Supreme Court allows offsetting shareholder's unpaid capital contribution against company's debt to protect corporate interests.
Legislator summary
AI generatedThe Supreme Court of Poland overturned the appellate court's dismissal of a company's claim to offset a shareholder's unpaid capital contribution against the company's debt. The company argued that offsetting the unpaid 258,900 PLN contribution against a 346,000 PLN debt protected its interests and prevented execution risks, while the shareholder contended no such offset was permitted under commercial law. The court ruled that such offsetting does not constitute circumvention of law when it ensures the company receives a payment of equal or greater value than its debt, thereby validating the company's offset declaration.
Legislator headnote
AI generatedArt. 58 § 1 k.c.; Art. 498 k.c.: The court established that offsetting a shareholder's unpaid capital contribution against a company's debt is permissible if it protects the company's interests and does not circumvent the principle of actual capital contribution.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
Sygn. akt IV CK 188/04
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2004 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Maria Grzelka (przewodniczący) SSN Gerard Bieniek SSA Elżbieta Strelcow (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Jóskowiak w sprawie z powództwa "N." Spółki z o. o. w likwidacji przeciwko P.L. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 listopada 2004 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 października 2003 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie „N." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w pozwie skierowanym przeciwko P.L. domagała się pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego - wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 15 marca 2000 roku, zasądzającego od powodowej Spółki na rzecz P.L. kwotę 346.068,60 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.
W uzasadnieniu pozwu powódka podała, iż dokonuje potrącenia z wierzytelnością pozwanego, wynikającą ze wskazanego tytułu wykonawczego, swoją wierzytelność w kwocie 258.900,00 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 7 września 1998 roku z tytułu objęcia przez pozwanego udziałów w podwyższonym kapitale Spółki. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc, iż zarzut potrącenia powódka zgłaszała już w sprawie Sądu Okręgowego w G. oraz, że nigdy nie był wspólnikiem powodowej Spółki i nie obejmował udziałów w jej kapitale zakładowym.
Wyrokiem z dnia 17 lutego 2003 roku Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo i zasądził od powodowej Spółki na rzecz pozwanego kwotę 24.000 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu. Wyrok ten oparty został na następujących ustaleniach: Umowami z dnia 5 kwietnia 1998 roku powódka zobowiązała się do zawarcia z pozwanym w terminie do 30 listopada 1998 roku umów sprzedaży prawa odrębnej własności dwóch lokali użytkowych o powierzchni 55 m2 i 63 m2 położonych w budynku powódki w W. przy ulicy J.
11. Na poczet kosztów budowy lokali pozwany wpłacił kwotę 271.400 złotych. W umówionym terminie powódka nie przeniosła na pozwanego prawa własności lokali, wobec czego pozwany w dniu 22 lutego 1999 roku odstąpił od umów zawartych dnia 5 kwietnia 1998 roku. W dniu 24 czerwca 1998 roku Zgromadzenie Wspólników powodowej Spółki 3 podjęło uchwałę o podwyższeniu kapitału zakładowego Spółki o kwotę 900.200,00 złotych poprzez utworzenie 18.004 nowych udziałów, które miały zostać pokryte przez wniesienie wkładów pieniężnych.
W dniu 7 września 1998 roku pozwany P.L. złożył oświadczenie w formie aktu notarialnego o przystąpieniu do powodowej Spółki i objęciu w jej kapitale zakładowym 5.178 udziałów o łącznej wartości 258.900,00 złotych. Zarząd powodowej Spółki w dniu 5 stycznia 1999 roku złożył zapewnienie, że udziały w kapitale zakładowym, podwyższonym na podstawie uchwały Zgromadzenia Wspólników z dnia 24 czerwca 1998 roku, zostały w całości opłacone i do wniosku rejestrowego załączył oświadczenia nowych wspólników, w tym oświadczenie pozwanego, o przystąpieniu do Spółki i objęciu udziałów, oświadczenie o wniesieniu wpłat na poczet kapitału zakładowego oraz nową listę udziałowców Spółki.
Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 5 lutego 1999 roku ujawnił w rejestrze powodowej Spółki nową wysokość kapitału zakładowego. Prawomocnym wyrokiem z dnia 5 marca 2000 roku Sąd Okręgowy w G. zasądził od „N." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz P.L. kwotę 325.680,00 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu. W skład zasądzonej kwoty wchodziła wpłata dokonana przez pozwanego w wysokości 271.400,00 złotych oraz kwota 54.280,00 złotych z tytułu kary umownej i kwota 20.388,60 złotych z tytułu skapitalizowanych odsetek ustawowych.
Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy, z powołaniem się na art. 366 k.p.c. uznał, że powagą rzeczy osądzonej w sprawie Sądu Okręgowego w G. objęte zostały wyłącznie rozliczenia finansowe, pozostające w związku z umowami stron z dnia 5 kwietnia 1998 roku, wobec czego w ramach sporu, wywołanego powództwem przeciwegzekucyjnym, badaniu może podlegać kwestia rozliczenia związana z przystąpieniem przez pozwanego do powodowej Spółki i objęcia udziałów w jej kapitale zakładowym. Pozwany dokonywał wpłat na rzecz powodowej Spółki wyłącznie na potrzeby inwestycji wynikającej z umów z dnia 5 kwietnia 1998 roku i wbrew swemu oświadczeniu z dnia 7 września 1998 roku, nie uiścił wkładu pieniężnego na poczet udziałów obejmowanych w powodowej Spółce.
Oceny tej nie podważa treść oświadczenia Zarządu powodowej Spółki z dnia 5 stycznia 1999 roku złożonego w trybie art. 258 § 2 pkt 3 Kodeksu handlowego, bowiem stanowiło ono jedynie dopełnienie obowiązku wynikającego z przepisów 4 kodeksu handlowego a wadliwość w złożeniu tego oświadczenia skutkować może ewentualną odpowiedzialnością odszkodowawczą i karną członków zarządu. Przyjmując, że powodowa Spółka posiada wobec pozwanego wierzytelność z tytułu zobowiązania do wniesienia wkładów pieniężnych na poczet udziałów w kapitale zakładowym, której domagać się może na drodze sądowej, Sąd Okręgowy uznał jednak, że wierzytelność ta nie może być potrącona z wzajemną wierzytelnością pozwanego wobec Spółki, stwierdzoną prawomocnym wyrokiem z dnia 15 marca 2000 roku.
Sąd Okręgowy podniósł, iż kapitał zakładowy spółki ma charakter nienaruszalny a wpłaty pieniężne na jego rzecz muszą być - w świetle treści art. 160 pkt 2 kh, art. 167 § 1 pkt 2 kh, art. 189 kh. Art. 257 kh i art. 258 § 2 kh - faktycznie dokonane. W takiej sytuacji umorzenie przez potrącenie wierzytelności z tytułu wkładów pieniężnych jest wyłączone (art. 505 pkt 4 k.c.) jako prowadzące do obejścia prawa. Rozpoznając apelację powodowej Spółki Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 27 października 2003 roku, dokonał jedynie korekty wysokości zasądzonych od powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu a w pozostałej części apelację oddalił.
Podzielając ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną dokonaną przez Sąd I instancji Sąd Apelacyjny odwołał się do przedwojennych poglądów doktryny oraz stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w orzeczeniu z dnia 11 listopada 1924 roku III R 1495/24 (RPEiS 1925 str. 12220), że „wpłaty na podwyższenie kapitału zakładowego nie można dokonać przez potrącenie odpowiedniej kwoty z wierzytelności wspólnika do Spółki". Podkreślił Sąd Apelacyjny, że dla pewności obrotu niezbędnym jest aby kapitał zakładowy Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością stanowiła gotówka, która jest zabezpieczeniem dla prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej.
Odnosząc się do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 26 marca 1993 roku III CZP 20/93 (IOSN 1993/9/1571), w której Sąd Najwyższy przyjął, że pokrycie udziałów po podwyższeniu kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest także dopuszczane przez oświadczenie wspólnika o przeniesieniu na poczet tego udziału jego wierzytelności przysługującej mu do spółki, Sąd Apelacyjny 5 wskazał, iż wyrażony w uchwale pogląd dotyczył potrącenia umownego (w ramach swobody umów) a nadto nie został on zaaprobowany przez doktrynę.
Kasację od tego wyroku powodowa Spółka oparła na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 498 k.c., art. 160 pkt 2 kh, art. 167 § 1 pkt 2 kh oraz art. 189 kh. Skarżąca zarzuciła też sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że powodowa Spółka, posiadająca wobec pozwanego wierzytelność pieniężną, nie może przedstawić jej skutecznie do potrącenia w warunkach rozpoznawanej sprawy z wzajemną wierzytelnością pozwanego z uwagi na nienaruszalny charakter kapitału zakładowego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi II instancji, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku przez orzeczenie co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem pozwu z zasądzeniem od pozwanego na rzecz powódki kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Odnosząc się do zarzutu sformułowanego w kasacji jako „sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego" należy stwierdzić, iż nie uzasadnia on podstawy kasacyjnej z art. 3931 pkt 2 k.p.c. Skarżący nie zarzuca bowiem naruszenia konkretnych przepisów prawa procesowego, których pogwałcenie doprowadziło Sąd II instancji do błędnych ustaleń ani nie wskazuje ustaleń faktycznych, które pozostają w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. W istocie ten zarzut kasacji stanowi rozwinięcie zarzutu naruszenia prawa materialnego.
