Court dismisses social security obligation claim for business activity due to prior employment relationship priority. Appeal overturns lower court ruling on mandatory insurance coverage. Business activity insurance excluded where prior employment exists.

Sygn. akt III AUa 515/17

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 listopada 2017 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Monika Kiwiorska-Pająk Sędziowie: SSA Robert Kuczyński (spr.) SSO del. Artur Tomanek Protokolant: Magdalena Krucka po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2017 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z odwołania E. G. (1) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym na skutek apelacji E. G. (1) od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt IX U 1738/16 I. zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia 24 października 2016 r. w ten sposób, że stwierdza, że E. G. (1) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu w okresie od 1 września 2013 r. do 30 grudnia 2015 r., II. zasądza od strony pozwanej na rzecz wnioskodawczyni kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

UZASADNIENIE

E. G. (1) odwołała się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia 24 października 2016 r. stwierdzającej, że jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega ona obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu w okresie od 1.09.2013 r. do 30.12.2015 r. Wyrokiem z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt IX U 1738/16 Sąd Okręgowy we Wrocławiu IX Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił to odwołanie. Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł o następujące ustalenia faktyczne.

E. G. (1) w okresie od 1.02.2001 r. do 31.08.2016 r. była zatrudniona w wymiarze pełnego etatu na stanowisku Zastępcy Dyrektora w przedsiębiorstwie (...) Sp. z o.o. z siedzibą we W.. W okresie zatrudnienia otrzymywała wynagrodzenie wyższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę i była z tego tytułu zgłoszona do ubezpieczeń społecznych jako pracownik. Pracodawca za miesiące od 01.2013 r. do 07.2013 r. i następnie od 09.2013 r. do 12.2013 r. oraz od 01.2014 r. do 07.2014 r. zadeklarował za E. G. (1) podstawę wymiaru w kwocie 0,00 zł, a za c 08.2013 r. w kwocie 13.800 zł.

Przychód ze stosunku pracy za rok 2013 r. został wykazany na deklaracji PIT-11 w kwocie 13.800 zł, za lata 2014 r. i 2014 r. w kwocie 0.00 zł. Organ rentowy uznał, iż kwota 13.800 zł stanowi wynagrodzenie za miesiące od stycznia do sierpnia 2013 r. i tym samym w okresie tym podstawa wymiaru składek E. G. (1) wynosiła miesięcznie więcej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. W okresach przypadających od 09.2013r. do 12.2015r. E. G. (1) nie otrzymała żadnego wynagrodzenia, a zatem podstawa wymiaru składek w w/w okresie wynosi 0.00 zł.

W spornym okresie ubezpieczona przestała otrzymywać wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę ze względu na fakt, że (...) trwale utraciła zdolność regulowania swoich zobowiązań, czego konsekwencją było ogłoszenie upadłości (...). Od 1.09.2004 r. prowadziła także pozarolniczą działalność gospodarczą pod firmą: E. G. (1) (...) z siedzibą w K.. Zaprzestała wykonywania tejże działalności w dniu 31.12.2015 r. Działalność ta została wykreślona z rejestru w dniu 04.10.2016 r. Od dnia 1.11.2012 r. do 30.12.2015 r. ubezpieczona była zgłoszona z tytułu działalności gospodarczej do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy powołując przepisy art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4, art. 14 ust. 1, art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2.07.2004 r. wskazał, że skoro w okresie przypadającym od 09.2013 r. do 12.2015 r. E. G. (1) nie otrzymała żadnego wynagrodzenia od pracodawcy i w konsekwencji podstawa wymiaru składek w w/w okresie wynosiła 0.00 zł, to decyzja organu rentowego jest prawidłowa.

Z wyrokiem tym nie zgodziła się E. G. (1) i wywiodła apelację. Zaskarżyła w niej tenże wyrok w całości i zarzuciła mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 9 ust. 1 a w zw. z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13.12.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego zastosowanie skutkujące błędnym uznaniem, że ubezpieczona pozostając w ważnym stosunku pracy z którego to nie ze swojej winy nie otrzymywała wynagrodzenia w okresie od 1.09.2013 r. do 30.12.2015 r., jako osoba prowadząca dodatkowo pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu w spornym okresie z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej; art. 6 pkt 1 w zw. z art. 8 ust. 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy o s.u.s poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że warunkiem podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy obok faktycznego pozostawania w zatrudnieniu jest dodatkowo faktyczna wypłata wynagrodzenia przez pracodawcę na przecz pracownika; naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik pracy, tj. art. 227 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów oraz dokonanie ich oceny w sposób wybiórczy, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego polegający na całkowitym pominięciu dowodów zgłoszonych przez ubezpieczoną w odwołaniu od zaskarżonej decyzji wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co skutkowało niepełnym ustaleniem stanu faktycznego sprawy.

