Social Security Court grants pension for special conditions work despite missing administrative certificates.
Legislator summary
AI generatedThe Social Security Court reversed the lower administrative decision denying the applicant an early retirement pension based on special working conditions. The applicant had worked over 15 years in hazardous meat processing roles but lacked official certificates for these periods, which the Social Security Institution refused to accept. The court ruled that the pension right was established because the applicant met all statutory age and duration requirements, and the missing certificates did not invalidate the claim since the work conditions were proven by other evidence.
Legislator headnote
AI generatedUstawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego: The court may grant a pension for work under special conditions even if the employer failed to issue a specific certificate, provided the applicant proves the duration and nature of the work through other admissible evidence.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Sygn. akt VI U 2593/15
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 marca 2016 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący SSO Janusz Madej Protokolant st. sekr. sądowy Dorota Hańc po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2016 r. w Bydgoszczy na rozprawie odwołania: E. S. od decyzji : Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B. z dnia 30 lipca 2015 r., znak:(...) w sprawie: E. S. przeciwko: Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B. o emeryturę I zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, iż przyznaje ubezpieczonemu E. S. prawo do emerytury od dnia 1 lipca 2015 r. ; II nie stwierdza odpowiedzialności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B. za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Sygn. Akt VIU 2593/15
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 30 lipca 2015 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. po rozpoznaniu wniosku E. S. z dnia 7 lipca 2015 roku odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury. Organ rentowy powołując się na przepisy Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dziennik Ustaw z 2015 roku, pozycja 48 a w szczególności na artykuł 184-ty tej ustawy oraz na przepisy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, Dziennik Ustaw z 1983-go roku numer 8, pozycja 43 ze zmianami, a w szczególności na artykuł 4-ty tego Rozporządzenia wskazał, iż ubezpieczonemu urodzonemu po dniu 31 grudnia 1948 roku emerytura przysługuje, jeżeli spełnił łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat - dla mężczyzn, nie przystąpił do Otwartego Funduszu Emerytalnego, albo złożył wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w Otwartym Funduszu Emerytalnym za pośrednictwem zakładu na dochody budżetu państwa, w dniu wejścia w życie Ustawy emerytalnej, to jest 1 stycznia 1999 roku osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 25 lat - dla mężczyzn, w tym okres zatrudnienia w szczególnych warunkach wykonywanego stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy wynoszący co najmniej 15 lat.
Organ rentowy wskazał w uzasadnieniu tej decyzji, że odmówił przyznania emerytury, ponieważ do dnia 1 stycznia 1999 roku nie został udowodniony wymagany 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Organ rentowy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. nie uznał okresu od 5 września 1983 roku do 31 marca 1994 roku w Gospodarstwie Rolnym (...) Skarbu Państwa w W., od..., okresu od 1 kwietnia 1994 roku do 8 września 1997 roku w Gospodarstwie (...) w K. oraz od 1 listopada 1998 roku do 31 grudnia 1998 roku w G.
Rolniczej J. jako pracy w warun..., w szczególnych warunkach, ponieważ w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 31 marca 1994 roku, 8 września 1997 roku i 30 kwietnia 1999 roku brak rodzaju pracy z powołaniem na wykaz, dział i pozycję właściwą z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku zgodnym ze stanowiskiem wymienionym w zarządzeniu resortowym. Ponadto w wyżej wymienionych dokumentach, jak wskazał organ rentowy podano zarządzenie resortowe, które straciło moc prawną i poinformował ubezpieczonego organ rentowy, że w celu prawidłowego wystawienia świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach od 5 września 1983 roku do 31 marca 1994 roku powinien zwrócić się do Agencji Nieruchomości Rolnych w B..
Ponadto organ rentowy podał, że nie zaliczył do pracy w okresie od 1 maja 1998 roku do 31 października 1998 roku w Gospodarstwie Rolnym Skarbu Państwa na podstawie świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 5 czerwca 2007 roku, gdyż nie spełnia wymogów formalnych, to jest wskazane stanowisko nie jest zgodne ze stanowiskiem wynikającym z zarządzenia resortowego, na które powołuje się zakład pracy na podstawie dowodów dołączo..., zakład pracy. Na podstawie dowodów dołączonych do wniosku i uzyskanych wyników przeprowadzonego postępowania organ rentowy przyjął za udowodnione na dzień 1 stycznia 1998 roku okresy nieskładkowe w wymiarze czterech miesięcy i trzech dni, okresy składkowe w wymiarze 28-miu lat, 6-ciu miesięcy i 3-ch dni, stażu sumarycznego..., okres stażu sumarycznego w wymiarze 28-miu lat, 10-ciu miesięcy i 6-ciu dni.
