Appeal court remands case for retrial due to procedural error and unclear statutory interpretation regarding state security collaborators.
Legislator summary
AI generatedThe Court of Appeal in Katowices revoked the District Court's dismissal of compensation claims for wartime repression. The appellant argued the lower court erred in fact-finding regarding their status as a secret collaborator and violated procedural rules by excluding expert and witness evidence. The appellate court agreed that the procedural violations could have influenced the verdict and that the statute's temporal scope for 'period of invalidity' requires further clarification to include the time preceding the internment decision.
Legislator headnote
AI generatedUstawa z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego; Sąd uznał, że pojęcie okresu podstawy stwierdzenia nieważności obejmuje czas poprzedzający decyzję o internowaniu, co wymaga ponownego rozpoznania sprawy w celu ustalenia statusu współpracownika organów bezpieczeństwa.
Keywords
AI generatedCited Legislation
AI generatedCited Case Law
AI generatedFull text
Sygn. akt: II AKa 144/09
WYROK W IMIENIU
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach II Wydział Karny w składzie: Przewodniczący SSA Aleksandra Malorny Sędziowie SSA Bożena Summer-Brason (spr.) SSA Alicja Bochenek Protokolant Dariusz Bryła przy udziale Prokuratora Krzysztofa Błacha po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2009 sprawy wnioskodawcy A. R. - o odszkodowanie i zadośćuczynienie za represjonowanie w okresie stanu wojennego na skutek apelacji pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 2 marca 2009 r. sygn. akt IV Ko 42/08 uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Gliwicach. sygn. akt II AKa 144/09
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 2 marca 2009r. w sprawie o sygn. IV Ko 42/08 oddalił wniosek A. R. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za represjonowanie w okresie stanu wojennego – w oparciu o przepis art. 8 ust. 5 i art. 13 Ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34 poz. 149 z późn. zm.). Apelację od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy. Zarzucił on temuż wyrokowi:
1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, a polegający na uznaniu, iż:
a) a) internowanie A. R. nie nastąpiło w związku z jego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;
b) wnioskodawca w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności albo uznania za nieważne decyzji określonej w art. 8 ust. 1 cyt. Ustawy prowadził działalność stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;
c) wnioskodawca był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa PRL o pseudonimie (...);
2) naruszenie prawa procesowego mającego wpływ na treść zapadłego orzeczenia tj. art. 170 § 1 kpk w zw. z art. 193 kpk poprzez oddalenie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu pisma dla sprawdzenia autentyczności i tożsamości podpisów znajdujących się na wniosku oraz na materiałach nadesłanych z IPN-u;
3) naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść zapadłego orzeczenia a to, art. 170 § 1 kpk w zw. z art. 177 kpk, poprzez oddalenie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność działania wnioskodawcy na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Stawiając te zarzuty pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienie dla A. R. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna w części, w której zarzuca wyrokowi Sądu I instancji obrazę art. 170 kpk w zw. z art. 193 kpk, które to naruszenie przepisów prawa procesowego mogło mieć wpływ na treść zapadłego orzeczenia. Powoduje to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Niewątpliwie, kardynalnym zagadnieniem w niniejszej sprawie jest to, czy wnioskodawca zanim został internowany – co jest faktem bezspornym – był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa PRL, a o czym mają świadczyć materiały IPN.
Na wstępie należy zauważyć, iż zgodnie z treścią art. 193 § 1 kpk jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wymaga wiadomości specjalnych zasięga się opinii biegłego. Interpretacja tego przepisu tak w judykaturze, jak i w doktrynie nie pozostawia żadnych wątpliwości co do tego, że powołanie biegłego w sytuacji o jakiej mowa w § 1 omawianego przepisu nie jest prawem, a obowiązkiem sądu. Jeżeli więc w sprawie konieczne jest zasięgnięcie opinii biegłego to, dowodu tego nie można zastąpić innym dowodem, a tym bardziej poprzestać na wiedzy sądu, nawet gdyby to była wiedza specjalistyczna, która nie stanowi dowodu w sprawie, a jedynie umożliwia i ułatwia sądowi ocenę dowodu z opinii biegłego.
Przenosząc te zapatrywania w realia niniejszej sprawy stwierdzić trzeba, iż dokonana przez Sąd ocena podpisów wnioskodawcy na przedmiotowym wniosku i znajdujących się w materiałach IPN jest niewystarczająca do uznania, że wnioskodawca jest autorem informacji i złożonych pod nim podpisów, oraz autorem podpisów na pokwitowaniach pieniędzy, które znajdują się w aktach IPN, w sytuacji gdy wnioskodawca temu przeczył. Znane bowiem są powszechnie sprawy, w których funkcjonariusze SB preparowali informacje, które następnie odnajdywano w materiałach IPN w czasie procesów lustracyjnych.