W tych warunkach zaskarżony wyrok podlegał ocenie w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3931 pkt 1 k.p.c. Naruszenia prawa materialnego skarżący upatruje w niezastosowaniu art. 498 k.c. do ustalonego przez Sąd II instancji stanu faktycznego, pomimo istnienia podstaw do dokonania subsumcji. Skarżący wywodzi, iż żaden przepis kodeksu handlowego - w szczególności przepisy wskazane w kasacji jako niewłaściwie zastosowane, tj. art. 160 pkt 2, art. 167 § 1 pkt 2 oraz art. 189 kodeksu handlowego 6 - nie zawierają zakazu potrącenia przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością wierzytelności przysługującej jej wobec wspólnika z tytułu nieuiszczonego wkładu pieniężnego z wierzytelnością przysługującą wspólnikowi wobec spółki.
Zdaniem skarżącego, przeciwko możliwości skutecznego dokonania potrącenia w takiej sytuacji, nie świadczy nienaruszalny charakter kapitału zakładowego spółki, z którym Sąd II instancji związał niedopuszczalność potrącenia wzajemnych wierzytelności stron w warunkach rozpoznawanej sprawy. Stanowisko skarżącego, co do braku w przepisach kodeksu handlowego zakazu potrącenia wierzytelności spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu nieuiszczonego wkładu pieniężnego z wierzytelności wspólnika wobec spółki, należy podzielić.
Sąd Apelacyjny, stanowisko o niedopuszczalności dokonania potrącenia wzajemnych wierzytelności stron, oparł na poglądach wyrażanych w literaturze prawniczej i orzeczeniu Sądu Najwyższego z 1924 roku, akcentujących zasadę realnego wniesienia wpłat na poczet kapitału zakładowego spółki, oraz jej obowiązywanie w zakresie podwyższenia kapitału zakładowego spółki. W myśl tej zasady wspólnik, zobowiązany do wniesienia wkładu pieniężnego, wykonuje swoje zobowiązanie wobec spółki gdy dokonuje na jej rzecz świadczenia pieniężnego, polegającego na przekazaniu z jego majątku określonej sumy pieniężnej w formie gotówki (bądź w drodze przelewu bankowego) do majątku spółki.
Wszelkie odstępstwa od tej zasady powinny być traktowane jako obejście prawa (art. 58 § 1 k.c.), bo prowadzą w praktyce do zwolnienia wspólników (akcjonariuszy) z obowiązku wniesienia wkładu. Powyższe stanowisko nie jest jednak jednolite w orzecznictwie (patrz: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1993 r. III CZP 20/93 OSN 1993/9/157, nie publikowany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1999 r. III CKN 476/98). Odmienny pogląd o dopuszczalności potrącenia w wyniku umowy bądź w drodze jednostronnej czynności prawnej prezentowany jest też obecnie w literaturze przedmiotu, z tym zastrzeżeniem, że takie potrącenie, z inicjatywy spółki, powinno być uznane za dopuszczalne, jeżeli spełnione są przesłanki gwarantujące ochronę interesu spółki akcyjnej, w tym - wzajemne roszczenie akcjonariusza jest w pełni wartościowe i spełnione są pozostałe przesłanki 7 potrącenia przewidziane w kodeksie cywilnym.
Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym składzie, powyższe stanowisko zasługuje na aprobatę i to także w odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W realiach rozpoznawanej sprawy ochrona interesu powodowej Spółki niewątpliwie przemawia za uznaniem dopuszczalności potrącenia jej wierzytelności z tytułu nieuiszczonego wkładu pieniężnego z wierzytelności pieniężnej pozwanego. W ten sposób Spółka uzyska od pozwanego wpłatę kwoty pieniężnej nie mniej wartościową niż wysokość jej długu wobec pozwanego, którą może przeznaczyć na kapitał zakładowy.
Potrącenie dokonane w takich okolicznościach pozwala nie tylko na nieponoszenie kosztów związanych z uzyskaniem zaspokojenia wierzytelności obu stron ale też chroni Spółkę przed ryzykiem ewentualnej bezskuteczności egzekucji długu należnego od pozwanego. Mając to na uwadze uznać należało, iż oświadczenie powodowej Spółki o potrąceniu przysługującej jej wobec pozwanego wierzytelności z tytułu nie uiszczonego wkładu z wierzytelnością pozwanego, w warunkach ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie może być traktowane jako obejście prawa, uniemożliwiające oparcie powództwa przeciwegzekucyjnego na zdarzeniu jakim jest potrącenie (art. 498 k.c.).
Z tych względów Sąd Najwyższy uznał zarzut naruszenia prawa materialnego za uzasadniony i na podstawie art. 39313 k.p.c. orzekł jak w sentencji.