Odwołanie od powyższej decyzji wniósł ubezpieczony E. S. domagając się jej zmiany i przyznania prawa do emerytury. Ubezpieczony wskazywał, że pracował w szczególnych warunkach jako aparatowy w (...)w W., Zakładzie Rolnym w R., G. J. od 5 września 1983 roku do 31 grudnia 1991 roku i w Zakładzie Rolnym (...)..., K., G. J...., K., G. J. od 1 stycznia 1992 roku do 31 marca 1999 roku, jak również od 1 kwietnia 1994 roku do 8 września 1997 roku w Gospodarstwie (...) w K. należącym do R. Z., jako aparatowy w G. Rolniczej. W takim samym charakterze pracował w G.
Rolniczej J. J. Z. od 1 listopada 1998 roku do 31 grudnia 1998 roku a praca ta wskazana jest w załączniku do Rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku jako praca w szczególnych warunkach - wykaz A, dział IV, pozycja 33-cia oraz w Zarządzeniu numer 16 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1988 roku w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Ubezpieczony na te okoliczności powoływał świadków a także twierdził, że w okresie..., że w szczególnych warunkach pracował także jako wykrawacz w Zakładach (...) w C. od 1 września 1969 roku do 30 czerwca 1977 roku, gdzie pracował od 1 września 1969 roku do 23 czerwca 1971 roku jako uczeń a pozostały okres pracy jako..., do 30 czerwca 1977 roku jako wykrawacz, to jest wykonywał pracę wskazaną w załączniku do Rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w wykazie A, dziale X, pozycji ósmej i w Zarządzeniu Resortowym z 31 marca..., Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31 marca 1988 roku w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze - wykaz A, dział X, pozycja ósma punkt piąty: prace wykonywane bezpośrednio przy uboju zwierząt, jako peklowacz i wykrawacz mięsa w wykrawalni przy [ ns 00:11:12.667] .
Ubezpieczony twierdził w odwołaniu, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach w powyższych okresach, które przekraczają 15 lat. Łącznie twierdził, że ma przeszło 20 lat pracy w szczególnych warunkach. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wnosił o jego oddalenie powołując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Sąd Okręgowy ustalił i rozważył co następuje. Ubezpieczony E. S. urodzony (...) 60 lat ukończył w dniu (...) roku. Wniosek o emeryturę z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach złożył w dniu 7 lipca 2015 roku w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddziale w B. a zaskarżoną decyzją z dnia 30 lipca 2015 roku organ rentowy odmówił przyznania ubezpieczonemu prawa do emerytury.
We wniosku emerytalnym ubezpieczony oświadczył, iż nie jest członkiem Otwartego Funduszu Emerytalnego. W okresie od 5 września 1983 roku do 31 marca 1994 roku ubezpieczony pracował w Państwowym (...) w W., Zakładzie Rolnym w R.. Był to okres 10-ciu lat, 6-ciu miesięcy i 26-ciu dni. Następnie od 1 kwietnia 1994 roku do 8 września 1997 roku pracował w Gospodarstwie (...) w K. należącym do R. Z., okres tego zatrudnienia pracowniczego wyniósł 3 lata, 5 miesięcy i 8 dni. Następnie ubezpieczony w okresie od 1 maja 1998 roku do 31 października 1998 roku zatrudniony był w Gospodarstwie (...) w K. w administrowaniu w G.
J., a od 1 listopada 1998 roku do 31 grudnia 1998 roku a także później pracował w G. Rolniczej J. J. Z.. W tych okresach zatrudnienia ubezpieczony pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonując zatrudnienie na stanowisku aparatowego produkcji spirytusu, to jest stanowisko wskazane w załączniku do Zarządzenia numer 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1998 roku w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Wodnej 1988-my rok numer 2, pozycja czwarta, jak również zatrudnienie to wskazane jest w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w dziale IV, w pozycji 33-ej, dział czwarty w chemii, pozycja 33-cia: produkcja estrów, alkoholi, aldehydów, ketonów, eterów, tlenków organicznych i chlorowcopochodnych organicznych, produkcja kwasów organicznych i bezwodników kwasów organicznych oraz produkcja soli kwasów organicznych, produkcja i przetwórstwo związków aromatycznych, produkcja płynów hamulcowych i chłodniczych.
W okresach tego zatrudnienia wskazanych wyżej u powołanych pracodawców ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pracował przy produkcji alkoholu jako aparatowy produkcji spirytusu. Ubezpieczony obsługiwał aparat, do którego dostarczany był zacier, następnie w wyniku odparowywania alkoholu z aparatu wychodził czysty spirytus. Powyższych ustaleń Sąd dokonał na podstawie dowodów z zeznań świadków: Z. G. i Z. K. oraz dowodu z przesłuchania ubezpieczonego oraz dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach osobowych ubezpieczonego nadesłanych do akt sprawy przez Agencję (...) Oddział (...) w B..
