty od apelacji w kwocie 1000 zł doręczone zostało pełnomocnikowi uczestnika w dniu 13 lipca 2006 r. (k. 458). W dniu 20 lipca 2006 r. uczestnik wniósł do Sądu Rejonowego osobiście sporządzone pismo z prośbą o rozłożenie żądanej opłaty sądowej na dwie raty ze względu na trudną sytuację materialną. Do pisma tego dołączył dowód uiszczenia pierwszej raty w kwocie 500 zł oraz oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania sporządzone na stosownym formularzu (k. 459-463 i k. 467).

W dniu 4 sierpnia 2006 r. uczestnik uiścił drugą ratę opłaty sądowej w kwocie 500 zł, w związku z czym Sąd Rejonowy przedstawił akta Sądowi Okręgowemu w K. (k. 469). Postanowieniem z dnia 13 września 2006 r. Sąd Okręgowy odrzucił przedstawioną apelację. Stwierdził, że niezwłocznie po zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych Sąd Rejonowy powinien odrzucić apelację uczestnika, ponieważ wniosek zwrócony nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem takiego wniosku do sądu, a zgodnie z art. 1302 § 3 k.p.c., sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty wniesione przez adwokata 3 środki odwoławcze lub środki zaskarżenia podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

W zażaleniu na powyższe postanowienie uczestnik postępowania zarzucił, że z powodu odrzucenia apelacji został pozbawiony prawa do obrony swoich interesów przed sądem drugiej instancji, co jest dla niego szczególnie krzywdzące, gdyż cierpi na poważną i nieuleczalną chorobą psychiczną. W konkluzji żalący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 38 ust. 1 w związku z art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: „u.k.s.c.”), apelacja wniesiona przez uczestnika postępowania podlegała opłacie stałej w kwocie 1000 zł. Zawarty w niej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych powinien być przez przewodniczącego zwrócony a limine, ponieważ nie zostało dołączone do niego oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania uczestnika.

Stosownie bowiem do art. 102 ust. 4 u.k.s.c., wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata złożony bez dołączenia wspomnianego oświadczenia przewodniczący zwraca bez wezwania o uzupełnienie braków formalnych wniosku. Zarządzenie o zwrocie zawartego w apelacji wniosku o zwolnienie uczestnika od kosztów sądowych zostało w sprawie wydane i doręczone pełnomocnikowi uczestnika w dniu 13 lipca 2006 r. Myli się jednak Sąd Okręgowy uznając, że niezwłocznie po zarządzeniu zwrotu wniosku zachodziły podstawy do odrzucenia apelacji na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. Z powołanego przepisu wynika, że sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty wniesione przez adwokata środki odwoławcze podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06 (niepubl.), artykuł 1302 § 3 k.p.c. traktuje o „podlegających opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej” środkach odwoławczych i zaskarżenia „wniesionych” przez adwokata. Reguluje on więc 4 sytuacje, w których obowiązek uiszczenia opłaty istnieje w chwili wnoszenia danego środka. Oznacza to, że występujący w sprawie stan faktyczny nie odpowiadał sytuacji uregulowanej w art. 1302 § 3 k.p.c., obowiązek wniesienia opłaty powstał bowiem dopiero po zarządzeniu zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów.

Przepis ten nie mógł być zatem zastosowany wprost, a zastosowaniu go przy wykorzystaniu wykładni rozszerzającej sprzeciwia się jego wyjątkowy charakter. Stąd stanowisko Sądu Okręgowego, że wniesiona apelacja podlegała odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c., ponieważ zawarty w niej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych należało zwrócić ze względu na niedołączenie do niego oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 u.k.s.c., nie może być uznane za prawidłowe. Sytuacja procesowa, która wystąpiła w sprawie po zwrocie zawartego w apelacji wniosku o zwolnienie od kosztów, jest podobna do sytuacji występującej po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Zgodnie zaś z utrwaloną praktyką sądową, zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, w której pismo wniesione przez stronę osobiście lub przez jej pełnomocnika podlega opłacie w postaci wpisu stałego lub stosunkowego, zobowiązuje sąd w razie odmownego załatwienia tego wniosku do wezwania o uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976, nr 7-8, poz. 162 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 196).

Stanowisko to zachowało aktualność po wejściu w życie powoływanej już ustawy z dnia 28 lipca 2005 r., jak przyjął bowiem Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, w razie oddalenia zawartego w apelacji wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący wzywa do uiszczenia opłaty należnej od apelacji także wtedy, gdy wniósł ją adwokat (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, niepubl.). Ze względu na podobieństwo sytuacji występującej po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i sytuacji istniejącej po zwrocie tego wniosku należy uznać, że również w tym ostatnim wypadku przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika do uiszczenia opłaty od apelacji w terminie tygodniowym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06, niepubl.). 5 Zachodzą tym samym podstawy, by stwierdzić, że Sąd Rejonowy, doręczając pełnomocnikowi uczestnika zarządzenie o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów, prawidłowo wezwał go do uiszczenia w terminie tygodniowym opłaty od apelacji w kwocie 1000 zł.

Jednakże, przed upływem tygodniowego terminu uczestnik złożył pismo z prośbą o rozłożenie żądanej opłaty na raty ze względu na jego trudną sytuację materialną. Zawarta w tym piśmie prośba była w istocie wnioskiem o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, lecz Sąd Rejonowy wniosku tego nie rozpoznał. Zgłoszenie takiego wniosku powoduje natomiast, że obowiązek uiszczenia opłaty zostaje odsunięty w czasie (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06 i orzecznictwo powołane w jej uzasadnieniu).

Nie było zatem podstaw do odrzucenia apelacji uczestnika na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na zasadzie art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił, jak w sentencji. jc