Legislator Case Law & Legislation
U 14/88 AI generated

Constitutional court dismisses case because contested contract penalty regulations were repealed by a subsequent government decree.

Case Number U 14/88
Court / Authority
Jurisdiction Poland (PL)
Decision Date
Outcome Dismissed

Legislator summary

AI generated

The Constitutional Court dismissed the case initiated on its own motion to review the constitutionality of specific contract penalty clauses in a government decree. The Government Council subsequently repealed these exact provisions via a new decree, rendering the challenged rules legally void before the court could issue a ruling. Consequently, the court terminated the proceedings as the subject matter no longer possessed binding force.

Legislator headnote

AI generated

Art. 4 ust. 2 Konstytucji; Art. 2 i 384 Kodeksu cywilnego; When challenged legal provisions are repealed by a subsequent act of authority prior to the court's decision, the proceedings must be dismissed as the subject matter loses binding force.

Keywords

AI generated
Constitutional Court own motion proceedings contract penalty clauses government decree repeal of provisions loss of binding force termination of proceedings

Cited Legislation

AI generated
Art. 4 ust. 2 of the Constitution
o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, a także z art. 4 ust.
Art. 2 and Art. 384 of the Civil Code
1 wymienionej w pkt 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów jest zgodny z treścią art. 2 i art.
Art. 5 ust. 4 of the Act on the Quality of Products, Services, Works and Construction Objects
384 kodeksu cywilnego oraz z treścią art. 5 ust.
Art. 4 ust. 1 and 2 of the Act on State Enterprises
o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, a także z art. 4 ust.
Art. 2 § 1 and 2 of the Cooperative Law
1 wymienionej w pkt 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów jest zgodny z treścią art. 2 i art.

Need to analyze how this precedent applies to your matter?

Cross-reference this judgment against statutes, commentaries, and subsequent citing case law inside Legislator AI.

Open in Legislator →

Full text

14 Postanowienie z dnia 1 marca 1989 r. (U. 14/88) Trybunał Konstytucyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia TK Adam Józefowicz Sędziowie TK: M. Łabor-Soroka (sprawozdawca) Cz. Bakalarski po rozpoznaniu w dniu 1 marca 1989 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy wszczętej z inicjatywy własnej Trybunału Konstytucyjnego na wniosek Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z udziałem uczestników postępowania: Rady Ministrów i Prokuratora Generalnego PRL o zbadanie czy:

1. przepis § 4 ust. 2 uchwały Nr 207 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostawy między jednostkami gospodarki uspołecznionej (tekst jednolity M. P. z 1986 r. Nr 33, poz. 247; z 1987 r. Nr 21, poz. 183) w części, która stanowi, iż bezwzględnie wiążące dla stron są przepisy o karach umownych za dostarczenie towaru z wadami i za odstąpienie od umowy z powodu wad, przepisy o karach umownych za dostarczenie towaru w innych asortymentach lub gatunkach niż określone w umowie, a jeżeli sprzedawca był zobowiązany do zawarcia umowy, także przepisy o karach umownych za zwlokę w dostarczeniu towaru i z tytułu odstąpienia od umowy z powodu zwłoki, - jest zgodna z upoważnieniem ustawowym zawartym w treści art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego oraz z treścią art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych (Dz. U. Nr 2, poz. 7);

2. przepis § 5 ust. 1 wymienionej w pkt 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów jest zgodny z treścią art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego, z art. 5 ust. 4 wymienionej w pkt 1 ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, a także z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jednolity: Dz. U. z 1987 r Nr 35, poz. 201) oraz z treścią art. 2 § 1 i 2 ustawy z dnia 18 września 1982 r. prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210; z 1983 r. Nr 39, poz. 176; z 1986 r. Nr 39, poz. 192; z 1987 r. Nr 33, poz. 181). postanowił: umorzyć postępowanie w sprawie.

UZASADNIENIE

Prezes Trybunału Konstytucyjnego wystąpił z wnioskiem o wszczęcie postępowania z inicjatywy własnej Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności przepisów: § 4 ust. 2 oraz § 5 ust. 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostawy między jednostkami gospodarki uspołecznionej (tekst jednolity M. P. z 1986 r. Nr 33, poz. 247; z 1987 r. Nr 21, poz. 183) z upoważnieniem ustawowym zawartym w treści art. 2 i art. 384 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r.

Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) oraz z treścią art. 4 ust. 1 i 2 i art. 51 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jednolity Dz. U. z 1987 r. nr 35, poz. 201), a także z treścią art. 1 i 2 ustawy z dnia 18 września 1982 r. prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210; z 1983 r. Nr 39, poz. 176; z 1986 r. Nr 39, poz. 192; z 1987 r. Nr 33, poz. 181). W uzasadnieniu wniosku Prezes Trybunału Konstytucyjnego stwierdził, że przepisy: art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego, art. 5 ust. 3 wymienionej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych oraz art. 5 ust. 4 tej ustawy powołane jako podstawa wydanej przedmiotowej uchwały Nr 207 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostaw między j. g. u., takiej podstawy stanowić nie mogą w szczególności dla § 4 ust. 2 i § 5 ust.

1. W ocenie wnioskodawcy uchwała ta bowiem w treści § 4 ust. 2 zalicza do norm bezwzględnie obowiązujących przepisy o karach umownych za dostarczenie towaru z wadami i za odstąpienie od umowy z powodu wad, a także przepisy o karach umownych za dostarczenie towaru w innych asortymentach i gatunkach niż określone w umowie, a jeżeli sprzedawca był zobowiązany do zawarcia umowy także przepisy o karach umownych za zwłokę w dostarczaniu towaru i z tytułu odstąpienia umowy z powodu zwłoki, a w § 5 ust. 1 postanowienia o obligatoryjności dochodzenia roszczeń z wyżej wymienionych tytułów, co jego zdaniem nasuwa przede wszystkim zasadniczą wątpliwość w przedmiocie zgodności kwestionowanych przepisów z upoważnieniem wynikającym z treści art. 2 kodeksu cywilnego.

Według wyrażonego poglądu Prezesa Trybunału wątpliwość ta uzasadniona jest faktem, że uchwała nie ma charakteru norm szczególnych regulujących stosunki sprzedaży i dostawy w danej branży obrotu między jednostkami, gospodarki uspołecznionej, ale ma charakter ogólny, reguluje bowiem ogólne warunki sprzedaży i dostawy w stosunkach między j. g. u., wyłączając jednocześnie w ramach zakresu nie uregulowanego stosowanie odpowiednich przepisów kodeksu cywilnego (art. 483 i 484 kc). Treść tej uchwały zdaniem wnioskodawcy nie zawiera wyraźnego udokumentowania "szczególnych potrzeb obrotu między j. g. u." uzasadniających jej wydanie, a w każdym razie nie dostarcza takiego uzasadnienia, ani też wskazania na możliwość odstępstw od przepisów kodeksu cywilnego w zakresie kar umownych.

W ocenie wnioskodawcy rozwiązanie przyjęte w § 4 ust. 2 powołanej uchwały Nr 207 Rady Ministrów w przedmiocie kar umownych jest sprzeczne z uregulowaniem wynikającym z przepisów kodeksu cywilnego (art. 471, 483, 484) i zmieniając charakter norm o karach umownych ze względnie obowiązujących na bezwzględnie obowiązujące godzi w swobodę kontraktową stron zawierających umowy oraz w możliwość wyboru przez strony formy odszkodowania (np. odszkodowanie na zasadach ogólnych wynikających z art. 471 kc, lub też kara umowna, ale z uwzględnieniem zastrzeżonych w umowie tytułów, stawek i podstawy wymiaru kar).

Według twierdzeń wnioskodawcy upoważnienie zawarte w treści art. 2 kc nie może także stanowić podstawy do ustalenia w treści ogólnych warunków umów obowiązku dochodzenia roszczeń z tytułu kar umownych. Jego zdaniem opartym na poglądach doktryny, co do granic upoważnienia wynikającego z art. 2 kc, przepis ten dotyczy jedynie zobowiązań w obrocie uspołecznionym i nie jest możliwe by stanowił on podstawę do wydania przez organy administracji aktów normatywnych wykraczających poza sferę prawa cywilnego, a do takiej sfery należy nakaz w przedmiocie obowiązku dochodzenia kar umownych wynikający z postanowienia zawartego w § 5 ust. 1 wymienionej uchwały Nr 207 Rady Ministrów.

