Supreme Court invalidates lower court award for easement usage fees after state acquired easement via prescription. The court ruled that prescription extinguishes the right to compensation for prior usage. The decision clarifies that prescription is a unilateral acquisition without equivalent payment. The court held that the lower court's interpretation contradicted the essence of the prescription institution. The judgment confirms that owners cannot claim fees for periods after the easement was acquired by prescription. The ruling emphasizes that prescription relies solely on statutory conditions, excluding compensation. This case establishes that prescription overrides claims for prior usage fees. The court found the lower court's reasoning legally inconsistent with established civil law principles.

Sygn. akt IV CNP 28/13

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 lutego 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Agnieszka Piotrowska SSN Maria Szulc (sprawozdawca) w sprawie ze skargi strony pozwanej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 14 kwietnia 2011 r., w sprawie z powództwa A. Z. i F. A. Z. przeciwko P. Dystrybucja Spółce Akcyjnej w L. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 lutego 2014 r., 1) stwierdza, że wyrok Sądu Okręgowego w B. z dnia 14 kwietnia 2011 r., sygn. II Ca …/11, w punkcie pierwszym w części zasądzającej kwotę 1 551 ( jeden tysiąc pięćset pięćdziesiąt jeden) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 19 listopada 2009 r. jest niezgodny z prawem; 2 2) zasądza na rzecz skarżącej od powodów kwotę 378 (trzysta siedemdziesiąt osiem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania wywołanego wniesieniem skargi. 3

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w B. zasądził na podstawie art. 225 w zw. z art. 224 i art. 230 k.c. na rzecz powodów kwotę 375 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez pozwaną z nieruchomości powodów w zakresie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu odnośnie do linii energetycznej średniego napięcia wraz ze słupami wybudowanej w 1987 r. za okres 10 lat poprzedzających wniesienie powództwa, natomiast oddalił powództwo w części żądanie wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości w zakresie linii energetycznej wybudowanej w 1958 r. uznając, że Skarb Państwa z dniem 1 stycznia 1985 r. nabył służebność w drodze zasiedzenia.

Uznał za sprzeczne z treścią art. 321 § 1 k.p.c. wskazanie w toku procesu przez powodów jako zastępczej podstawy powództwa roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie ze służebności, w tym wypadku bowiem doszłoby do zmiany przedmiotowej powództwa pod względem faktycznym i prawnym. Sąd Okręgowy zmienił ten wyrok w ten sposób, że zasądzoną kwotę podwyższył do kwoty 1 926 zł i należne odsetki ustawowe od kwoty 1 551 zł zasądził od dnia 19 listopada 2009 r. i od kwoty 375 zł od dnia 8 października 2009 r. Wskazał, że wobec deklaratywnego stwierdzenia zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu w zakresie linii energetycznej wybudowanej w 1958 r., roszczenie powodów należy oceniać jako żądanie wynagrodzenia za korzystanie ze służebności, a nie stricte jako roszczenie z tytułu bezumownego korzystania zwłaszcza, że sąd nie jest związany podstawą prawną powództwa a okoliczności faktyczne wskazane przez powodów świadczą, że roszczenie faktycznie zmierza do uzyskania tego rodzaju wynagrodzenia.

Ponieważ z dniem zasiedzenia poprzednik prawny pozwanej przestał być samoistnym posiadaczem, a stał się podmiotem uprawnionym z tytułu służebności Sąd drugiej instancji, uwagi na datę zasiedzenia, dokonał oceny zasadności powództwa w świetle art. 145 k.c., który był podstawą prawną ustanowienia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie art. 3051 k.c. Biorąc pod uwagę, że ustanowienie służebności następuje co do zasady za wynagrodzeniem przyjął, że właścicielowi nieruchomości obciążonej służebnością 4 także przysługuje wynagrodzenie, a zatem powodom należy się wynagrodzenie za faktyczne wykorzystanie nieruchomości w granicach odpowiadających służebności.