Podnosząc powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie że ubezpieczona jako osoba pozostająca w spornym okresie w ważnym stosunku pracy nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym i wypadkowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej kosztów postępowania za obie instancje.

Sąd Apelacyjny zważył. Apelacja jest uzasadniona. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy wprawdzie dokonał prawidłowych – niespornych ustaleń faktycznych jednakże na ich podstawie wyprowadził nietrafne wnioski, co w konsekwencji doprowadziło do błędnej wykładni przepisu art. 9 ust. 1 a ustawy systemowej. Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do wykładni art. 9 ust. 1 a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i ustalenia, czy podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe E. G. (1) w okresie od 1.09.2013 r. do 30.12.2015 r. stanowiło wynagrodzenie za pracę ustalone w umowie o pracę zawartej z firmą (...) Sp. z o.o. choć faktycznie nie wypłacone czy w związku z tym w grę wchodzi obowiązek zapłaty składek z równolegle prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy stosując art. 9 ust. 1a u.s.u.s. w stanie faktycznym sprawy, użyte w tym przepisie pojęcie "podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe" interpretuje jako przychód zdefiniowany w art. 4 pkt 9 tej ustawy. Według Sądu Apelacyjnego, co do zasady nie można się zgodzić z taką wykładnią art. 9 ust. 1a u.s.u.s. Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę, że przepis art. 9 ust. 1a wchodzi w skład art. 9 u.s.u.s., który reguluje generalnie instytucję zbiegu tytułów objęcia ubezpieczeniem społecznym i określa w jaki sposób taki zbieg przekłada się na zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym z każdego z tytułów.

Ze zbiegiem tytułów ubezpieczenia mamy do czynienia wtedy, gdy jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia społecznego (art. 6 u.s.u.s.). W doktrynie tytuły obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowych zostały podzielone na dwie kategorie - "tytuły bezwzględne" i "tytuły ogólne", a różnica pomiędzy nimi polega na tym, że w pierwszym przypadku nigdy nie może dojść do zwolnienia z obowiązku ubezpieczenia, a w drugim istnieje taka możliwość, a ubezpieczenie może mieć ewentualnie charakter dobrowolny (por.

I. Jędrasik-Jankowska: Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, t. 1-2, Warszawa 2009, s. 99). Do tytułów bezwzględnych należą tytuły ubezpieczenia wymienione w art. 9 ust. 1 u.s.u.s., a więc te, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10, 18a, 20 i 21 u.s.u.s. Pozostałe tytuły ubezpieczenia, niewymienione w tym przepisie, są kwalifikowane jako ogólne tytuły ubezpieczenia. Z art. 9 ust. 1 u.s.u.s. wynika zasada, że w przypadku zbiegu u danej osoby kilku tytułów bezwzględnych ubezpieczenia dochodzi do kumulacji obowiązków ubezpieczenia z tych tytułów, co oznacza powstanie obowiązku odprowadzania składek od każdej z tych działalności zarobkowych.

W sytuacji natomiast zbiegu tytułu bezwzględnego z tytułem ogólnym obowiązek ubezpieczenia powstaje co do zasady tylko z tytułu bezwzględnego. Zasada ta nie ma jednak charakteru bezwarunkowego. Odstępstwo od powyższej zasady (art. 9 ust. 1 u.s.u.s) wprowadza bowiem art. 9 ust. 1a u.s.u.s., zgodnie z którym ubezpieczeni, których podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni, służby, pobierania świadczenia szkoleniowego, świadczenia socjalnego, zasiłku socjalnego lub wynagrodzenia przysługującego w okresie korzystania ze świadczenia górniczego lub w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie w przeliczeniu na okres miesiąca jest niższa od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a, podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów.