Dowody te w sposób jednoznaczny wskazywały, iż ubezpieczony wykonywał prace przy produkcji alkoholu na stanowisku aparatowego produkcji spirytusu. Ponadto ubezpieczony... [ Koniec części 00:18:54.265] YTT947028_02 [ Przewodniczący 00:18:57.837] W okresach od 24 czerwca 1971 roku po zakończeniu nauki w szkole zasadniczej do 31 sierpnia 1971 roku oraz od 1 września 1971 roku do 10 kwietnia 1973 roku wykonywał pracę wykrawacza, nazywaną także pracą na stanowisku bekoniarza w Zakładach, w (...) Przedsiębiorstwie (...) w Zakładach (...) w C..
Następnie w okresie od 11 czerwca 1973 roku do 3 listopada 1973 roku pracował na, w tym samym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy w Zakładach (...) w N., później miał przerwę na zatrudnienie w Zakładach, w (...), Wytwórni (...) w C., gdzie pracował od 1 grudnia 1973 roku do 23 kwietnia 1974 roku. Następnie w okresie od 24 kwietnia 1974 roku do 13 kwietnia 1976 roku odbywał zasadniczą służbę wojskową i ponownie o..., po odbyciu służby wojskowej 6 maja 1976 roku do 30 czerwca 1977 roku podjął pracę w (...) Przedsiębiorstwie (...) w Zakładach (...) w C., gdzie pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonując pracę na stanowisku wykrawacza mięsa, pracę wykonywaną bezpośrednio przy uboju zwierząt (peklowaniu).
Jest to praca wskazana w dziale X-tym, pozycji 8-mej. Prace wykonywane bezpośrednio przy uboju zwierząt, wskazane w wykazie A, dziale X-tym, pozycji 8-mej Rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku, powołanego już wcześniej, jak również stanowisko pracy ubezpieczonego, na którym pracował on w powyższych okresach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, jako wykrawacz mięsa w wykrawalni przy peklowni w piwnicy, gdzie, wykaz stanowiący załącznik do Zarządzenia numer 16 Ministra Rolnictwa Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 marca 1998 roku w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Ustaleń w tym zakresie Sąd Okręgowy dokonał na podstawie dowodów z dokumentów z akt osobowych ubezpieczonego nadesłanych przez (...) Urząd (...)w B. Biuro (...) oraz przez Agencję (...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, która nadesłała akta osobowe ubezpieczonego, dotyczą, dotyczące okresu zatrudnienia ubezpieczonego w Wytwórni (...) w C.. Przy dokonywaniu ustalenia, że ubezpieczony wykonywał w Zakładach (...) w C. i w Zakładach (...) w N. prace w szczególnych warunkach Sąd Okręgowy miał na uwadze, po pierwsze dowody z dokumentów znajdujących się w aktach osobowych ubezpieczonego, gdzie znajdują się pisma angażujące go na stanowisko wykrawacza, rozbieracza wykrawacza, na przykład pismo z 15 września 1971 roku, jak również pracując na stanowisku bekoniarza ubezpieczony wykonywał tego sa..., samego rodzaju pracę, gdyż jak wynikało z zeznań, wiarygodnych i spójnych zeznań świadków i samego ubezpieczonego praca ta miała ten sam charakter, co praca, praca bekoniarza miała ten sam charakter, co praca wykrawarza [ f 00:25:41.565] tylko wykonywana była wykonywana w dziale bekon, na którym wykrawano mięso przeznaczone na eksport.
Tych ustaleń Sąd Okręgowy dokonał na podstawie dowodów z zeznań świadków M. M. (1)..., M. [ f 00:26:04.085] i E. P. [ f 00:26:05.993] oraz dowodu z przesłuchania ubezpieczonego. Wskazać, zatem należy, że praca ubezpieczonego w wyżej wskazanych okresach osiągnęła 17 lat, 11 miesięcy i 16 dni, a zatem na dzień 1 stycznia 1999 roku ubezpieczony legitymował się sta..., stażem pracy w szczególnych warunkach w wymiarze przekraczającym 15 lat. Dokonując subsumpcji ustalonego wyżej stanu faktycznego pod właściwe przepisy prawa materialnego w pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę na to, iż zgodnie z artykułem 184-tym ustępem 1-szym i ustępem 2-gim powołanej Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tekst jednolity z 2015 roku, pozycja 748, ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 roku przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w artykule 32-gim, 33-cim, 39-tym i 40-tym, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli: po pierwsze, okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w artykule 27-mym.
