Social Security Court allows partial refund of overpaid family pension due to applicant's poverty and inability to work.
Legislator summary
AI generatedThe Court of Appeal in Łódź modified the lower court's decision to allow a partial refund of the family pension claimed by the applicant. The applicant argued that she had no assets and was permanently unable to work, making full repayment impossible without causing destitution. The court ruled that while the pension must be returned, the applicant's extreme financial situation and lack of earning capacity justified waiving the repayment of the remaining uncollected amount.
Legislator headnote
AI generatedArt. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; Art. 385, 386 § 1 k.p.c.: The court may grant a waiver of the obligation to return overpaid benefits if the obligor lacks assets and would be deprived of essential means of subsistence upon repayment, but such waiver does not apply to amounts already collected.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
Sygn. akt III AUa 1118/14
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 czerwca 2015 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Janina Kacprzak (spr.) Sędziowie:SSA Jacek Zajączkowski SSA Anna Szczepaniak-Cicha Protokolant: st. sekr. sąd. Joanna Sztuka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 czerwca 2015 r. w Ł. sprawy J. L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Ł. o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na skutek apelacji J. L. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 11 lipca 2014 r. sygn. akt VIII U 1551/14 1. zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i odstępuje od żądania od J. L. kwoty 27.282,35 (dwadzieścia siedem tysięcy dwieście osiemdziesiąt dwa 35/100) złote;
2. oddala apelację w pozostałej części. Sygn. akt: III AUa 1118/14
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 25 kwietnia 2014 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł., po rozpoznaniu wniosku z 2 grudnia 2013 roku, odmówił J. L. odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej za okres od 1 września 2008 roku do 30 czerwca 2010 roku w kwocie 29 183,06 zł. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Łodzi, po rozpoznaniu odwołania J. L. od powyższej decyzji, oddalił odwołanie. Wyrok sądu pierwszej instancji zapadł w następującym stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy: decyzją z 7 lipca 2010 roku odmówiono J.
L. prawa do renty rodzinnej na rzecz córki A. i zobowiązano J. L. do zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej po zmarłym S. L. za okres od 1 września 2008 roku do 30 czerwca 2010 roku wraz z odsetkami naliczonym do dania wydania decyzji, wypłacanej do jej rąk na rzecz wówczas małoletniej córki A. L. – urodzonej (...), w łącznej kwocie 29 183,06 zł. Odwołanie J. L. od tej decyzji zostało prawomocnie oddalone w części dotyczącej roszczenia głównego. Podstawę faktyczną żądania zwrotu renty rodzinnej jako świadczenia nienależnie wypłaconego było ustalenie, po wznowieniu postępowania w sprawie o prawo do renty rodzinnej, że zmarły nie spełniał warunków do przyznania emerytury lub renty.
Jego zgon nastąpił po upływie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia, a nie legitymował się wówczas 25-letnim stażem ubezpieczenia, stąd też pozostali po nim członkowie rodziny nie nabyli prawa do renty rodzinnej. W pierwotnej decyzji o przyznaniu świadczenia ustalono ponad 25-letni okres ubezpieczenia zmarłego na podstawie świadectwa pracy potwierdzającego okres jego zatrudnienia w firmie (...), w sytuacji gdy zatrudnienie to nie wynikało z dokumentów znajdujących się w archiwum. Wszczęte postępowanie karne w tej sprawie zostało umorzone wobec braku danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie zaistnienia przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. (okoliczności bezsporne).
W dniu 2 grudnia 2013 roku J. L. złożyła w organie rentowym wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej. W odpowiedzi organ rentowy, w piśmie z 17 grudnia 2013 roku, poinformował wnioskodawczynię, że nie znajduje podstaw do uwzględnienia wniosku. Po złożeniu przez wnioskodawczynię odwołania organ rentowy wydał decyzję z 25 kwietnia 2014 roku, wymienioną na wstępie. J. L. jest osobą trwale całkowicie niezdolną do pracy począwszy od 1996 roku. Z tego tytułu pobiera rentę, ustaloną w najniższej wysokości, z której organ rentowy potrącał 271 zł, na poczet należności organu z decyzji z 7 lipca 2010 roku.
