Court dismissed invalidity claim for contracts signed by mentally impaired plaintiff lacking capacity. Plaintiff failed to prove lack of free will despite poverty. Economic hardship alone does not void contracts under Polish law.

Sygn. akt IC 2521/13

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 maja 2016r. Sąd Rejonowy w Słupsku I Wydział Cywilny w składzie następującym : Przewodniczący: SSR Joanna Kończyk Protokolant: A. M. po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2016 r. w S. sprawy z powództwa I. R. przeciwko (...) Bank (...) S.A. z siedzibą we W., (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W., (...) spółce z o.o. z siedzibą w W., (...) S.A. z siedzibą w W. o ustalenie nieważności umów I. oddala powództwo w całości, II. zasądza od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Słupsku na rzecz r.pr. P. K. Radcy Prawnego w U. kwotę 1476,00 zł (tysiąc czterysta siedemdziesiąt sześć złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu, III. nie obciąża powódki kosztami procesu, IV. wyrok w stosunku do pozwanego (...) S.A. w W. jest zaoczny. Sygn akt I C 2521/13

UZASADNIENIE

Powódka I. R. , reprezentowana przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego ustanowionego z urzędu, wniosła pozew przeciwko (...) Bank (...) S.A. we W., (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W., (...) Bank S.A. z siedzibą w G., (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, (...) S.A. w W. wnosząc o ustalenie, że umowy, które powódka zawarła z tymi podmiotami są nieważne. Pełnomocnik powódki wniósł również o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu, które nie zostały uiszczone przez powódkę w całości ani w części.

Pełnomocnik powódki wskazał, że podstawę powództwa stanowi art. 82 kc. Powódka posiada orzeczenie o niepełnosprawności oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy. Powódka podpisując umowy znajdowała się w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji. Powódka w chwili podpisywania umów nie potrafiła czytać ani pisać, a jedynie podpisać się, nie znała zatem treści ani znaczenia podpisywanych umów. Podpisywane umowy nie były jej czytane. Wszystkie umowy podpisywane były w obecności matki.

Powódka mieszkała w okresie zawierania poszczególnych umów wraz z matką, która wywierała ogromny wpływ na jej życie. Powódka wierzyła, że wszystkie zobowiązania będą realizowane przez jej matkę. Tymczasem matka nie spłacała żadnych umów, a pobrane fundusze materialne wynikające z umów, jak i świadczeń otrzymywanych przez powódkę w większości przeznaczyła na alkohol. Ponadto powódka została wyrzucona z mieszkania zajmowanego wspólnie z matką i obecnie jest zmuszona mieszkać sama na stancji oraz opłacać ją pomimo posiadania niewielkich dochodów w postaci renty socjalnej.

Pozwany (...) S.A. w W. nie złożył odpowiedzi na pozew, nie zajął stanowiska w sprawie ustnie ani na piśmie Pozwany (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W. , reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, w odpowiedzi na pozew uznał powództwo w zakresie umów zawartych przez powódkę z tym pozwanym i wniósł o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W ocenie pełnomocnika pozwanego powództwo zostało wniesione przedwcześnie, bowiem pozwany nie miał świadomości co do stanu w jakim znajdowała się powódka w chwili zawarcia z nim umów. (k.77) Pozwany (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie pracownika, wniósł o oddalenie powództwa w całości.

Pełnomocnik pozwanego wskazał, że w całości kwestionuje twierdzenia powódki. Pełnomocnik pozwanego przyznał, że powódka zawarła z tym pozwanym dwie umowy dotyczące udziału w promocji mixPlus. Umowy te zostały rozwiązane przez pozwanego w konsekwencji braku wymaganej liczby zasileń, a powódka została obciążona karami umownymi. W dniu 30.08.2010 r. pozwany zbył wierzytelność powódki na rzecz (...) S.a.r.l. Zbycie wierzytelności spowodowało, że iż pozwany- spółka (...) przestała być wierzycielem powódki, po stronie pozwanej brak jest legitymacji biernej do występowania w procesie.

