Constitutional complaint dismissed because Supreme Court already reduced payments considering farm history.

267/4/B/2014 POSTANOWIENIE z dnia 26 listopada 2013 r. Sygn. akt Ts 102/12 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K.K. w sprawie zgodności: art. 216 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.) z art. 2, art. 23, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 w zw. z art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a:

1) podjąć zawieszone postępowanie, 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.

UZASADNIENIE

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału 24 kwietnia 2012 r. K.K. (dalej: skarżąca) wniosła o stwierdzenie niezgodności art. 216 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm., dalej: k.c.) z art. 2, art. 23, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 w zw. z art. 21 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym. Sąd Rejonowy w Mrągowie – Wydział I Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy w Mrągowie) postanowieniem z 10 listopada 2009 r. (sygn. akt I Ns 155/08) dokonał częściowego zniesienia współwłasności zabudowanej nieruchomości rolnej, położonej w Marcinkowie gm.

Mrągowo, będącej współwłasnością m.in. skarżącej. Sąd przyznał skarżącej na wyłączną własność znaczną część wchodzących w skład nieruchomości działek o łącznej wartości 525 000 zł, zasądzając dopłaty w wysokości 19 638,83 zł na rzecz trojga uczestników postępowania i spłatę w wysokości 226 720,26 zł na rzecz jednej uczestniczki. Sąd Okręgowy w Olsztynie – IX Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy w Olsztynie) postanowieniem z 30 listopada 2011 r. (sygn. akt IX Ca 172/10) częściowo zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie, tj. przyznał skarżącej jedną działkę więcej i uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie w części dotyczącej dopłat na rzecz trojga z uczestników.

Skarżąca zarzuciła w skardze konstytucyjnej, że zakwestionowany przepis jest niezgodny z Konstytucją, ponieważ przez użycie zwrotu „spłaty mogą być obniżone” ustawodawca pozostawia kwestię tego obniżenia arbitralnej decyzji sądów. W ocenie skarżącej brak obowiązku obniżenia spłat może skutkować zróżnicowaniem praw i obowiązków stron postępowania cywilnego, co narusza zasadę równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wysokość spłat ma istotny wpływ na sferę majątkową stron, skutkiem czego zaskarżony przepis narusza także prawo własności (art. 64 ust. 2 w zw. z art. 21 ust. 1 Konstytucji) oraz godzi w podstawę ustroju rolnego Rzeczypospolitej Polskiej, którą jest gospodarstwo rodzinne (art. 23 Konstytucji).

Nie zapewnia bowiem, jak stwierdziła skarżąca, dostatecznej ochrony rodziny przed utratą gospodarstwa (źródła utrzymania) i domu. Zdaniem skarżącej zaskarżony przepis jest niezgodny z Konstytucją także w zakresie, w jakim nie uwzględnia długości okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę zobowiązaną do spłat jako przesłanki obniżenia tychże spłat. Powyższe okoliczności powodują, że zaskarżonego przepisu nie można, w ocenie skarżącej, pogodzić z zasadą demokratycznego państwa prawa, równości obywateli wobec prawa oraz zasadą sprawiedliwości społecznej.

Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 29 maja 2012 r. pełnomocnik skarżącej został wezwany do oświadczenia, czy od postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie została wniesiona skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego. W wykonaniu tego zarządzenia pełnomocnik oświadczył, że skarżąca wniosła skargę kasacyjną. Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 24 września 2012 r. zawiesił postępowanie do czasu zakończenia postępowania przed Sądem Najwyższym. Trybunał Konstytucyjny ustalił z urzędu, że Sąd Najwyższy postanowieniem z 16 maja 2013 r. (sygn. akt IV CSK 256/12) uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Olsztynie w części, w której sąd oddalił apelację skarżącej (pkt III postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie) i zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie w ten sposób, że obniżył o 1/3 wysokość spłaty zasądzonej od skarżącej na rzecz jednej z uczestniczek postępowania – z 226 720,26 zł do 151 146,84 zł.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony wolności lub praw, który musi spełniać szereg przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w art. 46-48 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Gdy skarga konstytucyjna ich nie spełnia, a także gdy jest oczywiście bezzasadna lub gdy jej braki nie zostały usunięte w określonym terminie, lub też zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 39 ust. 1 ustawy o TK, Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu.

W myśl wskazanych przepisów skarga powinna spełniać wymagania stawiane pismu procesowemu, a ponadto powinna zawierać: dokładne określenie ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją; wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone; uzasadnienie skargi, z podaniem dokładnego opisu stanu faktycznego.

