Appeal court quashes lower court ruling due to lack of procedural capacity of partially incapacitated party. Appeal court quashes lower court ruling due to lack of procedural capacity of partially incapacitated party.

Sygn. akt II Ca 2025/22 POSTANOWIENIE Dnia 1 lutego 2023 r. Sąd Okręgowy w Kielcach II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia SO Mariusz Broda po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 lutego 2023 r. sprawy z wniosku S. W. (1) z udziałem S. W. (2) o zezwolenie kuratorowi na umieszczenie w domu pomocy społecznej częściowo ubezwłasnowolnionego na skutek apelacji uczestnika S. W. (2) od postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 27 lipca 2022 r. sygn. akt III RNs 564/22 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w jego punkcie 1 (pierwszym), znieść w poprzedzające go postępowanie i przekazać sprawę w tym zakresie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygniecie o kosztach postępowania apelacyjnego. Sygn. akt II Ca 2025/22

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 27.10.2022r. Sąd Rejonowy w Kielcach: - w pkt. 1 zezwolił kuratorowi S. W. (1) na umieszczenie ubezwłasnowolnionego częściowo S. W. (2) syna M. i S. ur. (...) w B. w domu pomocy społecznej; - w pkt. 2 przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach na rzecz adwokata T. K. kwotę 147,60 zł (sto czterdzieści siedem złotych 60/100) tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu dla wnioskodawczyni; - w pkt. 3 przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kielcach na rzecz adwokat U. J. kwotę 147,60 zł (sto czterdzieści siedem złotych 60/100) tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu dla uczestnika; - w pkt. 4 nieuiszczonymi kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa.

Podstawy faktyczne i prawne takiego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji przedstawił w pisemnym uzasadnieniu (k.90-92). Postanowienie – w jego punkcie pierwszym - zaskarżył S. W. (2). W wywiedzionej apelacji zarzucił, że jest ono dla niego krzywdzące, oparte tylko i wyłącznie na zeznaniach matki, która ma własny interes w tym, żeby uczestnik został umieszczony w domu pomocy społecznej. W związku z tym wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o „umieszczenie w domu pomocy społecznej”. Wnioskodawczyni S. W. (1) w piśmie z dnia 28.12.2022r. wniosła o „pozytywne potwierdzenie postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach o zezwolenie umieszczenia syna w ośrodku (...) w O., z dnia 27.10.2022 r.”.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja, o ile doprowadziła do uchylenia zaskarżonego postanowienia w jego punkcie 1 (tj. objętym zakresem zaskarżenia), zniesienia poprzedzającego go postępowania i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu z tej części do ponownego rozpoznania, okazała się zasadna. Zaskarżone postanowienie zapadło w warunkach nieważności postępowania. Z poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń niespornie wynika, że S. W. (2) jest osobą ubezwłasnowolnioną częściowo (prawomocne postanowienie Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 25.01.2013r., sygn. akt I Ns 443/12), a S. W. (1) została ustanowiona jego kuratorem (postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 7.05.2013r., sygn. akt III RNs 555/13).

Z poczynionych dodatkowo przez Sąd Okręgowy ustaleń (notatka urzędowa z dnia 30.12.2022 r. – k. 113) wynika, że stan ubezwłasnowolnienia częściowego S. W. (2) jest w dalszym ciągu aktualny, a S. W. (1) w dalszym ciągu pozostaje jego kuratorem. Ponadto w I Wydziale Cywilnym Sądu Okręgowego w Kielcach zawisły dwie sprawy: pierwsza z wniosku S. W. (2) – o uchylenie ubezwłasnowolnienia – sygn. akt I Ns 129/22; druga – z wniosku S. W. (1) i zmianę ubezwłasnowolnienia częściowego S. W. (2) na ubezwłasnowolnienie całkowite – sygn. akt I Ns 371/22.

Wobec takich ustaleń, jest rzeczą oczywistą, że S. W. (2) nie miał w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji i nie ma w dalszym ciągu zdolności procesowej, tj. zdolności do podejmowania czynności procesowych – w rozumieniu art. 65 § 1 kpc, a to z uwagi na brak pełnej zdolności do czynności prawnych – wobec częściowego ubezwłasnowolnienia (art. 15 kc). Faktem jest, że S. W. (2) ma ustanowionego kuratora dla ubezwłasnowolnionego częściowo, który co do zasady jest uprawniony do reprezentowania go - także postępowaniu sądowym (art. 178 § 1 i 2 kr i o; art. 181 kr i o).

Ta reguła nie ma jednak charakteru bezwzględnego, albowiem doznaje wyjątku w sytuacji, w której istnieje konflikt interesów w rozumieniu art. 159 § 1 pkt. 1 i 2 oraz § 2 kr i o, który to przepis poprzez art. 178 § 2 kr i o w zw. z art. 175 kr i o ma odpowiednie zastosowanie także do kuratora ustanowionego dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Tym samym taki kurator nie może reprezentować osoby ubezwłasnowolnionej częściowo w postępowaniu przed sądem – z udziałem osoby kuratora i osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, w którym to postępowaniu istnieje konflikt interesów pomiędzy tymi osobami.