Nadto pełnomocnik pozwanego wskazał, że z załączonych do pozwu dokumentów nie wynika, by powódka w momencie w/w zawieranych umów znajdowała się w stanie wyłączającym świadomość. (k. 192-194) Pozwany (...) Bank (...) S.A. we W. , reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pełnomocnik pozwanego wskazał, że przyznaje iż powódka zawarła z nim umowę w dniu 23.05.2007 r.

Powódka podpisała umowę i otrzymała wzór oświadczenia o odstąpieniu od umowy o przyznanie limitu kredytowego, z którego jednak nie skorzystała. W ocenie pełnomocnika pozwanego samo upośledzenie w stopniu lekkim nie wyłącza świadomości oraz możliwości rozumienia skutków podejmowanych czynności. Wpłaty dokonywane przez powódkę na rachunek spłaty świadczą o tym, że powódka była świadoma zawarcia umowy pożyczki i obowiązku jej spłaty. Nadto powódka w przeszłości zawierała już umowę pożyczki, którą spłaciła (k. 62-64) Prawomocnym postanowieniem z dnia 28 marca 2014 r.

Sąd odrzucił pozew co do pozwanego (...) Bank S.A. w G. (k. 196) W toku postępowania nastąpiła zmiana podmiotowa po stronie pozwanej polegająca na wstąpieniu do procesu w miejsce (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W., (...) Bank (...) S.A. w W. jako następcy prawnego pierwotnie pozwanego banku (vide odpis postanowienia k. 157) Sąd ustalił następujący stan faktyczny: I. R. w dniu 23 maja 2007 r. zawarła z (...) Bank S.A. we W., działającym obecnie pod (...) Bank (...), umowę o przyznanie limitu kredytowego nr (...). okoliczność przyznana I.

R. w dniu 3 sierpnia 2006 r. zawarła z (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W. umowę kredytu ratalnego nr (...). okoliczność przyznana I. R. w dniu 4 sierpnia 2007 r. zawarła z (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w W. umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych nr (...). W dniu 12 grudnia 2007 r. I. R. zawarła z tą spółką kolejną umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych nr (...) okoliczność przyznana I. R. w dniu 19 kwietnia 2008 r. zawarła z (...) sp. z o.o. w W., którego następcą prawnym jest (...) S.A. w W., umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych nr (...). okoliczność przyznana I.

R. jest osobą upośledzoną umysłowo od dzieciństwa. Stopień tego upośledzenia wahał się na pograniczu upośledzenia umysłowego lekkiego i umiarkowanego. I. R. jako osoba upośledzona umysłowo jest mało poradna życiowo, zależna od otoczenia, nie ma całkowitej swobody działania, jest podatna na namowy i sugestie swych bliskich. Składając oświadczenia woli zawierając umowy: w dniu 23 maja 2007 r. z (...) Bank S.A. we W., w dniu 4 sierpnia 2007 r. i 12 grudnia 2012 r. z (...) spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w W. oraz w dniu 19 kwietnia 2008 r. z (...) spółką z o.o. w W.

I. R. posiadała znacznie ograniczoną, ale nie zniesioną zdolność do świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Zdolność I. R. do czytania i pisania była w tym okresie znacznie ograniczona, ale nie zniesiona. dowód: opinia biegłych sądowych psychologa B. K. i psychiatry J. K. k. 367-370

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu w całości. Powódka opierała swoje roszczenia na twierdzeniu, iż w chwili składania oświadczeń woli o zawarciu wskazanych w stanie faktycznym umów występował u niej brak świadomości i swobody w podjęciu decyzji z uwagi na jej stan zdrowia-upośledzenie umysłowe. Powódka argumentowała również, że brak swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli wynikał z faktu, że powódka pozostawała pod wpływem matki, która obiecywała jej przy zawieraniu przedmiotowych umów, iż będzie wypełniać wynikające z nich zobowiązania, czego następnie nie czyniła.