Wysokość wynagrodzenia została ustalona w oparciu o opinię biegłego, którą ocenił jako rzeczową i wyczerpującą. Pozwana wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem powyższego wyroku w punkcie I podpunkt 1 w części zasądzającej kwotę 1 551 zł z odsetkami od tej kwoty od dnia 19 listopada 2009 r. do dnia zapłaty zarzucając, że Sąd Okręgowy naruszył przepisy prawa materialnego – art. 292 w zw. z art. 172 i 145 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. W konkluzji skarżąca wniosła o stwierdzenie, że wyrok Sądu Okręgowego jest niezgodny z przepisami art. 292 w zw. z art. 172 i 145 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie orzeczenia niezgodnego z prawem (art. 519 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 424 § 1 i 2 k.p.c.) było przedmiotem wykładni w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego i ukształtował się pogląd, że jest to orzeczenie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętym standardami rozstrzygnięć albo orzeczenie wydane w wyniku rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, a naruszenie to jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodne z prawem jest orzeczenie krzywdzące stronę, jeżeli do jego wydania doszło w następstwie rażących błędów sądu, spowodowanych błędną wykładnią lub zastosowaniem prawa, które mają oczywisty charakter (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06/OSNC 2007, nr 2, poz. 35, z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, Biuletyn SN 2007, nr 4).

Oceniając skargę z tego punktu widzenia, należy uznać jej zasadność. Wprawdzie skarżący nieprawidłowo skonstruował podstawę skargi podnosząc naruszenie wskazanych przepisów prawa materialnego równolegle przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, mimo że są to dwie różne postaci naruszenia i każda wymaga odrębnego wykazania, ale z treści zarzutu oraz jego uzasadnienia wynika, że pozwana zarzuca błędną wykładnię przytoczonych przepisów kodeksu cywilnego. 5 Jak należy wnosić z motywów zaskarżonego wyroku, u jego podstaw legł pogląd Sądu Apelacyjnego, że skoro w myśl art. 145 k.c. ustanowienie służebności gruntowej następuje co do zasady za wynagrodzeniem, to również w wypadku obciążenia nieruchomości służebnością odpowiadającą treścią służebności przesyłu w wyniku zasiedzenia, właścicielowi przysługuje wynagrodzenie za okres po dacie zasiedzenia.

Pogląd powyższy pozostaje jednak w oderwaniu od celu, charakteru oraz skutków prawnych instytucji zasiedzenia. Podstawę prawną orzeczenia stwierdzającego zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu stanowi art. 172 k.c. stosowany odpowiednio poprzez odesłanie zawarte w art. 292 zd. 2 k.c. Odpowiednie stosowanie oznacza konieczność spełnienia przez posiadacza służebności przesłanek określonych w art. 172 k.c. ale z odpowiednią modyfikacją uwzględniającą specyfikę posiadania służebności i przesłanki nabycia służebności gruntowej określone w art. 292 zd. 1 k.c. Nie podlega natomiast modyfikacji cel, charakter i skutki prawne zasiedzenia.

Nabycie prawa własności przez zasiedzenie następuje ex lege i jego skutkiem jest wygaśnięcie prawa dotychczasowego właściciela, a w wypadku zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu ograniczenie prawa własności właściciela w granicach objętych służebnością. Dla skutków prawnych zasiedzenia pozostaje bez znaczenia prawnego deklaratoryjny charakter orzeczenia o stwierdzeniu zasiedzenia. Aczkolwiek nabycie służebności przez zasiedzenie następuje kosztem uprawnień właściciela nieruchomości obciążonej i stanowi ingerencję w jego prawo własności, to nie oznacza to pozbawienia go uprawnień wynikających z art. 140 k.c. w zakresie korzystania z nieruchomości i rozporządzania nią, a więc skutkiem zasiedzenia nie jest naruszenie istoty prawa własności.

Cel i funkcja zasiedzenia polega na uporządkowaniu sytuacji prawnej przez usunięcie długotrwałej niezgodności pomiędzy stanem posiadania a stanem prawnym. Instytucja ta służy zarówno ochronie praw osób innych, niż właściciel nieruchomości jak i zapewnieniu porządku publicznego i jego bezpieczeństwu (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 160/00, z dnia 4 października 2006 r., II CSK 119/06 i z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11 – nie publ., wyrok z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 258/12, niepubl., wyrok Trybunału 6 Konstytucyjnego z dnia 25 maja 1999 r., SK 9/98, OTK – Zbiór Urzędowy z 1999 r., nr 4, poz. 78).

