Court dismissed appeal on inheritance, upholding invalid wills due to testator's mental incapacity.
Legislator summary
AI generatedThe Court of Appeal dismissed the appellant's appeal against the lower court's decision to declare two handwritten wills invalid. The lower court found the testator suffered from dementia at the time of signing, rendering her incapable of making a free will, and ordered statutory succession between her sons. The appellate court rejected arguments regarding the admissibility of additional expert opinions, ruling that the existing psychiatric and psychological reports were sufficient and comprehensive.
Legislator headnote
AI generatedArt. 945 § 1 pkt 1 k.c.; Art. 233 § 1 k.p.c.; Art. 217 § 3 k.p.c.; Art. 290 k.p.c.; Art. 385 k.p.c.: When expert opinions on a testator's mental capacity are complete and sufficient to determine the validity of wills, the court is not obligated to admit further expert opinions merely because a party is dissatisfied with the existing findings.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Sygn. akt III Ca 1692/14
UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2014 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi stwierdził, że spadek po H. J. z domu P., córce K. i M. zmarłej w dniu 11 stycznia 2010 roku w G., ostatnio stale zamieszkałej w Ł., na podstawie ustawy nabyli synowie J. J. (1), syn A. i H. oraz W. J., syn A. i H. w ½ części każdy z nich, a także orzekł o kosztach tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa. Sąd I instancji na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalił między innymi, że spadkodawczyni zmarła w dniu 11 stycznia 2010 roku pozostawiając dwóch synów J.
J. (1) i W. J.. W dniu 31 lipca 2009 roku spadkodawczyni sporządziła własnoręczny testament, w którym ze swojego udziału we własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Ł. przy ulicy (...) przeznaczyła dla J. J. (1), pozostałe zaś 3/6 przekazała wnuczce M. J.. Testament powyższy sporządzony został przez spadkodawczynię w trakcie jej pobytu w ośrodku rehabilitacyjnym, w którym znalazła się po wypadku, do jakiego doszło w maju 2009 roku. W okresie poprzedzającym umieszczenie jej w opisanym ośrodku nieprzerwaną opiekę sprawował nad spadkodawczynią ojciec M.
W. J.. W dniu 19 listopada 2009r. spadkodawczyni sporządziła kolejny własnoręczny testament, w którym wyraziła życzenie, aby „J. dał swojej córce J. 1/3 spadku” po niej. Prócz tego w tej samej dacie spadkodawczyni sporządziła także własnoręcznie osobne pismo, w którym 4/6 mieszkania numer (...) przy ulicy (...) w Ł. przeznaczyła dla wnioskodawcy, wyposażenie zaś mieszkania podzieliła po połowie między wnioskodawcę i uczestnika. J. J. (5) jest córką wnioskodawcy – J. J. (1). Testament powyższy sporządzony został przez spadkodawczynię podczas jej pobytu u wnioskodawcy w G..
Ponadto, w oparciu o opinie dwóch biegłych lekarzy psychiatrów oraz opinię psychologa Sąd pierwszej instancji ustalił, że w chwili sporządzania obu testamentów spadkodawczyni cierpiała na rozwijający się już od kilku lat zespół otępienny powodujący zaburzenia procesów poznawczych, co czyniło ją uległą i podatną na sugestie osób, od których opieki była zależna, w stopniu wyłączającym możliwość swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Z tych przyczyn Sąd Rejonowy na podstawie art. 945 § 1 pkt 1 k.c. uznał powyższe testamenty za nieważne i w konsekwencji orzekł o dziedziczeniu na podstawie ustawy stwierdzając, że spadek nabyli w częściach równych obaj jej synowie.
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiódł wnioskodawca, podnosząc zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niedokonanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego i odmówienie wiarygodności wnioskom wynikającym w opinii biegłej S. W.; a także naruszenie art. 217 § 3 k.p.c. w związku z art. 290 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niedopuszczenie dowodu z opinii instytutu naukowo – badawczego w sytuacji, gdy nie dało się w inny sposób usunąć sprzeczności powstałych w wydanych w niniejszej sprawie opiniach biegłych, co doprowadziło do nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego i przyjęcia, że testamenty spadkodawczyni zostały sporządzone w okolicznościach wyłączających swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
W konkluzji wnioskodawca sformułował wniosek o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie, że spadek po zmarłej H. J. na podstawie testamentu nabyli w 2/3 części syn J. J. (1) oraz w 1/3 części wnuczka J. J. (5) lub też jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący wniósł także o dopuszczenie dowodu z opinii instytutu naukowo – badawczego – Centrum Szpitala (...) w Ł., Kliniki (...) przy ulicy (...) na okoliczność stanu psychicznego spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentów. W odpowiedzi na apelację uczestnicy postępowania wnieśli o jej oddalenie i oddalenie wniosku dowodowego zawartego w apelacji, a także zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestnika W.
J. kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja jest niezasadna. Na wstępie należy wskazać, że ustalenia faktyczne, jak również ocena prawna przedstawiona przez Sąd Rejonowy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, znajdują pełną akceptację Sądu Okręgowego. Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, Sąd odwoławczy uznaje za własne. Przystępując do oceny zarzutów apelacji w pierwszej kolejności rozważenia wymagał zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Skarżący naruszenia wskazanego przepisu upatruje w odmowie wiarygodności opinii biegłego sądowego S. W. w zakresie wniosków dotyczących zdolności spadkodawczyni do świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli w chwili sporządzania przez nią testamentów.
Wnioskodawca zwrócił uwagę na rozbieżności w zasadniczych konkluzjach biegłego S. W. i pozostałych biegłych co do zdolności spadkodawczyni do sporządzenia testamentu. Zdaniem skarżącego nieuzasadnione zignorowanie wniosków płynących z tej opinii, a jednoznacznie wskazujących na zachowanie przez spadkodawczynię mimo choroby zdolności do testowania stanowi naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów w rozumieniu powołanego przepisu. Ustosunkowując się do tak sformułowanego zarzutu wyrazić należy przekonanie, iż jest on w całości pozbawiony racji.
Dla uzasadnienia tego poglądu wskazać bowiem trzeba, iż Sąd pierwszej instancji w przekonywujący sposób, w obszernym wywodzie wskazał, dlaczego nie oparł się na opinii biegłego psychiatry S. W. w zakresie oceny świadomości i swobody testowania przez spadkodawczynię. Przede wszystkim, wbrew opinii ujawnionej w apelacji uwadze Sądu Rejonowego nie umknęły rozbieżności w tej kwestii, które zarysowały się na tle dostępnych w sprawie opinii biegłych. Sąd odwołał się zwłaszcza do tego, że o ile biegła S. W. inaczej niż biegły psychiatra B.
B. uznała spadkodawczynię za zdolną do świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli w zakresie rozporządzania swoim majątkiem na wypadek śmierci, o tyle sama biegła W. za najbardziej miarodajną w tym względzie uznała opinię biegłego psychologa. W zaistniałej sytuacji Sąd Rejonowy trafnie zwrócił uwagę na to, że zawarte w opinii psychologicznej wnioski co do swobody testowania uznać należało za przesądzające rozbieżności, jakie w tym zakresie wyłoniły się w opiniach obu psychiatrów. Godzi się przy tym zauważyć, że opinia biegłego podlega ocenie nie tylko według zasad logiki, prawidłowości podstaw teoretycznych opinii i sposobu motywowania, ale także z uwzględnieniem stopnia stanowczości wyrażonych w niej sądów.
Także w ocenie Sądu Okręgowego należało więc przyjąć, że opinia biegłego S. W. nie była jednoznaczna i ostateczna co do stanu psychicznego spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentów. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że ocena dowodów, zgodnie z zasadą bezpośredniości należy do sądu, który je przeprowadza, a kontrola instancyjna może ją zakwestionować tyko wtedy, gdyby ocena ta naruszała zasady swobodnej oceny dowodów. Sąd Rejonowy mógł zatem, na podstawie opinii biegłego psychiatry B. jak i późniejszej opinii psychologa przy odmiennych wnioskach płynących z opinii biegłego psychiatry W. przyjąć, że stwierdzone u spadkodawczyni zaburzenia skutkowały brakiem swobody w podejmowaniu decyzji przy sporządzaniu testamentu.
Należy pamiętać, że jeżeli z określonego materiału dowodowego, sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne, to takiej oceny nie można w toku kontroli instancyjnej zakwestionować, choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wywieść równie logiczne wnioski odmienne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., IV CKN 1316/00, LEX nr 80273). Niezasadnie również skarżący kwestionuje oddalenie przez Sąd Rejonowy wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii instytutu naukowo – badawczego na okoliczność stanu psychicznego spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentów.