Poza tym powódka zawierając umowy nie potrafiła pisać ani czytać, z wyjątkiem umiejętności złożenia podpisu. Obecnie powódka znajduje się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, została wyrzucona przez matkę z domu, utrzymuje się z renty, prowadzone są wobec niej postępowania egzekucyjne. Zgodnie z treścią art. 82 kc nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

W doktrynie wskazuje się, iż świadomość dotyczy zarówno powzięcia decyzji, jak i wyrażenia woli. Brak świadomości i swobody musi być zupełny, art. 82 kc bowiem wiąże przewidziane w nim skutki tylko z całkowitym wyłączeniem, dlatego o żadnym stopniowaniu tego stanu nie może być mowy. Wyłączenie świadomego powzięcia decyzji i wyrażenia woli może nastąpić bez całkowitej utraty świadomości, a jedynie przy takim ilościowym albo jakościowym nasileniu działających przyczyn, które powoduje, że powzięcie decyzji i wyrażenie woli było na tyle wadliwe, że nie było działaniem w pełni świadomym.

Przyjmuje się, że powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno sam proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie były zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z aktualnych właściwości psychiki lub procesu myślowego w sposób wyłączający autonomiczne, czyli wolne - w znaczeniu „suwerenne” (swobodne) - działanie. Inaczej mówiąc, podstawowym kryterium jest tu całkowite zniesienie zdolności wyboru między taką lub inną decyzją. Chodzi przy tym tylko o takie źródło zakłóceń, które znajduje się wewnątrz osoby składającej oświadczenie woli, a nie o czynniki czysto zewnętrzne, pod wpływem których oświadczenie zostało złożone. ( por. uwagi Stanisława Rudnickiego do art. 82 kc w :

Kodek Cywilny. Część Ogólna. Komentarz, Lexis Nexis 2006 ) Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w całej rozciągłości pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 1 lipca 1974 r. (sygn. III CRN 119/74, (OSPiKA 2/76, poz. 30 Lex Polonica nr 296247), według którego zawarcie przez stronę niekorzystnej dla niej umowy z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej, w jakiej się znajdowała, nie powoduje samo przez się nieważności jej oświadczenia woli w rozumieniu art. 82, a to właśnie dlatego, że przyczyna wyłączająca swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi być umiejscowiona „w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w jakiejś sytuacji zewnętrznej, w jakiej ta osoba została postawiona”.

W ocenie Sądu niezasadny był zarzut braku legitymacji biernej po stronie pozwanego (...) spółki z o.o. w W., wynikający z okoliczności zbycia wierzytelności przez tego pozwanego wierzytelności z umów zawartych z tym pozwanym przez powódkę na rzecz (...) S.a.r.l.. Umowa cesji wierzytelności nie spowodowała bowiem tego, że cesjonariusz stał się podmiotem praw i obowiązków wynikających z tych umów, a jedynie nabył wynikające z nich i przysługujące cedentowi wierzytelności pieniężne. By ustalić, czy w chwili złożenia oświadczenia woli przy zawieraniu umów z pozwanymi (...) Bank (...) S.A., (...) spółką z o.o., (...) spółką z o.o. powódka znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, Sąd zgodnie z wnioskiem pełnomocnika powódki dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu psychiatrii.

Biegły sądowy lekarz psychiatra K. G. w wydanej przez siebie opinii stwierdził, że powódka jest osobą upośledzoną od dzieciństwa, a stopień tego upośledzenia mieści się na pograniczu upośledzenia lekkiego i umiarkowanego. Biegły wyraził opinię, że z powodu upośledzenia umysłowego powódka w trakcie składania oświadczenia woli we wszystkich wymienionych w tezie dowodowej dniach miała znacznie ograniczoną zdolność do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Zdaniem biegłego nie był to jednak stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (k. 228-229).