Stan ten wymaga każdorazowo ustanowienia przez sąd opiekuńczy kuratora dla reprezentowania osoby ubezwłasnowolnionej częściowo do jej reprezentowania w tym postępowaniu (w którym, raz jeszcze podkreślić należy, bierze udział także kurator ustanowiony uprzednio jako kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, a który z przyczyn już wyjaśnionych nie może reprezentować osoby ubezwłasnowolnionej częściowo). Brak ustanowienia takiego kuratora - do reprezentowania ubezwłasnowolnionego częściowo w konkretnym postępowaniu sądowym, będzie oznaczał rozpoznanie sprawy w warunkach nieważności postępowania – w rozumieniu art. 379 pkt. 2 kpc.

Taki kierunek rozumowania znajduje potwierdzenie w orzecznictwie (p. m.in. postanowienia SN z dnia 9.10.2014r. – I CSK 572/13; z dnia 15.12.2016r. – II CZ 147/16; z dnia 22.11.2019r. – II Cz 53/19). Wskazać trzeba i na to, że podstawa prawna ustanowienia takiego kuratora przez sąd opiekuńczy wynika z art. 99 kr i o – mającego odpowiednie zastosowanie w tym przypadku poprzez 178 § 1 i 2 kr i o, w zw. z art. 175 kr i o, w zw. z art. 159 § 1 pkt. 2 oraz § 2 kr i o, w zw. z art. 155 § 2 kr i o. Dotychczasowych wniosków, co do braku zdolności procesowej osoby ubezwłasnowolnionej - w postępowaniu zainicjowanym przez kuratora takiej osoby (a więc z udziałem obu tych osób) nie zmienia i to, co wynika z art. 41 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19.08.1994r. o ochronie zdrowia psychicznego Dz.U 2022.2123, bo przepisy te w sposób szczególny regulują uprawnienie osoby ubezwłasnowolnionej do wystąpienia do sądu opiekuńczego z wnioskiem o zmianę orzeczenia o przyjęciu do domu pomocy społecznej, a w przypadku gdy osoba ta nie wyraża zgody na dalsze przebywanie w domu pomocy społecznej i nie została do niego przyjęta na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego o przyjęciu do domu pomocy społecznej, jest uprawniona do wystąpienia z wnioskiem o zniesienie obowiązku przebywania w domu pomocy społecznej.

Zatem tylko w tym konkretnym – opisanym w art. 41 ust. 1 i 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – przypadku ubezwłasnowolniony może zainicjować postępowanie zmierzające do zniesienia obowiązku pobytu w domu pomocy społecznej, a tym samym nie istnieje przesłanka negatywna w postaci braku zdolności procesowej. Istnienie tego swego rodzaju odstępstwa od wyżej opisanego już wyjątku (determinującego ustanowienie kuratora do reprezentowania w konkretnym postępowaniu) od reguły w postaci reprezentacji przez kuratora ustanowionego dla ubezwłasnowolnionego częściowo, wymaga podkreślenia w kontekście realiów rozpoznania przez Sąd Okręgowy sprawy o sygn. akt II Ca 1524/21 - z wniosku S. W. (2) – właśnie na podstawie art. 41 ust. 1 i 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, gdzie problem braku zdolności procesowej został wykluczony z uwagi na istnienie szczególnie uregulowanego uprawnienia do zainicjowania takiego postępowania przez ubezwłasnowolnionego częściowo S. W. (2).

Jest rzeczą oczywistą, że ta, raz jeszcze podkreślić należy – szczególna regulacja nie rozciąga się na inne przypadku, w tym i ten istniejący w niniejszym postępowaniu. Skoro zatem Sąd Rejonowy - Sąd Rodzinny – jako sąd opiekuńczy (w rozumieniu art. 568 kpc) nie ustanowił kuratora – z przyczyn już wyżej przez Sąd Okręgowy wyjaśnionych, to rozpoznał sprawę w warunkach nieważności postępowania – z uwagi na brak zdolności procesowej uczestnika. Końcowo wyjaśnić należy i to, że ten utrzymujący się w dalszym ciągu brak zdolności procesowej uczestnika, nie był przeszkodą do rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym – na skutek jego apelacji, ze skutkiem uchylenia zaskarżonego postanowienia w jego punkcie 1 (pierwszym), zniesienia poprzedzającego go postępowania przed Sądem pierwszej instancji i przekazania sprawy w tym zakresie temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Tej treści pogląd znajduje także potwierdzenie w orzecznictwie (p. postanowienie SN z dnia 15.12.2016r., II CZ 147/16; postanowienie SN z dnia 22.11.2019r., II CZ 53/19). W uzasadnieniu pierwszego z tych orzeczeń Sąd Najwyższy wprost wypowiedział się o niezasadności zarzutu naruszenia przez sąd drugiej instancji przepisu art. 379 pkt. 2 kpc, z kolei z uzasadnienia drugiego ze wskazanych orzeczeń wynika, że wyrok sądu drugiej instancji – uchylający zaskarżony wyrok z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania zapadł na skutek apelacji wniesionej przez powoda, który nie miał zdolności procesowej, a ta nie była uzupełniona na potrzeby rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym.

Dodać jedynie należy, że obu przypadkach Sąd Najwyższy oddalił zażalenia na orzeczenia sądów drugiej instancji uchylające zaskarżone orzeczenia sądów pierwszej instancji, wykluczając zatem, stan nieważności postępowań apelacyjnych. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 2 kpc oraz art. 108 § 2 kpc orzekł jak sentencji postanowienia. (...) (...)