Appeal court quashes lower court verdict for violating defendant's right to defense by holding trial without them.
Legislator summary
AI generatedThe appellate court quashed the lower court's verdict and remanded the case for a retrial due to a procedural violation. The defendant was tried without her presence despite medical reasons, and the lower court failed to order the re-examination of key evidence. The court ruled that this failure constituted a grave infringement of the defendant's right to defense, necessitating a new trial.
Legislator headnote
AI generatedArt. 23 § 1 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.: A trial conducted without the accused's presence due to objective health reasons, without ordering the re-examination of essential evidence, constitutes a grave infringement of the right to defense justifying a cassation ruling.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Sygnatura akt II AKa 248/15
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 stycznia 2016 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący:SSA Piotr Feliniak Sędziowie:SA Jarosław Papis (spr.) del. SO Barbara Augustyniak Protokolant:st. sekr. sąd. Małgorzata Kaniewska przy udziale: Konrada Gardy, Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2016 r. sprawy E. K. oskarżonej z art. 286 §1 kk w zw. z art. 294 §1 kk na skutek apelacji wniesionych przez obrońcę i prokuratora od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 30 czerwca 2015 r. sygn., akt XVIII K 99/14 1) uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania;
2) zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. W. W. – Kancelaria Adwokacka w Ł., kwotę 738 (siedemset trzydzieści osiem) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oskarżonej w postępowaniu odwoławczym;
3) zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. K. R. – Kancelaria Adwokacka w Ł., kwotę 1476 (jeden tysiąc czterysta osiemdziesiąt sześć) złotych, tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oskarżycielom subsydiarnym w postępowaniu odwoławczym. SSA Piotr Feliniak SSA Jarosław Papis del. SSO Barbara Augustyniak II AKa 248/15
UZASADNIENIE
Subsydiarnym aktem oskarżenia E. K. (uprzednio C.) zrzucono, że w dniu 5 stycznia 2011 r. w S. w Kancelarii Notarialnej przy Al. (...) doprowadziła J. i R. C. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci nieruchomości przy ul. (...) w Ł. poprzez zawarcie przez nich aktem notarialnym Rep. A nr (...) sporządzonym przez notariusza J. P. umowy przeniesienia własności wyżej wymienionej nieruchomości na zabezpieczenie spłaty pożyczki gotówkowej w wysokości 333.333,33 złotych udzielonej E. C. przez przedsiębiorstwo (...)spółka jawna z siedzibą w S., po uprzednim wprowadzeniu pokrzywdzonych przez E. C. w błąd co do zamiaru spłaty zaciągniętej pożyczki gotówkowej, to jest o czyn z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 30 czerwca 2015 r. w sprawie XVIII K 94/14 orzekł: oskarżoną E. K. ( poprzednio (...)) uznaje za winną tego, że w dniu 5 stycznia 2011 r. w Ł. i w S. działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadziła J. i R.
C. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci udziałów we własności nieruchomości położonej przy ul. (...) w Ł. o wartości 650.000,00 złotych w ten sposób, że wprowadziła ich w błąd co do zamiaru spłaty zaciągniętej pożyczki gotówkowej w kwocie 333.333,33 złotych udzielonej oskarżonej przez przedsiębiorstwo (...)spółka jawna z siedzibą w S., umową z dnia 5 stycznia 2011 r. i skłoniła pokrzywdzonych do zabezpieczenia tej pożyczki poprzez zawarcie przez nich aktem notarialnym Rep. A nr (...) sporządzonym w dniu 5 stycznia 2011 r. w Kancelarii Notarialnej przy Al. (...) przez notariusza J.
P. umowy przeniesienia własności – z poddaniem się dobrowolnie egzekucji – wyżej wymienionej nieruchomości na rzecz przedsiębiorstwa (...)spółka jawna z siedzibą w S. na wypadek niewykonania umowy, co nastąpiło w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, przy czym oskarżona czynu tego dopuściła się będąc już uprzednio skazaną za umyślne przestępstwo podobne i w okresie 5 lat po odbyciu za nie kary w rozmiarze powyżej 6 miesięcy pozbawienia wolności, to jest czynu wypełniającego dyspozycję art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i w zw. z art. 64 § 1 k.k. i za to na podstawie art. 294 § 1 k.k. wymierza oskarżonej karę 3 lat pozbawienia wolności.