Zarzuty skargi muszą uprawdopodabniać niekonstytucyjność kwestionowanej regulacji, co oznacza konieczność wywiedzenia z zaskarżonych przepisów określonej normy, powołanie właściwych wzorców konstytucyjnych, zawierających podmiotowe prawa przysługujące osobom fizycznym, i – przez porównanie treści płynących z obu regulacji – wykazanie ich wzajemnej sprzeczności. Między wskazanymi przesłankami musi zachodzić związek – zaskarżony przepis, będący podstawą prawną ostatecznego rozstrzygnięcia, powinien prowadzić do naruszenia konstytucyjnego prawa lub wolności skarżącego.

Należy podkreślić, że jeżeli w sprawie nie doszło do naruszenia praw skarżącego lub nie potrafi on uprawdopodobnić przed Trybunałem tego naruszenia, merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest niedopuszczalne (zob. postanowienie TK z 13 lutego 2008 r., SK 5/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 19). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego złożona skarga nie spełnia powyższych wymogów, a zatem nie może zostać merytorycznie rozpoznana. Zasadniczym powodem odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest to, że w sprawie skarżącej nie doszło do zarzucanego w skardze naruszenia praw lub wolności konstytucyjnych.

W myśl zaskarżonego art. 216 § 2 k.c., w razie braku porozumienia odnośnie do spłat z gospodarstwa rolnego spłaty przysługujące współwłaścicielom mogą być obniżone. Przy określaniu stopnia ich obniżenia bierze się pod uwagę: typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem zniesienia współwłasności oraz sytuację osobistą i majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania. Zarzuty skargi dotyczą dwóch kwestii. Skarżąca zakwestionowała, po pierwsze – przewidzianą w zaskarżonym przepisie fakultatywność obniżenia spłat, po drugie – nieuwzględnianie przy określeniu stopnia obniżenia spłat okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę zobowiązaną do tychże spłat.

Sąd Rejonowy w Mrągowie zasądził bowiem od skarżącej spłaty, lecz nie obniżył ich wysokości, a Sąd Okręgowy w Olsztynie utrzymał w tej części postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie w mocy. Od ostatecznego rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w Olsztynie skarżąca wniosła skargę kasacyjną, w wyniku rozpoznania której Sąd Najwyższy uchylił w części postanowienie Sądu Okręgowego w Olsztynie i obniżył spłaty zasądzone od skarżącej. Sąd Najwyższy, wziąwszy pod uwagę sytuację majątkową i osobistą skarżącej, a także charakter gospodarstwa i dochód, jaki ono przynosi, stwierdził, że zachodzą podstawy do obniżenia spłat.

Sąd uwzględnił również okoliczność, że skarżąca od czterdziestu lat podejmuje starania o utrzymanie gospodarstwa. Z uwagi na konieczność wyważenia sprzecznych interesów osób zobowiązanych i uprawnionych do spłat Sąd Najwyższy uznał za właściwe obniżenie spłat o 1/3. W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że postanowienie Sądu Najwyższego z 16 maja 2013 r. doprowadziło do uchylenia zarzucanego w skardze naruszenia praw i wolności konstytucyjnych skarżącej, a zatem merytoryczne rozpoznanie skargi jest bezcelowe.

Sąd Najwyższy obniżył bowiem spłatę i wziął pod uwagę okres prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą. Niezależnie od tego Trybunał zauważa, że wyrażający zasadę demokratycznego państwa prawnego art. 2 Konstytucji nie może być samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu skargowym, ponieważ nie statuuje żadnej konkretnej wolności ani prawa konstytucyjnego (zob. wydane w pełnym składzie postanowienie TK z 23 stycznia 2002 r., Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60; postanowienie TK z 23 stycznia 2002 r., SK 13/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 9).

Artykuł 2 Konstytucji nie może być traktowany jako ogólny i zastępczy – względem przepisów wyrażających bezpośrednio prawa i wolności konstytucyjne – wzorzec kontroli konstytucyjności. Ponadto Trybunał wskazuje, że właściwego wzorca kontroli konstytucyjnej nie stanowi także art. 23 Konstytucji. Wyraża on bowiem jedną z zasad polityki państwa. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego „ma charakter tzw. normy programowej, której adresatem są organy władzy publicznej, zobligowane do takiego ukierunkowania swojej aktywności w sferze polityki rolnej, które respektować będą w możliwie szerokim zakresie, funkcjonowanie rodzinnych gospodarstw, jako podstawy ustroju rolnego” (postanowienie TK z 15 kwietnia 2002 r., Ts 60/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 121).

Odnośnie do wskazanego w skardze art. 64 ust. 2 Konstytucji Trybunał stwierdza, że może on być samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu ze skargi konstytucyjnej, ale nie można z niego z niego wyprowadzić prawa podmiotowego do obniżenia spłat z gospodarstwa rolnego. W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak na wstępie.