Opinię biegłego zakwestionował pełnomocnik powódki, podnosząc, że opinia została wydana bez badania powódki, a nadto biegły nie ustalił, czy powódka potrafi czytać i pisać. Po zobowiązaniu biegłego do ustosunkowania się do opinii biegły w całości podtrzymał swoją opinię, wskazując że wydając ją oparł się na dokumentach znajdujących się w aktach sprawy, a nadto dla ustalenia czy powódka potrafi pisać i czytać nie jest potrzebna opinia biegłego (k.287). Ponieważ pełnomocnik powódki podtrzymywał zarzuty do opinii oraz wniósł o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego psychologa na okoliczność, czy powódka potrafi pisać i czytać, Sąd uznając za zasadne i celowe poprzedzenie wydania opinii badaniem powódki, na wniosek pełnomocnika powódki dopuścił dowód z łącznej opinii biegłych sądowych psychologa i psychiatry.

Biegli sądowi psychiatra J. K. i psycholog B. K. po przeprowadzeniu badania powódki, stwierdzili, iż powódka w dniach 23 maja 2007 r., 4 sierpnia 2007 r., 12 grudnia 2007 r. i 19 kwietnia 2008 r. posiadała znacznie ograniczoną ale nie zniesioną zdolność do świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Zdolność do czytania i pisania była w tym okresie znacznie ograniczona ale nie zniesiona. (k. 367-370) Opinia biegłych sądowych J. K. i B. K. jest pełna, logiczne, rzetelna, fachowa, nie zawiera luk ani sprzeczności, nadto jej wydanie zostało poprzedzone stosownymi badania powódki.

Wnioski opinii są uzasadnione, biegli szczegółowo wskazali dlaczego stan w jakim znajdowała się powódka powodował ograniczenie, ale nie wyłączenie świadomego lub swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Z tych powodów Sąd ocenił opinię tych biegłych jako wiarygodną i oparł na niej swoje ustalenia faktyczne. Żadna ze stron nie kwestionowała opinii biegłych. Podkreślić należy, że opinia biegłych psychologa i psychiatry w przypadku powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej z powodu wady oświadczenia woli określonej w art. 82 kc ma znaczenie szczególne, bowiem tylko biegli posiadają wiedzę specjalistyczną, która pozwala im ocenić stan zdrowia powódki.

Wobec wniosków opinii biegłych przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron było zbędne, dlatego Sąd oddalił ten wniosek. Poczynione ustalenia faktyczne skutkowały oddaleniem powództwa. Nie można bowiem stwierdzić, aby w datach zawierania umów z pozwanymi (...) Bank (...) S.A., (...) spółką z o.o. i (...) spółką z o.o. powódka była w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie decyzji oraz wyrażenie oświadczenia woli, co czyni niezasadnymi twierdzenia powódki odnośnie braku swobody i świadomości przy podpisywaniu umowy.

Powódka w chwili zawierania umów miała znacznie ograniczoną, ale nie zniesioną zdolność czytania i pisania. W tej sytuacji powódka mogła bądź sama zapoznać się z treścią zawieranych umów, bądź poprosić o zapoznanie jej z ich treścią. Zaniechanie tych czynności ze strony powódki nie pozwala stwierdzić, że jej oświadczenia woli są dotknięte wadą z art. 82 kc. Stwierdzenie, że oświadczenie woli było dotknięte wadą określoną w art. 82 kc powoduje że dokonana czynność prawna jest dotknięta sankcją bezwzględnej nieważności ex tunc, czego konsekwencją jest jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Wyrok ustalający ma charakter deklaratoryjny. Oceniając czynność prawną Sąd jest zawsze zobligowany do oceny z urzędu, czy nie jest ona dotknięta bezwzględną nieważnością. W tej sytuacji uznanie powództwa zawarte w odpowiedzi na pozew pozwanego (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W. Sąd na podstawie art. 213 § 2 kpc ocenił jako niedopuszczalne, bowiem sprzeczne z przepisami prawa, choć nie dał temu formalnie wyrazu przez wydanie postanowienia. Uznanie powództwa w rozumieniu art. 213 § 2 k.p.c. zakłada stwierdzenie istnienia dochodzonego roszczenia, a tym samym wystąpienie wszystkich przesłanek kreujących jego byt prawny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 18.03.2011, II CSK 127/10, Lex nr 846586).