Emerytura, o której mowa w ustępie 1-szym, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do Otwartego Funduszu Emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w Otwartym Funduszu Emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody Budżetu Państwa. Z wniosku emerytalnego ubezpieczonego złożonego w niniejszej sprawie w dniu 7 lipca 2015 roku wynikało, iż ubezpieczony nie jest członkiem Otwartego Funduszu Emerytalnego. Przypomnieć także należy, iż artykuł 32-gi ustęp 2-gi Ustawy emerytalno-rentowej wskazuje, że dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w ustępie 1-szym, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.
Szczegółowe warunki nabywania prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach określone zostały w przepisach Rozporządzenia powołanego już, już wcześniej z dnia 7 lutego 1983 roku. Zgodnie z paragrafem 2-gim ustępem 1-szym tego aktu prawnego okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w Rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Artykuł, pa..., para..., ustęp 2-gi paragrafu 2-go powołanego Rozporządzenia wskazuje, że okresy pracy, o których mowa w ustępie 1-szym, stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie paragrafu 1-go ustępu 2-go Rozporządzenia lub w świadectwie pracy.
Podkreślić należy, że nieprzedstawienie świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub świadectwa pracy potwierdzających pracę w szczególnych warunkach nie pozbawia pracownika w postępowaniu procesowym prawa do dowodzenia wszelkimi środkami dowodowymi, iż w rzeczywistości wykonywał pracę w szczególnych warunkach. Ubezpieczonemu udało się wykazać w toku procesu, iż taką pracę, w szczególnych warunkach, wykonywał w wymiarze przekraczającym 15 lat. Paragraf 3-ci Rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku stanowi z kolei, że za okres zatrudnienia wymagany do uzyskania emerytury, zwany dalej wymaganym okresem zatrudnienia‟, uważa się okres wynoszący 20 lat - dla kobiet i 25 lat - dla mężczyzn, liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia.
A paragraf 4-ty ustęp 1-szy stanowi, że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: po pierwsze, osiągnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat - dla kobiet i 60 lat - dla mężczyzn, ma wymagany, po drugie, ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Rozważając, zatem uprawnienia ubezpieczonego do nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach na podstawie artykułu 184-go Ustawy emerytalno-rentowej oraz pozostałych powołanych przed chwilą przepisów wskazać należy, że niesporne między stronami było, iż na dzień 1 stycznia 1999 roku ubezpieczony legitymował się wymaganym stażem, ogólnym, emerytalnym w wymiarze ponad 25-ciu lat, co potwierdził organ rentowy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Natomiast pracując przy produkcji alkoholu, jako wykrawacz mięsa przy, bezpośrednio przy uboju, także wykonywał pracę w szczególnych warunkach w wymiarze ponad 15-tu lat, 17-tu lat 11-tu miesięcy i 16-tu dni. Zatem spełnił także wymóg posiadania co najmniej 15-letniego okresu zatrudnienia na dzień 1 stycznia 1999 roku. Dodatkowo wskazać należy, iż z wniosku emerytalnego, jako okoliczność niesporna między stronami, wynikało, iż nie był on członkiem Otwartego Funduszu Emerytalnego, 60 lat ukończył w dniu 21 września 2014 roku a wniosek o emeryturę złożył w dniu 7 lipca 2015 roku.
Dlatego na podstawie artykułu 477 ze znaczkiem 14 paragraf 2 Kodeksu postępowania cywilnego Sąd Okręgowy w punkcie 1-szym wyroku zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach od dnia 1 lipca 2015 roku, to jest od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożył on wniosek o to świadczenie, jak stanowi artykuł 129-ty ustęp 1-szy Ustawy emerytalno-rentowej. W punkcie 2-gim wyroku Sąd nie stwierdził odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.
W świadectwach wykonywania pracy w szczególnych warunkach wystawionych przez pracodawców ubezpieczonemu stanowisko pracy ubezpieczonego nie było powołane zgodnie z zarządzeniem resortowym, wskazano tylko aparatowy, a ponadto za okres zatrudnienia w Zakładach (...) w C. i w Zakładach (...) w N. ubezpieczony nie legitymował się świadectwem wykonywania pracy w szczególnych warunkach, a okres pracy w szczególnych warunkach Sąd Okręgowy ustalał na podstawie dowodów, które nie były dostępne organowi rentowemu w postępowaniu administracyjnym, dowodów z dokumentów, z akt osobowych ubezpieczonego dotyczącego zatrudnienia w Zakładach (...) w C., ale przede wszystkim na podstawie dowodów z zeznań świadków, których organ rentowy w postępowaniu administracyjnym nie mógł przeprowadzić, które potwierdzały wykonywanie przez ubezpieczonego pracy w szczególnych warunkach na stanowisku bezpośrednio przy uboju, bezpośrednio przy uboju zwierząt na stanowisku wykrawacza w peklowni, w piwnicy.
Na tym wygłoszenie uzasadnienia zakończono.