Zgodnie z utrwalonym w piśmiennictwie i potwierdzonym w orzecznictwie poglądem skorzystanie w postępowaniu cywilnym z opinii instytutu naukowego lub naukowo-badawczego jest szczególnie celowe, gdy podlegający ocenie Sądu problem - ze względu na jego złożoność - wymagać będzie przeprowadzenia skomplikowanych badań laboratoryjnych bądź konieczne jest wykorzystanie najnowszych wyników badań naukowych. Potrzeba zasięgnięcia opinii placówki naukowej lub naukowo-badawczej istnieć będzie wyjątkowo także wtedy, gdy nie da się usunąć w inny sposób sprzeczności powstałych w dostępnych opiniach.
W sytuacji procesowej z jaką mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu, żadna ze wskazanych przesłanek nie zachodzi. W szczególności, potrzeby przeprowadzenia takiego dowodu nie można w okolicznościach rozpoznawanej sprawy uzasadniać potrzebą usunięcia rozbieżności pomiędzy dotychczasowymi opiniami biegłych – co silnie akcentuje w apelacji skarżący. Zachodząca istotnie różnica stanowisk biegłych psychiatrów co do zdolności spadkodawczyni do testowania została bowiem ostatecznie wyjaśniona poprzez skonfrontowanie ich z wnioskami płynącymi z opinii biegłego psychologa, co zresztą było już przedmiotem szczegółowych rozważań Sądu Okręgowego w ramach zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Z kolei oparcie ustaleń Sądu I instancji w omawianym zakresie na opinii biegłych dwóch różnych specjalności ( lekarza psychiatry i psychologa) spełnia także wymóg komplementarności zastosowanych metod badawczych - niezbędny dla oceny swobody testowania spadkodawcy w sprawach tego rodzaju.
Opinie wydane w przedmiotowej sprawie, niewątpliwie łącznie spełniają stawiane im wymogi, odzwierciedlają staranność i wnikliwość w badaniu zleconego zagadnienia, odpowiadają w sposób wyczerpujący, stanowczy i zrozumiały na postawione pytanie. Opinie te były zatem w pełni miarodajne dla ustalenia, czy spadkodawczyni była zdolna do świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli w chwili sporządzania przez nią testamentów. W świetle powyższych uwag podkreślić należy, że sąd nie ma obowiązku dopuszczenia dowodu z dalszych biegłych lub opinii instytutu, gdy wydane dotychczas opinie są kompletne, odpowiadają na postawione tezy dowodowe i w rezultacie pozwalają organowi orzekającemu zweryfikować zawarte w nich rozumowanie co do trafności wniosków końcowych.
W konsekwencji nie ma podstaw do przyjęcia, iż doszło z tego powodu do naruszenia art. 290 k.p.c. Nie można też przyjąć, iż sąd zobowiązany jest dopuścić dowód z opinii instytutu w trybie art. 290 k.p.c. w wypadku, gdy złożona opinia jest niekorzystna dla strony. W innym wypadku sąd byłby zobligowany do uwzględniania kolejnych wniosków strony dopóty, dopóki nie zostałaby złożona opinia w pełni ją zadowalająca, co jest niedopuszczalne. Potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii instytutu powinna zatem wynikać z okoliczności sprawy, a nie z samego niezadowolenia strony z dotychczas złożonych opinii.
Przy czym potrzebą taką nie może być przeświadczenie strony, że dalsze opinie pozwolą na udowodnienie korzystnej dla strony tezy, w przeciwnym razie wniosek ten musi być uznany za zmierzający wyłącznie do nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu, co winno skutkować jego oddaleniem. Z tych samych względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 217 § 3 w związku z art. 290, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oddalił zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii instytutu naukowo – badawczego – Centrum Szpitala (...) w Ł., Kliniki (...) przy ulicy (...) na okoliczność stanu psychicznego spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentów.
Reasumując, z uwagi na podważenie ważności testamentów w grę wchodziło dziedziczenie ustawowe, którego porządek został prawidłowo ustalony. Z tych względów Sąd Okręgowy uznał, iż apelacja nie zawiera uzasadnionych zarzutów mogących podważyć stanowisko Sądu Rejonowego i jako bezzasadna podlega oddaleniu na podstawie art. 385 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. uznając, iż wszyscy uczestniczy postępowania byli w równym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania, a ich interesy były wspólne, gdyż zmierzały do określenia porządku dziedziczenia po spadkodawczyni.