Na skutek odwołania skarżącej od decyzji odmawiającej odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia organ rentowy zawiesił realizację potrąceń od 1 kwietnia 2014 roku do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Aktualny stan zadłużenia skarżącej wynosi 27 282,35 zł (pismo ZUS k. 149). Skarżąca mieszka w lokalu komunalnym o powierzchni 65,88 m 2. Miesięczna opłata za użytkowanie mieszkania, realizowana jako odszkodowanie za bezumowne korzystanie z lokalu wynosi 479,22 zł (powiadomienie Administracji Zasobów Komunalnych k. 21).
W związku z zaległościami czynszowymi skarżąca utraciła tytuł prawny do zajmowanego mieszkania. Dodatkowo skarżąca ponosi opłatę za energię elektryczną i gaz. Nie ma ona żadnego majątku, cennych rzeczy ruchomych (przesłuchanie skarżącej w charakterze strony). Ma liczne zadłużenia (tytułu egzekucyjne i wezwania do zapłaty k. 28-37). Córka skarżącej A. studiuje ekonomię w Uniwersytecie im. M. K. w T. w systemie dziennym. Otrzymuje stypendium w wysokości 500 zł (zaświadczenie k. 22, przesłuchanie skarżącej w charakterze strony).
Sąd pierwszej instancji po zacytowaniu art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie znalazł podstaw do uwzględnienia odwołania. W ocenie sądu pierwszej instancji w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, gdyż skarżąca ma stałe źródło dochodu w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy. Nadto zdaniem sądu pierwszej instancji okolicznością wyłączającą przyjęcie szczególnych okoliczności jest prawomocny wyrok z 11 października 2011 roku w sprawie VIII U 1504/10, mocą którego Sąd Okręgowy w Łodzi zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 7 lipca 2010 roku, tylko w ten sposób, że zwolnił skarżącą od zapłaty odsetek wskazanych w decyzji, a w pozostałej części oddalił odwołanie.
Zatem, według Sądu Okręgowego, kwestia możliwości odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia była już rozważana. Wyrok sądu pierwszej instancji zaskarżony został w całości przez ubezpieczoną J. L.. Apelacja zarzuciła wyrokowi sądu pierwszej instancji: ⚫ naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, a w szczególności art. 138 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) przez uznanie, że w sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające odstąpienie przez organ rentowy od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 29.183,06 zł pomimo, że wnioskodawczyni posiada orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i schorzenie w postaci schizofrenii oraz z uwagi na prowadzone egzekucje komornicze, również ze strony ZUS utraciła prawo do lokalu mieszkalnego, a ponadto uzyskuje prawo do renty w najniższej wysokości, z której stać ją jedynie na opłacenie opłat związanych z bezumownym korzystaniem z mieszkania i opłat eksploatacyjnych, ⚫ sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału przez przyjęcie, że Sąd Okręgowy w Łodzi w prawomocnym wyroku z dnia 11 października 2011 r., sygn. akt:
VIII U 1504/10 (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28 czerwca 2012 r., sygn. akt: III AUa 36/12) rozważył już możliwość odstąpienia od zwrotu przez wnioskodawczynię nienależnie pobranego świadczenia zmieniając zaskarżoną decyzję ZUS z dnia 7.07.2010 r. w ten sposób, że zwolnił ją od zapłaty odsetek, zaś w pozostałej części oddalił odwołanie, pomimo że sprawa nie dotyczyła odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a jedynie odmowy prawa do renty rodzinnej i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (kwestia odstąpienia od żądania nienależnie pobranego świadczenia pozostała otwarta), W konsekwencji pełnomocnik ubezpieczonej wniósł o zmianę w całości zaskarżonej decyzji poprzez odstąpienie od żądania nienależnie pobranego świadczenia z tytułu renty rodzinnej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie o przyznanie od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu, które nie zostały uiszczone.