Ponadto wyrok zawiera rozstrzygnięcie o wynagrodzeniu należnym działającym z urzędu obrońcy i pełnomocnikowi oskarżycieli posiłkowych oraz o zwolnieniu oskarżonej od kosztów sądowych. Apelację od powyższego wyroku złożył obrońca oraz prokurator. Zaskarżając wyrok w całości obrońca zarzucił mającą wpływ na treść rozstrzygnięcia obrazę przepisów postępowania ( art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 366 § 1 k.p.k., art. 420 k.p.k.) oraz błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę i mający wpływ na jego treść poprzez przyjęcie sprawstwa i winy oskarżonej w sytuacji, gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy na to nie pozwalał ( bliżej- apelacja obrońcy).
W konkluzji skargi apelacyjnej obrońca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uniewinnienie E. K. od zarzucanego jej czynu. Prokurator Rejonowy S. – N. w S. zaskarżył powyższy wyrok w całości na korzyść oskarżonej. W pisemnym środku odwoławczym prokurator zarzucił wyrokowi mającą wpływ na jego treść obrazę przepisów postępowania, to jest art. 5 § 2 k.p.k., art.7 k.p.k., art. 167 k.p.k. ( bliżej-apelacja prokuratora). W apelacji prokuratora zaskarżonemu wyrokowi zarzucono także obrazę: - art. 79 § 1 k.p.k. w zw. z art.202 § 1 i 5 k.p.k. poprzez zaniechanie uzyskania opinii biegłych psychiatrów odnośnie stanu poczytalności oskarżonej w chwili czynu, jak i jej aktualnego stanu zdrowia psychicznego, a jedynie zasięgnięcie opinii w zakresie ustalenia zdolności oskarżonej do udziału w postępowaniu i naruszenie prawa do obrony oskarżonej poprzez niewyznaczenie dla E. K. obrońcy z urzędu, pomimo powzięcia przez sąd wątpliwości co do poczytalności oskarżonej i możliwości jej udziału w postępowaniu i - po wypowiedzeniu przez oskarżoną upoważnienia dla obrońcy z wyboru - prowadzenie rozprawy w dniu 25.02.2015 r. i wykonanie czynności procesowych z udziałem E. K., pomimo braku opinii biegłych psychiatrów i bez obecności obrońcy, co skutkowało uniemożliwieniem zapewnienia profesjonalnej pomocy prawnej i skonstruowania przez oskarżoną racjonalnej linii obrony i ostatecznie jej skazaniem; - art. 78 § 1 k.p.k. poprzez niewyznaczenie dla oskarżonej obrońcy z urzędu z uwagi na jej sytuację majątkową w sytuacji, gdy sąd dysponował informacjami na temat stanu majątkowego E. K. i wysokości jej dochodów, a więc informacjami mającymi znaczenie dla oceny prawa strony do obrońcy z urzędu co skutkowało uniemożliwieniem zapewnienia profesjonalnej pomocy prawnej i skonstruowania przez oskarżoną racjonalnej linii obrony i ostatecznie jej skazaniem.
W konkluzji apelacji prokuratora wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Złożone w sprawie apelacje wywołały ten skutek, że uchylenie zaskarżonego orzeczenia stało się koniecznością procesową, jako następstwo uznania, że wystąpiła przesłanka z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k., obligująca sąd odwoławczy do jej uwzględnienia z urzędu „niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu tego uchybienia na treść orzeczenia”. Lektura akt sprawy i treści zaskarżonego orzeczenia wskazuje, iż przed sądem okręgowym została ona rozpoznana w terminach 12 i 16 stycznia, 6 i 25 lutego, 18 marca, 8 kwietnia, 12 maja, 8 i 25 czerwca 2015 r.
Przeprowadzenie rozprawy w pierwszym jej terminie, to jest w dniu 12 stycznia 2015 r., nastąpiło pod nie522013884obecność oskarżonej, po odrzuceniu wniosku obrońcy o jej odroczenie z powodów zdrowotnych. Nie uwzględniając wniosku o odroczenie rozprawy sąd okręgowy uznał, że nieobecność oskarżonej nie została usprawiedliwiona w sposób należyty, „wymagany przepisami art. 117 § 2 i § 2a k.p.k.” i w oparciu o art. 377 § 3 k.p.k. prowadził rozprawę pod jej nieobecność, podnosząc, że udział oskarżonej w rozprawie nie jest niezbędny, ona sama zaś może stawić się w kolejnych, wyznaczonych wcześniej terminach rozprawy i ewentualnie złożyć wyjaśnienia, a nadto wskazał na udział w rozprawie obrońcy, co sprawia, że „respektowane jest prawo do obrony” ( postanowienie k. 94 – 95 ) Stosownie do podjętej decyzji procesowej o prowadzeniu rozprawy pod nieobecność oskarżonej, w dniu 12 stycznia 2015 r. sąd okręgowy przeprowadził postepowanie dowodowe obejmujące m.in. przesłuchanie oskarżycieli subsydiarnych – pokrzywdzonych R.
C. i J. C.. Zauważyć należy, że rzeczywiście we wskazanej dacie, oskarżona nie przedłożyła wymaganego przepisem art. 117 § 2a k.p.k. zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na rozprawę wystawionego przez lekarza sądowego, obrońca zaś, formułując wniosek o odroczenie rozprawy, złożył jedynie sporządzone przez psychologa zaświadczenie o przeprowadzeniu w dacie rozprawy ( w dniu 12 stycznia 2015 r. ) konsultacji psychologicznej, której wynik wskazywał na potrzebę konsultacji psychiatrycznej i ewentualnej hospitalizacji oskarżonej z powodu stwierdzonego silnego stanu lękowego (zaświadczenie k. 91).
Nadto obrońca, po uzyskaniu kontaktu z oskarżoną w czasie zarządzonej w tym celu przerwy w rozprawie oświadczył, iż kontakt ten „jest utrudniony”, a oskarżona transportowana jest aktualnie do szpitala. W zaistniałych okolicznościach decyzję sądu o prowadzeniu rozprawy w dniu 12 stycznia 2015 r. pod nieobecność oskarżonej potraktować należy jako formalnie poprawną, ale jednocześnie skrajnie formalistyczną , skoro – co wynika wprost z jej uzasadnienia- organ orzekający, poprzez wskazanie art. 117 § 2 k.p.k., najwyraźniej uznał, iż nie zachodziły przesłanki przyjęcia, że niestawiennictwo oskarżonej wynikło z wyjątkowych przyczyn, co przemawiałoby za odstąpieniem od przeprowadzenia rozprawy i jej odroczeniem w dniu 12 stycznia 2015 r.
Odnotować trzeba, że w dniu 16 stycznia 2015 r. dołączono do akt sprawy zaświadczenie lekarskie wystawione przez lekarza sądowego w dniu 15 stycznia 2015 r. i stwierdzające niezdolność oskarżonej do stawiennictwa w sądzie w dniach 12 stycznia i 16 stycznia 2015 r. ( k.107). Okoliczność ta jest o tyle istotna, że pozwala na uznanie, iż wprawdzie nieobecność oskarżonej na terminie rozprawy w dniu 12 stycznia 2015 r. usprawiedliwiona została dopiero w dniu 16 stycznia 2015 r., to jednak nieobecność ta miała charakter obiektywny i wynikający z jej stanu zdrowia, co potwierdzone zostało zaświadczeniem wydanym przez lekarza sądowego.
Z drugiej strony brak jest podstaw do uznania, że rzetelność wskazanego wyżej zaświadczenia lekarskiego została przez sąd okręgowy skutecznie zakwestionowana. Jego załączenie spowodowało zresztą odroczenie rozprawy w dniu 16 stycznia 2015 r. wobec należycie usprawiedliwionej nieobecności oskarżonej na wyznaczonym w tej dacie terminie rozprawy. W szczególności nie można przyjąć, że rzetelność zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego niemożność udziału oskarżonej w rozprawie w dniu 12 stycznia 2015 r. zweryfikowana została w oparciu o sporządzoną w terminie późniejszym opinię dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, której treść i wnioski nie odnoszą się do kwestii dyspozycji zdrowotnej oskarżonej we wskazanej dacie z punktu widzenia możliwości jej udziału w rozprawie.
W rezultacie skonstatować należy, iż w dniu 12 stycznia 2015 r. oskarżona w sposób obiektywny nie mogła uczestniczyć w rozprawie, a prowadzenie rozprawy pod nieobecność oskarżonej, mimo wniosku obrońcy o jej odroczenie i przeprowadzenie w tym terminie istotnych dla rozstrzygnięcia dowodów, uniemożliwiło oskarżonej uczestniczenie w przeprowadzeniu czynności dowodowych, do czego była w pełni uprawniona i w efekcie przełożyło się na uznanie, iż prawo oskarżonej do obrony zostało w ten sposób poważnie naruszone i ograniczone.