Z okoliczności sprawy wynika, że E. G. (1) od dnia 1.02.2001r. do 31.08.2016 r. zatrudniona była w (...) Sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem przekraczającym wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jednocześnie od 1.09.2004 r. prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą pod firmą (...) z siedzibą w K.. Z uwagi na zbieg tytułów ubezpieczenia podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom jedynie ze stosunku pracy. W spornym okresie nie otrzymała ona wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Sp. z o.o. z uwagi na problemy finansowe tejże Spółki.

Na tej podstawie organ rentowy i w ślad za nim Sąd pierwszej instancji uznali, że niewypłacone E. G. (1) wynagrodzenie za pracę nie może zostać zaliczone do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, a dla ustalenia podstawy wymiaru składek znaczenie ma jedynie przychód, tj. wynagrodzenie otrzymane przez ubezpieczoną. Takie okoliczności stanowiły podstawę do ustalenia, że w okresie od września 2013 r. do grudnia 2015 r. skarżąca nie otrzymała żadnego wynagrodzenia ze stosunku pracy, wobec czego podstawa wymiaru składek w tym okresie wyniosła 0 zł.

W konsekwencji uznano, że E. G. (1) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu od 1.09.2013 r. do 30.12.2015 r. Powyższej argumentacji Sąd Apelacyjny nie podziela. Wykładnia art. 9 ust. 1 a ustawy systemowej dokonana przez Sąd I (...) została przeprowadzona wyłącznie w oparciu o dosłowną wykładnię językową, z pominięciem konsekwencji społecznych i ekonomicznych, do jakich prowadzi taka interpretacja, a ponadto z pominięciem zasady słuszności i zakazu takiej wykładni przepisów, która prowadzi de facto do rozszerzenia zakresu obowiązków składkowych ubezpieczonego z naruszeniem zasady demokratycznego państwa prawa w rozumieniu art. 2 Konstytucji RP.

W orzecznictwie przyjmuje się, że wykładnia systemowa, funkcjonalna i celowościowa art. 9 ust. 1a u.s.u.s prowadzi do wniosku, iż pojęcie "podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe" użyte w art. 9 ust. 1a u.s.u.s. należy rozumieć jako wynagrodzenie za pracę wynikające z treści stosunku pracy, a nie - jako przychód zdefiniowany w art. 4 pkt 9 tej ustawy. Jeżeli zatem pracownik podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym na podstawie ważnego stosunku pracy (art. 9 ust. 1 u.s.u.s.) - a ten fakt nie był w rozpatrywanej sprawie kwestionowany - którego elementem jest wynagrodzenie w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia w przeliczeniu na okres jednego miesiąca i praca ta jest wykonywana, co nakłada na pracodawcę obowiązek wypłaty za nią uzgodnionego wynagrodzenia, to należy uznać, że pracownik ten nie podlega również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów na podstawie art. 9 ust. 1a u.s.u.s. w sytuacji, gdy nie dochodzi do wypłaty należnego mu wynagrodzenia za pracę za dany okres, co jest równoznaczne z brakiem przychodu ze stosunku pracy w tym okresie w rozumieniu art. 4 pkt 9 u.s.u.s., mającego znaczenie dla określenia podstawy wymiaru składek zgodnie z art. 18 ust. 1 u.s.u.s. ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2013 r.

I UK 484/12, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 6 kwietnia 2016 r. III AUa 798/15 ). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawie stwierdzić należy wbrew przekonaniu Sądu pierwszej instancji, że niewypłacone E. G. (1) wynagrodzenie za pracę spowodowane problemami finansowymi Spółki (...)Sp. z o.o. powinno być wliczone do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Sąd Apelacyjny podziela zarzuty skarżącej, że niezależnie od tego, czy osiągnęła ona przychód za sporne miesiące od firmy (...) Sp. z o.o., posiadała ona status ubezpieczonej z tytułu zatrudnienia na umowę o pracę u tego płatnika składek.

Skoro miała faktycznie (a nie fikcyjnie czy pozornie) ustalone wynagrodzenie z tytułu ważnej umowy o pracę w wysokości przekraczającej wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę na okres jednego miesiąca, to nie podlegała ona w tym czasie obowiązkowo ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Ustawodawca, stanowiąc normę art. 9 ust. 1a u.s.u.s., nie miał zamiaru obciążyć pracownika wykonującego pracę w ramach ważnie zawartego stosunku pracy dodatkowym poważnym zobowiązaniem o charakterze fiskalnym, jakim jest obowiązek zapłaty składek ubezpieczeniowych z tytułu objęcia dodatkowo z mocy prawa innym tytułem ubezpieczenia wyłącznie dlatego, że wbrew treści stosunku pracy pracodawca z naruszeniem prawa nie realizuje względem niego obowiązku wypłaty wypracowanego wynagrodzenia w ustalonej wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 29 stycznia 2015 r.