Sąd Apelacyjny w Łodzi zważył, co następuje:
apelacja co do zasady jest uzasadniona. Zgodzić się należy ze skarżącą, że błędne jest stanowisko sądu pierwszej instancji jakoby Sąd Okręgowy w sprawie VIII U 1504/10 rozważył już możliwość odstąpienia od zwrotu przez wnioskodawczynię nienależnie pobranego świadczenia, poprzez zwolnienie skarżącej z obowiązku zapłaty odsetek naliczonych w decyzji z 7 lipca 2010. Zwolnienie skarżącej od obowiązku zapłaty odsetek naliczonych do dnia wydania decyzji z 7 lipca 2010 roku, stwierdzającej pobranie nienależnych świadczeń i zobowiązanie do ich zwrotu, związane było tylko z tym, że w tym zakresie decyzji była bezprawna.
W myśl bowiem art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 – j.t.) i art. 138 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 748 – j.t.) świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi dopiero wtedy, gdy organ rentowy wyda stosowną decyzję administracyjna, a zatem do dnia wydania decyzji w tym przedmiocie nie jest możliwe naliczanie odsetek ustawowych. Zakres i przedmiot postępowania w sprawie VIII U 1504/10 zakreślony był treścią decyzji z 7 lipca 2010 roku.
Decyzja ta w swej treści, z przyczyn oczywistych, nie mogła obejmować rozstrzygnięcia dotyczącego wniosku skarżącej o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia złożonego w organie rentowym w grudniu 2013 roku. Zauważyć przy tym należy, że zgodnie z ugruntowanym już obecnie stanowiskiem judykatury i doktryny rozpatrywanie wniosków o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia może nastąpić dopiero po uprawomocnieniu się decyzji ustalającej obowiązek zwrotu (por. Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z FUS pod redakcja K.
A. – art. 138, (por. wyrok SN z dnia 18 stycznia 2010 r., II UK 168/2009, Lex Polonica nr 3026755). Takie też stanowisko zajął Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku w sprawie VIII U 1504/10 (załączone akta). Z powyższego wynika, że zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku zapłaty odsetek naliczonych w decyzji stwierdzającej pobranie nienależnego świadczenia nie wyłącza dopuszczalności późniejszego rozważenia możliwości odstąpienia od żądania zwrotu należności w całości lub w części. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że okolicznościami uzasadniającymi zastosowanie ulg, o których mowa w art. 138 ust. 6 wyżej wymienionej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym w postaci odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w części lub w całości jest: brak majątku, z którego możliwe byłoby dochodzenie od osoby zobowiązanej zwrotu świadczeń oraz ustalenie, że w przypadku zwrotu świadczeń osoba zobowiązana lub osoby pozostające na jej utrzymaniu zostałyby pozbawione niezbędnych środków utrzymania.
Dlatego też przy rozpatrywaniu wniosków opartych na przepisie art. 138 ust.6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS niezbędnym jest ocena sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczeń, a także jej sytuacje zdrowotną i zdolność do podjęcia zarobkowej umożliwiającej zwrot nienależnie pobranego świadczenia. W okolicznościach przedmiotowej sprawy nie ulega wątpliwości, że skarżąca nie ma żadnego majątku, z którego możliwe byłoby zaspokojenie roszczeń organu rentowego o zwrot nienależnie pobranej renty rodzinnej, a dalsze potrącanie z jej renty, przyznanej w wysokości minimalnej, należności organu rentowego pozbawiłoby ją środków do życia.
Należy mieć na względzie, że jest ona osobą trwale całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie ma zdolności do podjęcia pracy zapewniającej możliwość zwrotu nienależnie pobranej renty. Z uwagi na powyższe Sąd Apelacyjny w Łodzi, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego, odstępując od żądania zwrotu dotychczas niewyegzekwowanej należności organu rentowego i na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację w pozostałej części. Nie jest bowiem dopuszczalne odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, co do kwot już wyegzekwowanych przez organ rentowy.
Przewodniczący: Sędziowie: