Supreme Court quashes judgment for failure to distinguish between own debt and third-party debt repayment under Civil Code.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court quashed the appellate judgment and remanded the case for a new decision on costs. The court found the lower courts erred by applying Article 518(1) of the Civil Code without determining whether the plaintiff repaid their own debt or a third party's debt. Consequently, the legal basis for the claim was incorrectly established, necessitating a fresh evaluation of the facts and evidence.
Legislator headnote
AI generatedArt. 518 ust. 1 k.c.; Art. 418 pkt 1 k.c.: The statutory subrogation under Article 518(1) of the Civil Code applies only when a third party pays a debt for which they are liable, requiring the court to distinguish between repayment of one's own debt and liability for another's debt.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedFull text
Sygn. akt III CK 183/04
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 stycznia 2005 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Bronisław Czech w sprawie z powództwa Banku G.(...) S.A. Oddziału w B. przeciwko Bankowi S.(…) w A. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 stycznia 2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 15 października 2003 r., sygn. akt I ACa (…), uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie Pozwany Bank S.(...) jest następcą prawnym Banku S.(...) w W., który w 1990 r. udzielił J. W. kredytu ze środków uzyskanych z Banku Światowego, którymi dysponowała Fundacja „E.(…)” (zwana dalej Fundacją), mająca swój rachunek w Banku G.(...) w W. Umowę kredytu podpisał dyrektor banku kredytującego, a kwoty uzyskiwane od dłużnika w ramach spłaty kredytu miały być - i do roku 1993 były przelewane na 2 wspomniany rachunek Fundacji. Bank S.(...) w W. ze względu na zagrożenie upadłością został przejęty przez pozwany Bank S.(…) w A. według stanu z bilansu na koniec 1995 r.
Bank G.(...) na mocy porozumienia z Fundacją, dotyczącego zasad i warunków ustalania oraz uregulowania zaległych zobowiązań kredytowych wynikających z umów zawieranych przez Bank G.(...) i banki s.(…), zawartego dnia 4 czerwca 1996 r. z Fundacją zobowiązał się i przekazał Fundacji kwotę 117 100 zł tytułem spłaty kredytu pobranego przez J. W. Powołując się na przepisy art. 474 i art. 738 § 2 k.c. a także na art. 518 pkt 1 k.c. domagał się w pozwie się jej zwrotu od pozwanego jako następcy banku kredytującego. Pozwany nie uznał roszczenia, podnosząc przede wszystkim zarzut nieważności umowy kredytu, ze względu na wadliwą - jednoosobową reprezentację banku kredytującego.
Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo wskazał jako podstawę prawną przepis art. 518 § 2 k.c. – ze względu na wstąpienie w prawa wierzyciela, tj. Fundacji, przez bank powodowy, który „rozliczył sporny kredyt” i tak oznaczona podstawa została powtórzona w części sprawozdawczej wyroku Sądu Apelacyjnego. Pozwany w apelacji zarzucił jednak niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. i do tego przepisu odnoszą się rozważania prawne Sądu Apelacyjnego zawarte w uzasadnieniu wyroku; prowadzi to do wniosku, że w istocie stanowił on podstawę prawną rozstrzygnięcia.
Sąd Apelacyjny oddalając apelację stwierdził, że kredyt był udzielony ze środków Fundacji a poprzednik prawny pozwanego zobowiązał się wobec niej do administrowania tymi środkami, obejmującego również spłatę udzielonego kredytu. W związku z przyjęciem takiego zlecenia, potwierdzonego oświadczeniem składanym (zgodnie z ukształtowaną praktyką) Bankowi G.(...) zawierał umowę z kredytobiorcą w swoim imieniu lecz na rzecz Fundacji (art. 734 § 2 k.c.). Zarówno umowa między bankiem kredytującym a Fundacją oraz umowa zawierana przy wykonywaniu zlecenia, tj. umowa kredytu były sprzeczne z postanowieniami § 32 ust. 1 statutu, art. 54 ust. 1 prawa S.(...) oraz art. 63 i 64 Prawa bankowego (j.t.
Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359), jednak z faktu dwuletniego jej wykonywania Sąd wywiódł wniosek o skutecznym zawarciu umowy zlecenia przez fakty dorozumiane, gdyż dla jej ważności nie była wymagana forma szczególna. Ważność umowy kredytu nie determinuje zobowiązania banku kredytującego wynikającego z umowy zlecenia, również dlatego, że wypłacenie J. 3 W. przyznanych środków rodziło jego odpowiedzialność na podstawie przepisów o świadczeniach nienależnych (art. 410 § 2 k.c.). Oceniając zarzuty apelacji o braku legitymacji czynnej powoda Sąd Apelacyjny powołał się na wytyczne do porozumienia z 4 czerwca 1996 r. zobowiązujące powoda do spłaty (na rzecz Fundacji) kredytów nieściągniętych przez banki kredytujące (§§ 15, 18 i 22 wytycznych) i uznał, że „spłacając kredyt J.
W. powód zrealizował swoje zobowiązanie wobec Fundacji, tym samym wstąpił w prawa tejże Fundacji, jako wierzyciela”. Nadto stwierdził, że nie doszło do przejęcia długu przez powoda na podstawie art. 519 § 2 pkt 2 k.c., gdyż Fundacja nie wyraziła na to zgody. Kasacja pozwanego od tego wyroku została oparta na obydwu podstawach . W ramach pierwszej podstawy kasacji pozwany powołał się na naruszenie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 54 § 1 pr. spółdz. przez dopuszczenie zawarcia umowy przez dorozumiane oświadczenia woli; niewłaściwe zastosowanie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. a pominięcie właściwego dla rozpoznawanej sprawy art. 519 k.c.; naruszenie art. 6 k.c. przez ustalenie faktu wypłacenie kredytobiorcy nie udowodnionego wbrew obowiązkowi ponoszenia przez powoda ciężaru takiego dowodu.
Naruszenia przepisów postępowania pozwany upatruje w niezastosowaniu art. 47912 k.p.c. polegające na dołączeniu dopiero w trakcie procesu oświadczenia banku kredytującego o odpowiedzialności w stosunku do Fundacji z tytułu kredytu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przepis art. 47912 § 1 k.p.c. zobowiązuje powoda do podania w pozwie wszystkich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania. W rozpoznawanej sprawie powód spełnił pierwsze wymaganie, tj. zawarł dokładnie sformułowane twierdzenie, przytaczając nie tylko treść oświadczenia banku kredytującego zobowiązującego się do terminowego przekazywania do Centrali Banku G.(...) spłacanych rat kredytów i kwot odsetek należnych Funduszowi ale dołączając również wzór oświadczenia, rzeczywiście złożonego – jak się okazało w toku procesu.
W takim wypadku okazanie formularza podpisanego przez stronę pozwaną – na jej żądanie – w terminie późniejszym nie stanowiło uchybienia mającego wpływ na treść wyroku, gdyż ustalenie tego faktu mogło być dokonane w inny sposób np. przez domniemanie faktyczne. Kasacja jest nieusprawiedliwiona w części zarzucającej naruszenie prawa materialnego art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 54 Prawa S.(...). Sąd Apelacyjny wyjaśnił przekonująco, dlaczego przy istnieniu dwóch zobowiązań B. S.(…) w W., bank ten 4 zobowiązał się skutecznie wobec Fundacji do zwrotu kwot wypłaconych tytułem umowy kredytu J.
W., nawet gdyby odpowiedzialność tego ostatniego oparta była na przepisach o zwrocie nienależnego świadczenia spełnionego w ramach nieważnej umowy. Oświadczenie banku kredytującego z 26 lutego 1990 r. oraz wpłaty na rachunek Fundacji do 1993 r. uzasadniały stwierdzenie, iż na bank powodowy spadł ciężar dowodu innego tytułu dokonywanych wpłat, niż z kredytu udzielonego J. W.. Nie można natomiast odmówić trafności zarzutu naruszenia art. 518 pkt 1 k.c. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku powołuje dwie przesłanki podstawienia ustawowego, tj. odpowiedzialność osoby trzeciej i zapłatę długu, nie uwzględnia natomiast zastrzeżenia zapłaty za dług cudzy.
Pominiecie tego warunku prawnego rozszerza cessio legis na wszystkie wypadki zapłaty dokonanej w razie współodpowiedzialności za ten sam dług. Tymczasem podstawienie ustawowe na podstawie art. 518 pkt 1 k.c. zachodzi tylko w razie spełnienia się przesłanek wymienionych przez Sąd Apelacyjny oraz dodatkowego zastrzeżenia, wymagającego istnienia w chwili zapłaty przez osobę trzecią, ważnego zobowiązania między dotychczasowymi stronami stosunku obligacyjnego. Ograniczony zakres podmiotowych przekształceń zobowiązania prowadzący do podstawienia ustawowego, wymaga oceny zgromadzonego materiału dowodowego i twierdzeń powoda o wstąpieniu w prawa zaspokojonego wierzyciela wskutek zapłaty cudzego długu.
Sąd orzekający ustalił, że w chwili zapłaty istniało jeszcze zobowiązanie między dotychczasowymi stronami, natomiast zabrakło oceny, czy w tej samej chwili dokonujący zapłaty odpowiadał za dług cudzy czy za własny. Rozróżnienie tych dwóch pojęć - własnego zobowiązania strony powodowej i odpowiedzialności za cudzy dług pozwoliłoby dokonać prawnej kwalifikacji i oceny zasadności roszczenia. W razie istnienia własnego zobowiązania, ustawa stanowiąca jego źródło lub treść czynności prawnej decyduje o istnieniu uprawnienia do żądania od dotychczasowego dłużnika zwrotu całości lub części dokonanego świadczenia, a o wyniku procesu ponadto decyduje wynik postępowania dowodowego i sprostanie przez strony ciężarowi dowodu.
W skrajnych przypadkach, gdy usprawiedliwieniem prawnym roszczenia mogą być tylko przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, przedmiotem ustaleń muszą być okoliczności faktyczne wymieniane np. w art. 409 k.c. W razie odpowiedzialności za dług cudzy osoba trzecia dokonująca zapłaty kontynuuje w jej granicach dotychczasowy stosunek prawny. 5 Rozważania przytoczone wyżej wskazują, iż zastosowanie art. 418 pkt 1 k.c., jako podstawy prawnej wyroku, bez rozstrzygnięcia - na podstawie zgromadzonego materiału - kwestii, czy powód spłacił swój, czy cudzy dług było nienależyte, a kasacja jako usprawiedliwiona wymaga uwzględnienia z mocy art. 39313 § 1 k.p.c.