Dlatego też Sąd miał obowiązek zasięgnąć opinii biegłego z zakresu pismoznawstwa, dla ustalenia, czy materiały w postaci informacji i pokwitowań wynagrodzenia znajdujące się w aktach IPN zostały nakreślone przez wnioskodawcę. Niezależnie od powyższego, stwierdzić trzeba, że Sąd I instancji dopuścił się również obrazy art. 424 § 1 pkt 2 kpk, albowiem zaskarżony wyrok nie zawiera wyjaśnienia jego podstawy prawnej. Sąd meriti ograniczył się do zacytowania dwóch ustępów art. 8 (1 i 5) ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, bez analizy tych przepisów, zwłaszcza ust. 5 art. 8 cyt. ustawy i odniesieniu ich do sytuacji wnioskodawcy nawet przy założeniu przyjętym przez Sąd I instancji, że był on tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa.
Zauważyć trzeba, że uważna analiza treści art. 8 ust. 5 cyt. ustawy powodować może zasadnicze trudności interpretacyjne. Powodem takiego stanu rzeczy jest redakcja art. 8 ust. 5 ustawy, który precyzując okoliczności wyłączające stosowanie art. 8 ust. 1 ustawy wskazuje, że nie stosuje się go wobec osób, których działalność w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia lub uznania za nieważne decyzji określonej w ust. 1 stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.
Ustawodawca zatem określił temporalne granice w których oceniać należy „działanie wnioskodawcy” w kontekście ewentualnego zachowania stanowiącego zaprzeczenie działalności patriotycznej. Stwierdzenie, iż działalność ta ograniczona jest do okresu „będącego podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia lub uznania go za nieważne, zdaje się nie uwzględniać w sposób wyraźny wypadku, w którym uprawnienia odszkodowawcze przysługują osobom internowanym wobec których przecież w toku stosowania ustawy nie orzeka się o „uznaniu za nieważne decyzji o internowaniu w związku z wprowadzeniem stanu wojennego, bowiem te decyzje z mocy prawa są nieważne.
Nader niejasno zresztą dookreśla ustawodawca pojęcie owego „okresu” – jako „podstawy stwierdzenia nieważności” (jak się wydaje, chodzi o zachowanie w ramach czasowo zakreślonego „czynu zarzuconego lub przypisanego” – tak jak w art. 1 ust. 1 ustawy). Powyższe nie wyjaśnia jednak temporalnych granic oceny zachowania osób internowanych w kontekście wymagań przepisu art. 8 ust. 5 ustawy. Wypełniając w drodze analogii zaistniałą lukę Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 12 lutego 2009r. w sprawie II AKa 8/09 uznał, że pojęciu „okresu będącego podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia lub uznania za nieważne decyzji” – wobec osób internowanych odpowiada czas poprzedzający wydanie decyzji o internowaniu, w którym cezurę będą stanowić z jednej strony data określona w ustawie jako początkowa – 1 stycznia 1944r. z drugiej zaś – data wykonania decyzji o internowaniu.
Za taką interpretacją przepisu art. 8 ust. 5 ustawy przemawia wykładnia celowościowa i historyczna. Pozwala ona na uwzględnienie „podstawowych racji moralnych” przy stosowaniu ustawy „lutowej” akcentowanych w uzasadnieniu projektu tej ustawy i leżących u podstaw jej kolejnych nowelizacji. W omawianej kwestii zwłaszcza istotne znaczenie ma poselski projekt ustawy o zmianie ustawy „lutowej”, a który to projekt stał się częścią obowiązującej ustawy, gdzie ust. 5 art. 8 stwierdza: „Przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób będących współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa w rozumieniu ustawy z dnia 11 kwietnia 1997r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944–1990 osób pełniących funkcje publiczne”, zaś w uzasadnieniu tego projektowanego przepisu mówi się wprost, że „prawa do występowania o odszkodowanie nie przyznaje się osobom, będącym tajnymi i świadomymi współpracownikami organów bezpieczeństwa państwa”.
Wzgląd na racje moralne winien towarzyszyć każdej decyzji sądowej podejmowanej na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, bowiem intencją ustawodawcy było naprawienie krzywd i szkód wynikłych z faktycznej zazwyczaj długotrwałej działalności na rzecz niepodległego Państwa Polskiego osób dotkniętych w czasach PRL represjami za taką działalność. Reasumując, Sąd Apelacyjny uznał, iż przy obecnym stanie dowodów nie sposób jednoznacznie stwierdzić, czy wnioskodawca był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa PRL, a w konsekwencji, czy należy stosować wobec niego wyłączenia wynikające z art. 8. 5 cyt. ustawy, przy założeniu, że okres o którym mowa w tym przepisie to czas poprzedzający wydanie decyzji o internowaniu, gdzie datą początkową będzie 1 stycznia 1944r., zaś datą końcową data wykonania decyzji o internowaniu.
Z tych wszystkich względów orzeczono jak na wstępie. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd dopuści dowód z opinii biegłego z zakresu pismoznawstwa w zakresie o jakim była mowa w powyższych wywodach, a następnie dokona oceny prawnej ustalonych przez siebie faktów. /AW