W ocenie wnioskodawcy również upoważnienie zawarte w treści art. 384 § 1 i 2 kc, mimo że daje podstawę do wydanie przez Radę Ministrów (z możliwością substytuowania go na inny naczelny organ administracji państwowej) ogólnych warunków i wzorów umów dla określonej kategorii między jednostkami gospodarki uspołecznionej oraz między tymi jednostkami i innymi osobami, a także do określenia w ich treści w jakich granicach będą dopuszczalne postanowienia umowne od nich odbiegające, to jednak podstawy tej nie rozszerza w takim stopniu by możliwe było zamieszczenie w treści aktów wydanych na podstawie kodeksu cywilnego norm wykraczających poza zakres przedmiotowy tej ustawy, nie mających charakter norm cywilno-prawnych.

Według wnioskodawcy unormowanie zawarte w części kwestionowanego przepisu § 4 ust. 2 i przepisu § 5 ust. 1 wymienionej uchwały Nr 207 wykracza również poza zakres upoważnienia ustawowego wynikającego z treści art. 5 ust. 4 cytowanej ustawy z 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, jako że unormowanie to pozostając w związku z art. 5 ust. 3 wymienionej ustawy daje jedynie podstawę do ustalenia przez Radę Ministrów konsekwencji ekonomicznych w stosunku do jednostek gospodarki uspołecznionej z tytułu nieosiągnięcia należytej jakości wyrobów usług lub obiektów budowlanych, a nie do stanowienia podstawy do ustanowienia sankcji cywilno-prawnych odbiegających od regulacji kodeksu cywilnego.

Zdaniem wnioskodawcy regulacja zawarte w kwestionowanej części § 4 ust. 2 oraz w § 5 ust. 1 uchwały Nr 207 naruszają zarazem zasadę samodzielności przedsiębiorstw państwowych wyrażoną w art. 4 ust. 1 i 2 oraz w art. 51 wymienionej ustawy z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz autonomię spółdzielczych jednostek organizacyjnych ustawowo zagwarantowaną w art. 1 i 2 wymienionej ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze. Wstępne rozpoznanie wniosku, ograniczające się do porównania przepisów: § 4 ust. 2 oraz § 5 ust. 1 wymienionej uchwały Nr 207 z dnia 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostawy między jednostkami gospodarki uspołecznionej z przepisami: art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego, z art. 5 ust. 4 wymienionej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, z art. 4 ust. 1 i 2 wymienionej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz z art. 4 ust. 1 i 2 wymienionej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz z art. 2 wymienionej ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze Trybunałowi Konstytucyjnemu poważne wątpliwości co do merytorycznej i formalno-prawnej zgodności tych przepisów.

W związku z tym Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 27 września 1988 r. doszedł do przekonania, że istnieje uzasadniona potrzeba merytorycznego zbadania tej części kwestionowanej regulacji prawnej i wszczęcia w tym zakresie postępowania z inicjatywy własnej. Uczestniczący w postępowaniu Prokurator Generalny PRL wyraził na piśmie swoje stanowisko, wnosząc o stwierdzenie, że przepis § 4 ust. 2 wymienionej uchwały Nr 207 Rady Ministrów z dnia 27 września 1982 r., w części kwestionowanej, nie jest zgodna z upoważnieniem ustawowym zawartym w treści art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego oraz z treścią art. 5 ust. 4 wymienionej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych.

Prokurator Generalny wniósł również o stwierdzenie, że przepis § 5 ust. 1 wymienionej uchwały Nr 207 Rady Ministrów nie jest zgodny z treścią art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego, z art. 5 ust. 4 wymienionej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych, a także z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z 25września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz z treścią art. 2 § 1 i 2 wymienionej ustawy z 18 września 1982 r. - prawo spółdzielcze. W ocenie Prokuratora Generalnego PRL opartej na głębokiej analizie przedmiotowego zagadnienia treść przepisów:

§ 4 ust. 1 i § 5 ust. 1 wymienionej uchwały nr 207 Rady Ministrów w poprzednich i ostatecznej wersji ich obowiązywania, może prowadzić tylko do wniosku, iż wersja treści tych przepisów przyjęta w uchwale nr 74 Rady Ministrów z 19 maja 1986 r. (M. P. Nr 15, poz.

99) zamieszczona w tekście jednolitym (Monitor Polski z 1986 r. Nr 33, poz. 2476) nie została oparta na właściwej podstawie, bowiem przepisy art. 2 i 384 kodeksu cywilnego a tym bardziej art. 5 ust. 4 wymienionej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. nie mogły stanowić podstawy do takiego unormowania. Według Prokuratora Generalnego PRL art. 2 kodeksu cywilnego stanowiący jedną z podstaw prawnych uregulowania zawartego w kwestionowanych przepisach nie mógł stanowić podstawy do takiego sformułowania przepisów, bowiem ich treść odbiegała by od uregulowań zawartych w kodeksie cywilnym i to wówczas gdy nie wymagały tego szczególne potrzeby obrotu.