III AUa 985/14 LEX nr 1649027, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 11 września 2013 r. III AUa 291/13, LEX nr 1369205). Jakkolwiek za sporne miesiące pracy ubezpieczonej wadliwie wykazano zerową podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia wynikającą z braku wypłat należnego jej wynagrodzenia od firmy (...) Sp. z o.o., to jednak prawidłowa wykładnia art. 9 ust. 1a u.s.u.s. wskazuje na brak podstaw do zmiany tytułu ubezpieczenia w miesiącach, w których faktycznie E. G. (1) pozostawała w stosunku pracy lecz nie otrzymywała wynagrodzenia określonego w wysokości przewyższającej minimalne wynagrodzenie.

Z tych względów Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni art. 9 ust. 1 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uznając, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi przychód ze stosunku pracy, nie zaś wynagrodzenie wynikające ze stosunku pracy. W konsekwencji nie można było podzielić stanowiska Sądu pierwszej instancji w zakresie ustalenia, że skoro ubezpieczona nie osiągnęła minimalnego wynagrodzenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o, to podstawa wymiaru składek wyniosła 0 zł i w konsekwencji podlega ona ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Stosunek pracy łączący ubezpieczoną z (...) Sp. z o.o. stanowi bezwzględny tytuł ubezpieczenia (art. 9 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy), mający pierwszeństwo przed tytułem ogólnym ubezpieczenia, jakim jest prowadzenie przez nią pozarolniczej działalności (art. 6 ust. 1 pkt 5 ww. ustawy). Nie zasługiwał na uwzględnienie argument podnoszony przez organ rentowy na etapie postępowania apelacyjnego, że umowa o pracę zawarta pomiędzy E. G. (1) a firma (...) Sp. z o.o. miała charakter pozorny. Z materiału dowodowego wynika, że w ramach nawiązanego stosunku pracy otrzymywała ona do sierpnia 2013 roku wynagrodzenie za pracę, w tym premie przekraczające wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Płatnik składek za miesiąc sierpień 2013 r. zadeklarował podstawę wymiaru składek nawet w wysokości 13.800 zł, co stanowiło podstawę objęcia E. G. (1) ubezpieczeniem społecznym z umowy o pracę. Dodatkowo organ rentowy nie kwestionował prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego, że w okresie zatrudnienia otrzymywała ona od tego płatnika składek wynagrodzenie co oznacza, że ubezpieczona faktycznie świadczyła pracę na przez (...) Sp. z o.o. Niezależnie od powyższego, w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowane jest stanowisko, że w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego, jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz orzeczenia Sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r.

II UZ 52/99). Biorąc pod uwagę, że przedmiotem zaskarżonej decyzji było podleganie E. G. (1) obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, to zarzuty organu rentowego dotyczące pozorności stosunku pracy były bezprzedmiotowe. Wbrew stanowisku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przedmiot postępowania sądowego winien być determinowany zakresem decyzji i treścią odwołania, wobec czego rozpoznanie sprawy powinno nastąpić jedynie w kontekście podlegania E. G. (1) ubezpieczeniom społecznym, nie zaś na gruncie nieważności stosunku pracy.

Z tych względów zarzuty organu rentowego nie mogły stanowić podstawy do podlegania odwołującej się ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Dodatkowo na marginesie stwierdzić także należy, że zarzut pozorności umowy o pracę z (...) Sp. z o.o. został zgłoszony dopiero na etapie postępowania apelacyjnego, co czyni go spóźnionym i oderwanym od niespornych ustaleń faktycznych. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego stwierdzając, że E. G. (1) jako osoba prowadząca pozarolnicza działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu w okresie od 1 września 2013 r. do 30 grudnia 2015 r.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu w postępowaniu apelacyjnym zawarte w punkcie II wyroku oparto na podstawie art. 98 k.p.c. § 9 ust. 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (ze zm.) A zatem orzeczono jak w sentencji. SSA Robert Kuczyński SSA Monika Kiwiorska-Pająk SSO del. Artur Tomanek R.S. (...) (...) (...) (...) (...)