Trzeba też podkreślić, że przebieg postępowania przed sądem I instancji umożliwiał sądowi usunięcie powyższego uchybienia poprzez ponowne, z udziałem oskarżonej przeprowadzenie czynności dowodowych wykonanych na terminie rozprawy w dniu 12 stycznia 2015 r., z czego jednak organ orzekający nie skorzystał. Analiza treści protokołu rozprawy przeprowadzonej w dniu 25 lutego 2015 r., wskazuje, że w terminie tym oskarżona złożyła wyjaśnienia po raz pierwszy ( na etapie śledztwa nie była przesłuchiwana w charakterze podejrzanej ) i wprawdzie nie złożyła wniosku o ponowienie dowodów przeprowadzonych na rozprawie w dniu 12 stycznia 2015 r., lecz z zapisów tego dokumentu nie wynika także, aby była w tym przedmiocie indagowana przez sąd, a w szczególności nie wynika, aby oskarżona złożyła wniosek o odstąpienie od ponownego przeprowadzenia dowodów z zeznań pokrzywdzonych.
Tylko bowiem wyraźne oświadczenie oskarżonej, iż nie wnosi o ponowienie czynności dowodowych przeprowadzonych na rozprawie pod jej nieobecność wywołaną obiektywnymi przyczynami natury zdrowotnej, dawałoby podstawę do rozważania rzeczywistej potrzeby ponownego przeprowadzania dowodów. Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie zachodziła i jedynie na marginesie okoliczności związanych z przeprowadzeniem rozprawy w dniu 25 lutego 2015 r. wskazać wypada, że oskarżona nie korzystała wówczas z pomocy obrońcy ( stosunek obrończy został wcześniej rozwiązany ) i nie wyznaczono jej obrońcy z urzędu, mimo wcześniejszego dopuszczenia przez sąd dowodu z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów na okoliczność zdolności oskarżonej do udziału w postępowaniu ( k. 129) oraz złożenia przez nią w tym przedmiocie wniosku, który w ocenie sądu zwierał braki formalne.
Nie można też nie zauważyć, że zaistniała sytuacja procesowa, w kontekście rzetelności procesu uwzględniającego szeroko rozumiane prawo oskarżonego do obrony, z pewnością stała się przedmiotem refleksji sądu okręgowego, co najmniej na etapie sporządzania pisemnych motywów zaskarżonego orzeczenia. Wynika z nich m.in., że „na rozprawie oskarżona E. K. oświadczyła na początku, że zna dowody przeprowadzone w czasie rozpraw, na których nie była obecna” ( str. 26 uzasadnienia). Tego rodzaju niestandardowy zapis w uzasadnieniu skarżonego orzeczenia w części relacjonującej procesowe stanowisko oskarżonej i treść jej wyjaśnień jest właśnie w ocenie sądu odwoławczego potwierdzeniem wystąpienia wskazanej wcześniej refleksji.
Rzecz jednak w tym, że siła przekazu zacytowanego zapisu, w kontekście potrzeby zachowania standardów rzetelnego procesu, nie jest nawet znikoma i to nie tylko z tego powodu, że jego treść jest co najmniej dalece nieprecyzyjna w odniesieniu do realiów rozprawy przeprowadzonej w dniu 25 lutego 2015 r. Podsumowując dotychczasowe rozważania, uznać należało, że przeprowadzanie rozprawy pod nieobecność oskarżonej spowodowaną obiektywnymi przyczynami natury zdrowotnej, co potwierdzone zostało zaświadczeniem lekarskim wydanym przez lekarza sądowego i w tej sytuacji przeprowadzanie bez udziału oskarżonej „ podstawowych dowodów świadczących o sprawstwie E. K.” ( str.28 uzasadnienia) oraz nie ponowienie tych dowodów stanowiło rażące naruszenia prawa oskarżonej do obrony, uzasadniające wydanie przez sąd odwoławczy z urzędu orzeczenia kasatoryjnego w oparciu o przesłankę z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.
Z tych powodów sąd odwoławczy orzekł jak w wyroku, nie ustosunkowując się do zarzutów wywiedzionych w apelacjach, co byłoby bezprzedmiotowe i przedwczesne.