Appeal allowed; lower court failed to assess inheritance claim against social coexistence rules.
Legislator summary
AI generatedThe appellate court overturned the regional court's dismissal of the plaintiff's inheritance claim against her daughter. The plaintiff argued that the daughter's refusal to assist with housing violates social coexistence principles, while the defendant insisted on the strict application of inheritance law. The court ruled that the lower court erred by not evaluating whether the claim aligns with social coexistence standards, specifically regarding the parents' duty to support their child's housing needs.
Legislator headnote
AI generatedArt. 5 k.c.; Art. 386 k.p.c.: The court must assess whether an inheritance claim violates social coexistence principles by failing to consider the obligor's duty to support the heir's housing needs.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
Sygn. akt II Ca 719/15
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ K., dnia 7 kwietnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Kaliszu II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Wojciech Vogt (spr.) Sędziowie: SSO Barbara Mokras SSO Marian Raszewski Protokolant: st. sekr. sąd. Jolanta Bąk po rozpoznaniu w dniu 07/04/2016r. w Kaliszu na rozprawie sprawy z powództwa M. (...) przeciwko A. Ś. o zachowek na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 4 listopada 2015r. sygn. akt I C 120/15 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. SSO Barbara Mokras SSO Wojciech Vogt SSO Marian Raszewski II Ca 719/15
UZASADNIENIE
Powódka M. P. wniosła przeciwko córce A. Ś. o zasądzenie na jej rzecz kwoty 60.000 zł tytułem należnego jej zachowku po matce Z. J. zmarłej dnia 11 lutego 2010 r. wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Sąd Rejonowy w Kaliszu wyrokiem z dnia 4 listopada 2015 r. oddalił powództwo i nie obciążył powódki kosztami postępowania. Rozstrzygnięcie swoje oparł na następujących ustaleniach: Z. J. zmarła w dniu 11 lutego 2010r. Wcześniej przez wiele lat chorowała i wymagała stałej opieki.
Opiekę tę świadczyła wnuczka A. Ś. mieszkająca na stałe z babcią od wczesnego dzieciństwa. M. P. – jedyna córka zmarłej Z. i matka pozwanej powierzyła swojej matce opiekę nad dzieckiem i jej wychowanie z uwagi na problemy małżeńskie. Stan taki trwał niezmiennie przez wiele lat i akceptowany był przez dziadków wówczas małoletniej A.. Do czasu śmierci dziadka M. J. sytuacja finansowa państwa J. była stabilna i nie dochodziło do konfliktów na tle utrzymania małoletniej. Sytuacja ta zmieniła się po roku 2002r. kiedy zmarł M.
J.. Powódka ostatecznie rozwiodła się z mężem i zamieszkała osobno z córką A.. Zaczęły się problemy finansowe i wzajemne oskarżenia. Małoletnia wówczas A. zaczęła oddalać się emocjonalnie od rodziców i wzrastała w poczuciu żalu do matki. ^ako osobę najbliższą traktowała babcię, z którą była bardzo związana. Z. na ciągłe nieporozumienia i konflikty w rodzinie Z. J. wystąpiła do Sądu Rodzinnego o ograniczenie władzy rodzicielskiej rodziców A. i ustanowienie rodziny zastępczej, Sąd Rejonowy w Kaliszu uwzględnił wniosek w sprawę III NSm 556/02.
Państwo J. byli właścicielami dwóch mieszkań – jednego przy ul. (...) w K., w którym mieszkali wspólnie z małoletnią A. i drugiego położonego przy ul. (...) w K.. Po śmierci M. J., Z. J. i M. P. dokonały rozporządzeń majątkowych w ten sposób, że dokonały działu spadku po M. J. i jednocześnie zniesienia współwłasności w ten sposób, że Z. J. nabyła w całości własność mieszkania przy ul. (...), a pozwana drugiego mieszkania przy ul. (...) bez wzajemnych spłat i dopłat. Wartość pierwszego mieszkania strony ustaliły na 115.000 zł. a mieszkania przy ul. (...) na 40.000 zł.
Mieszkanie powódki zostało zlicytowane z uwagi na zadłużenie (bezsporne k. 104 i dokumenty w aktach Km 1834/10). Pozwana A. Ś. bardzo przeżyła śmierć babci, a z uwagi na trudne relację rodzinne i brak oczekiwanego wsparcia ze strony rodziców targnęła się na własne życie. Obecnie jest mężatką i wspólnie z mężem mieszkają w tym lokalu po babci. Pozwana pracuje z wynagrodzeniem 1.200 zł neto, mąż jest bezrobotny. Nie posiadają żadnych oszczędności. Pismem z 14 stycznia 2015r. powódka wezwała pozwaną do zapłaty kwoty 60.000 zł tytułem zachowku wyznaczając termin spełnienia świadczenia do 23 stycznia 2015r.