Z obszernej analizy przedmiotowej problematyki przeprowadzonej przez Prokuratora Generalnego w przedstawionym stanowisku na piśmie, wynika że kształtowanie się treści kwestionowanych przepisów § 4 ust. 2 i § 5 ust. 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów wskazywało, iż w pierwszej fazie reformy gospodarczej w omawianym zagadnieniu w pełni zachowana została swoboda stron w kształtowaniu i dochodzeniu kar umownych, co odpowiadało systemowym rozwiązaniom ustawy o przedsiębiorstwach państwowych i prawa spółdzielczego, przyznającym podmiotom gospodarczym uprawnienia do podejmowania samodzielnie decyzji we wszystkich sprawach ich dotyczących w tym także w sferze podejmowania samodzielnie zobowiązań tj. zawierania i kształtowania treści w zakresie odszkodowań i kar za niewykonanie lub nienależyte wykonanie tych umów.

Wprowadzenie do powołanej uchwały Nr 207 Rady Ministrów unormowania w zakresie bezwzględnie obowiązującej mocy przepisów o karach umownych (§ 4 ust. 2 jednolitego tekstu) i obowiązku dochodzenia tych kar umownych (§ 5 ust. 1 jednolitego tekstu uchwały) - zdaniem Prokuratora Generalnego wskazuje jednoznacznie na odstąpienie od zasady samodzielności podmiotów gospodarczych takich jak jednostki gospodarki uspołecznionej i stopniowe zastępowania tej samodzielności wyrażającej się w swobodnym kształtowaniu stosunków cywilno-prawnych w obrocie, nakazami administracyjnymi, właściwymi dla nakazowego systemu zarządzania, co jest z przepisami: art. 2 i 384 kc, z art. 5 ust. 4 powołanej ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych oraz z art. 4 ust. 1 i 2 powołanej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych i art. 2 § 1 i 2 powołanej ustawy z 16 listopada 1982 r. prawo spółdzielcze.

Rada Ministrów w piśmie z dnia 8 listopada 1988 r. w kwestii dotyczącej przepisu § 5 ust. 1 uchwały Nr 207 Rady Ministrów podzieliła stanowisko zawarte w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego o wszczęciu postępowania z własnej inicjatywy, że treść tego przepisu wykracza poza sferę prawa cywilnego i nie znajduje oparcia w art. 2 i 384 kodeksu cywilnego, natomiast co do § 4 ust. 2 wymienionej uchwały Nr 207 wyraziła pogląd, iż treść tego przepisu jest zgodna z przepisami: art. 2 i art. 384 kodeksu cywilnego z art. 5 ust. 4 powołanej ustawy z 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług, robót i obiektów budowlanych oraz z art. 4 powołanej ustawy z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, a także z art. 2 powołanej ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze.

Z kolei pismem z dnia 23 stycznia 1989 r. Urząd Rady Ministrów zawiadomił o wprowadzeniu zmian w powołanej uchwale Nr 207 z dnia 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostawy między jednostkami gospodarki uspołecznionej, które obejmują również skreślenie kwestionowanych przepisów: § 4 ust. 2 i § 5 ust.

1. W związku z tym podsekretarz stanu wniósł o umorzenie postępowania w sprawie. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że uchwałą Nr 2 Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1989 r. opublikowaną dnia 28 stycznia 1989 r. w Monitorze Polskim Nr 1, poz. 2 zmieniono powołaną uchwalą Nr 207 Rady Ministrów z 27 września 1982 r. w sprawie umów sprzedaży oraz umów dostawy między jednostkami gospodarki uspołecznionej. Zmiany te obejmują również skreślenie kwestionowanych przepisów: § 4 ust. 2 oraz § 5 ust. 1 uchwały. W ten sposób kwestionowane w niniejszej sprawie rozwiązanie prawne utraciło moc z dniem wejścia w życie powołanej uchwały Nr 2, to jest po upływie 14 dni od dnia jej ogłoszenia (§ 3). W związku z utratą mocy obowiązującej kwestionowanych przepisów zawartych w powołanym akcie normatywnym przed wydaniem orzeczenia, Trybunał Konstytucyjny na podstawie art. 4 ust. 2 o Trybunale Konstytucyjnym, postanowił jak w sentencji.