Z przytoczonych względów Trybunał Konstytucyjny w wyroku SK 9/98 uznał art. 292 k.c. za zgodny z art. 64 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku wskazał również, że wprawdzie przejście prawa objętego służebnością gruntową ma miejsce w następstwie samoistnego posiadania rzeczy przez okres wymieniony w ustawie i nie jest uzależnione od otrzymania jakiegokolwiek świadczenia przez osobę, której prawo dotychczas przysługiwało, ale za takim rozwiązaniem przemawia konieczność zapewnienia porządku prawnego i stabilizacji stosunków prawnych.

Takie też stanowisko prezentuje doktryna i judykatura w odniesieniu do nabycia przez zasiedzenie prawa własności nieruchomości – następuje ono bez jakiegokolwiek ekwiwalentu na rzecz dotychczasowego właściciela nieruchomości. Nie przysługują także takiemu właścicielowi wobec posiadacza, który nabył własność nieruchomości przez zasiedzenie, roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez tytułu prawnego, w okresie poprzedzającym dzień zasiedzenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11, OSP z 2012 r., nr 10, poz. 93).

Sąd Apelacyjny zakwalifikował roszczenie powodów jako roszczenie o wynagrodzenie za ustanowienie służebności i jako podstawę prawną wskazał art. 145 § 1 k.c. Pominął jednak, że przepis ten ma zastosowanie w wypadku ustanowienia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu na podstawie umowy pomiędzy właścicielem nieruchomości obciążonej a przedsiębiorstwem przesyłowym albo na podstawie orzeczenia sądowego w wyniku realizacji przez właściciela roszczenia o ustanowienie służebności. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności nie ma charakteru odszkodowawczego, pełni funkcję ceny i powinno stanowić świadczenie ekwiwalentne.

Przysługuje za samo ustanowienie służebności i co do zasady jest jednorazowe, a sąd orzeka o nim niezależnie od wniosku właściciela nieruchomości obciążonej. Przepis art. 145 § 1 k.c. w zakresie wynagrodzenia nie dotyczy natomiast nabycia przez posiadacza ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przez zasiedzenie. 7 Przyznanie roszczenia o wynagrodzenie właścicielowi nieruchomości wobec posiadacza, który stał się właścicielem służebności jest sprzeczne z celem zasiedzenia, bowiem nabycie prawa uzależnione jest wyłącznie od spełnienia przesłanek ustawowych, do których nie należy zapłata wynagrodzenia (ekwiwalent) za ograniczenie prawa własności właściciela nieruchomości w zakresie służebności objętej zasiedzeniem.

W konsekwencji stwierdzić należy, że właścicielowi nieruchomości, którego prawo własności zostało ograniczone wskutek nabycia przez zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią przesyłu przez jej posiadacza, nie przysługuje roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie ze służebności za okres po dniu zasiedzenia. Tożsamy pogląd wyraził także Sąd Najwyższy w wyroku II CSK 258/11. Przytoczony w podstawie skargi zarzut naruszenia art. 292 w zw. z art. 172 k.c. i art. 145 k.c. uzasadnia wniosek o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego wyroku jako wydanego w rezultacie dokonania rażąco błędnej wykładni wskazanych przepisów.

Chociaż nie uznaje się za kwalifikowane naruszenie prawa dokonanie przez sąd jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa, to oparcie rozstrzygnięcia na wykładni zaprzeczającej istocie ugruntowanej instytucji prawa cywilnego, jaką jest zasiedzenie, stanowi naruszenie wymagane do stwierdzenia niezgodności wyroku z prawem. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 4241 § 2 k.p.c., o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. art. 98 § 1 k.p.c., 108 § 1 k.p.c. oraz § 6 pkt 3 i § 12 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.

U. z 2013 r., poz. 490). db