Pozwana nie spełniała żądania. Z okoliczności sprawy wynika, że powódka nie realizowała należycie swoich obowiązków rodzicielskich, co przekłada się obecnie na relacje pomiędzy stronami. Pozwana całe życie mieszkała z babcią i była przez nią wychowywana. Babcia zabezpieczyła też jej potrzeby bytowe w przyszłości pozostawiając w spadku mieszkanie, w którym pozwana się wychowywała. Powódka także miała zabezpieczone przez rodziców prawo do mieszkania, które utraciła na skutek swoich życiowych decyzji. W tych okolicznościach roszczenie o zachowek nie zasługuje na uwzględnienie a powództwo podlega oddaleniu.
Apelację od tego rozstrzygnięcia złożyła powódka zaskarżając wyrok w całości. Zarzuciła: - naruszenie 233 § 1 k.p.c. poprzez sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i uznanie, że powódka nie realizowała należycie swoich obowiązków rodzicielskich względem pozwanej, co przedkłada się na relacje między stronami podczas gdy jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie do zerwania relacji pomiędzy stronami doszło dopiero gdy powódka wystąpiła z roszczeniami spadkowymi po zmarłej Z.
J.; - art. 233 § l k.p.c. poprzez brak wszechstronnych ustaleń Sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i nieuwzględnienie, że powódka prawidłowo spełniała swoje moralne obowiązki wobec matki Z. J. wobec matki Z. J.; - art. 232 k.p.c w zw. z art. 6 k.c. poprzez uznanie, że strona pozwana udowodniła dlaczego roszczenie powódki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego - naruszenie prawa materialnego - art. 991 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 5 k.c. W oparciu o te zarzuty wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie powództwa w całości i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.
Pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy nawet w aspekcie zgodności roszczenia z zasadami współżycia społecznego. Nie ulega wątpliwości, że sztywność przyjętej konstrukcji ochrony osób najbliższych spadkodawcy i brak uzależnienia roszczenia o zachowek od sytuacji spadkobiercy prowadzić może do sytuacji, w której realizacja roszczenia będzie sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Należy podkreślić, że zgodność roszczenia zachowkowego z zasadami współżycia społecznego należy badać w następujących aspektach:
1. relacje spadkodawca - uprawniony do zachowku. W tym aspekcie usunięcie niezgodności aksjologicznej, która może nastąpić w konkretnej sytuacji, służy instytucja wydziedziczenia i uznania uprawnionego za niegodnego dziedziczenia (zachowku). Jeżeli nie zachodzą przyczyny z art. 928 lub 1008 k.c., należy przyjąć, że żądanie zachowku w tej relacji nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i nie może być z tego punktu widzenia kwestionowane;
2. relacja zobowiązany do zachowku – uprawniony do zachowku. W tym aspekcie istnieje możliwość oceny zgodności z zasadami współżycia społecznego dochodzenia roszczenia o zachowek (art. 5 k.c.). Ochrona przyznana w ten sposób może mieć charakter przejściowy. Nie zawsze prowadzi do pozbawienia prawa do zachowku uprawnionego. W razie zmiany okoliczności określone uprawnienia mogą być realizowane (por. Paweł Księżak, Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2010, s. 354). Należy przy tym pamiętać, że konieczne jest uwzględnienie charakteru wierzytelności z tytułu zachowku, okoliczności, że dłużnik otrzymał nieodpłatnie korzyść, jaką jest spadek oraz zasady odpowiedzialności za długi spadkowe.
W ramach tej relacji możliwe jest – jeżeli istnieją wątpliwości aksjologiczne, czyli istnieje możliwość niezgodności dochodzenia roszczenia z zasadami współżycia społecznego – rozważanie, czy art. 5 k.c. nie może być: ⚫ podstawą do obniżenia zachowku ( II CKN 20/96; IV CK 215/03, glosa P. Justyńskiego, PiP 2005, nr 6, s. 111), ⚫ podstawą zastosowania art. 320 k.p.c. mówiącego o możliwości rozłożenia na raty zasądzonego świadczenia (III PZP 11/70 – zasada prawna, III CZP 126/06. Sąd nie rozpoznał sprawy w tym aspekcie, który to aspekt jest bogatszy i zakresowo szerszy.
Dlatego też przy ponownym rozpoznaniu należy sprawę rozpoznać uwzględniając wyżej wymienione rozważania prawne. Należy jedynie podkreślić, że w aktualnych warunkach społeczno-ekonomicznych dobrym obyczajem jest dbanie przez rodziców, aby w miarę ich możliwości, wspomóc dziecka w zdobyciu mieszkania i zapewnienia mu przez to łatwiejszego startu życiowego. Natomiast działania powódki zmierzają w odwrotnym kierunku i mogą prowadzić do pozbawienia jej dziecka – przynajmniej w części – tego podstawowego dobra, jaki jest posiadania własnego mieszkania.
Działania takie w pewnych warunkach mogą więc naruszać zasady współżycia społecznego. Sąd rozpoznający sprawę nie wyjaśnił jej również w tym aspekcie. Mając na uwadze powyższe okoliczności należało, zgodnie z art. 386 k.p.c., orzec jak w sentencji.