Jest aktem dyspozytywnym strony, który jeśli jednocześnie wywołuje skutki materialnoprawne, wymaga oceny zgodności tego aktu z przepisem prawa materialnego, w niniejszym procesie z art. 82 kc. Ocena, czy zachodzi jedna z wymienionych przesłanek niedopuszczalności uznania powództwa, powinna nastąpić w zasadzie wyłącznie w świetle materiału procesowego znajdującego się w aktach sprawy. Zdaniem Sądu, z uwagi na wagę sankcji prawnej -bezwzględną nieważność, konieczne było przeprowadzenie postępowania dowodowego w celu ustalenia istnienia wady oświadczenia woli, nie można zaś było poprzestać na dyspozytywnym akcie procesowym strony.

Tymczasem pełnomocnik powódki nie złożył wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych na okoliczność ustalenia, czy zawierając umowę z dnia 3 sierpnia 2006 r. powódka znajdowała się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Ponieważ powódka była reprezentowana przez fachowego pełnomocnika brak było podstaw do zastępowania jego inicjatywy dowodowej i działania przez Sąd z urzędu. Jednocześnie Sąd zważył, że stan zdrowia powódki-upośledzenie umysłowe oraz jej znacznie ograniczona zdolność pisania i czytania, na które powoływała się powódka uzasadniając żądanie pozwu, jak wynika z opinii biegłych, nie powodowała wyłączenia świadomości albo swobody przy podejmowaniu decyzji i oświadczaniu woli o zawarciu pozostałych umów objętych żądaniem pozwu.

Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie dawało więc podstaw do ustalenia, że umowa zawarta przez powódkę z (...) S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w W. jest nieważna z powodu złożenia przez powódkę oświadczenia woli w warunkach art. 82 kc. Sąd nie mógł, wbrew wynikom postępowania dowodowego, uwzględnić powództwa w stosunku do (...) Bank (...) S.A. opierając się na uznaniu powództwa, gdyż przy wadzie oświadczenia woli określonej w art. 82 kc, jedynie wola strony nie może przesądzać o tym, że zawarcie umowy miało miejsce w warunkach nieważności bezwzględnej.

Dawałoby to stronom możliwość eliminowania z obrotu prawnego wybranych przez nie czynności prawnej i prowadziło do obejścia prawa. Tym samym uznanie powództwa dokonane przez pełnomocnika tego pozwanego w odpowiedzi na pozew było sprzeczne z prawem. Powódka wskazywała też na swoją ciężką sytuację majątkową jako podstawę swoich roszczeń. Jednakże stwierdzić należy, że zawarcie przez stronę umowy niekorzystnej dla niej z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej nie powoduje samo przez się nieważności oświadczenia woli w rozumieniu art. 82 kc (tak: wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 1 lipca 1974 r., III CRN 119/74, LexPolonica nr 296247, OSPiKA 1976/2 poz. 30).

Powyższe ustalenia i ich ocena prawna skutkowały oddaleniem powództwa na podstawie art. 189 kpc w zw. z art. 82 kc. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu Sąd orzekł na podstawie § 15,16 w zw. z § 2 ust. 1 i § 6 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu-t.j. Dz.U.2013.490 ze zm. w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych /Dz.U. 2015.1804/) (punkt II wyroku) Z uwagi na bardzo ciężką sytuację życiową powódki, okoliczność, że jest ona osobą upośledzoną , utrzymującą jedynie z niewielkiej renty, pozbawioną wsparcia osób najbliższych oraz uwzględniając jej subiektywne przekonanie o zasadności powództwa Sąd na podstawie art. 102 kpc nie obciążył I.

R. kosztami procesu (punkt III wyroku). Ponieważ pozwany (...) S.A. w W. nie zając stanowiska w sprawie wyrok na podstawie art. 339 § 1 kpc wobec tego pozwanego jest zaoczny (punkt IV wyroku)