Supreme Court overturned appeal dismissal, ruling appeal admissible despite default judgment appearance issues.

Sygn. akt IV CZ 27/13 POSTANOWIENIE Dnia 12 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Marta Romańska (sprawozdawca) w sprawie z powództwa A. W. przeciwko S. W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 kwietnia 2013 r., zażalenia pozwanego na postanowienie Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt […], uchyla zaskarżone postanowienie. 2 Uzasadnienie Postanowieniem z 19 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w G. odrzucił apelację pozwanego – S. W. od wyroku Sądu Rejonowego w G. z 10 października 2011 r., gdyż przyjął, że wyrok ten miał charakter wyroku zaocznego, a zatem na mocy art. 344 § 1 k.p.c. przysługuje od niego sprzeciw, a nie apelacja.

W zażaleniu na postanowienie z 19 grudnia 2012 r. pozwany zarzucił, że orzeczenie to zapadło z naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez rozpoznanie sprawy z pogwałceniem zasad sprawiedliwego i rzetelnego procesu oraz art. 373 w zw. z art. 370 k.p.c. przez błędne zastosowanie i uznanie apelacji pozwanego za niedopuszczalną w warunkach, gdy zaskarżony nią wyrok został wydany na podstawie art. 316 k.p.c. oraz art. 339 k.p.c. poprzez uznanie, że w sprawie powinien zapaść wyrok zaoczny, chociaż pozwany usprawiedliwił swoją nieobecność na rozprawie i wniósł o ustanowienia pełnomocnika z urzędu w celu podjęcia obrony swoich praw.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Z akt wynika, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte na podstawie pozwu, w którym powódka domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 70.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Z pozwu wynikało, że pozwany odbywa karę pozbawienia wolności za czyn, w związku z którym powódka dochodzi roszczeń. Odpis pozwu został pozwanemu doręczony do zakładu karnego. Pozwany nie ustosunkował się do żądania pozwu, złożył jedynie wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie mu pełnomocnika z urzędu, co mogło świadczyć o woli podjęcia obrony przed roszczeniami powódki.

Na rozprawie wyznaczonej na 10 października 2011 r., na którą pozwany się nie stawił, Sąd Rejonowy w G. oddalił powyższe wnioski pozwanego i wydanym po przeprowadzeniu postępowania dowodowego wyrokiem z 10 października 2011 r. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 3 70.000 zł oraz nakazał ściągnąć od niego kwotę 3.500 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych. Tego samego dnia przewodniczący zarządził doręczenie pozwanemu odpisu wyroku wydanego w sprawie z pouczeniem o apelacji, stosownie do art. 327 § 2 k.p.c. W piśmie z 13 października 2011 r. pozwany wystąpił o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a 17 października 2011 r. swój udział w sprawie zgłosił ustanowiony przez niego pełnomocnik, któremu odpis wyroku wraz z uzasadnieniem został doręczony 27 października 2011 r.

Pełnomocnik 4 listopada 2011 r. imieniem pozwanego wniósł apelację od wyroku z 10 października 2011 r. Sąd Okręgowy wyznaczył rozprawę w celu rozpoznania tego środka odwoławczego i po jej przeprowadzeniu wydał zaskarżone postanowienie.

2. Charakter rozstrzygnięcia jest determinowany jego przedmiotem w tym sensie, że orzeczenie o istocie sprawy poddanej pod osąd jest zawsze wyrokiem, niezależnie od tego, jaką nazwę sąd nadałby takiemu orzeczeniu, a rozstrzygnięcie dotyczące kwestii incydentalnych lub ubocznych dla postępowania względnie powodujące tylko skutki procesowe jest postanowieniem, także wtedy, gdyby zamieszczone zostało w wyroku czy też wprost tak nazwane. Ścisłą zależność między przedmiotem rozstrzygnięcia i charakterem, jaki należy mu przypisać można stwierdzić także wówczas, gdy rozważa się przesłanki wydania wyroków częściowych i wstępnych (art. 317 § 1 i art. 318 § 1 k.p.c.).

Odmienne zasady rządzą wydawaniem wyroków zaocznych. Sąd wydaje takie wyroki w wypadkach określonych w art. 339 i art. 340 k.p.c., tj. w razie bezczynności pozwanego, który prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy, nie stawi się na niej i nie zajmie stanowiska co do żądania pozwu. Gdy twierdzenia powoda o okolicznościach faktycznych przytoczonych w pozwie lub w pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed rozprawą budzą wątpliwości lub zostały przytoczone w celu obejścia prawa, to nie można ich przyjąć za prawdziwe, a sąd musi przeprowadzić postępowanie dowodowe w celu wyjaśnienia powstałych wątpliwości (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 14 sierpnia 1972 r., III CR 153/72, OSNCP 1973, nr 5, poz. 60).

Sąd nie wyda wyroku zaocznego wtedy, 4 gdy pozwany żądał przeprowadzenia rozprawy w swej nieobecności albo składał już w sprawie wyjaśnienia ustnie lub na piśmie. Przedmiot rozstrzygnięcia determinuje jego charakter, a w dalszej kolejności także właściwy dla niego zwyczajny środek zaskarżenia; postanowienia zaskarżalne są zażaleniem, a wyroki - apelacją. Od uwzględniającego powództwo wyroku zaocznego, z uwagi na szczególne okoliczności jego wydania, pozwanemu przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu (art. 344 k.p.c.), o czym pozwanego należy pouczyć przy doręczeniu mu odpisu takiego wyroku.

Wyroków zaocznych uwzględniających powództwo sąd nie uzasadnia. Na wniosek powoda uzasadnia natomiast wyroki zaoczne oddalające powództwo (art. 342 k.p.c.). Z powyższego wynika, że wyroki zaoczne różnią się od pozostałych wyroków nie przedmiotem rozstrzygnięcia, lecz warunkami jego wydania. Zrealizowanie się w konkretnej sytuacji procesowej przesłanek do wydania wyroku zaocznego musi być uświadomione przede wszystkim przez sąd prowadzący postępowanie. Swoje stanowisko w tej kwestii sąd manifestuje stronom postępowania nazywając wyrok „zaocznym" i postępując z nim stosownie do art. 342 k.p.c. Skoro wyrok zaoczny różni się od wyroku zwykłego nie przedmiotem rozstrzygnięcia lecz warunkami jego wydania, to strony i ewentualne inne osoby zainteresowane przebiegiem i wynikiem postępowania są w stanie spostrzec, że sąd uznał, iż istnieją warunki do wydania wyroku zaocznego na podstawie opisanego wyżej zachowania.

Tylko na tej podstawie są też w stanie stwierdzić, jaki środek zaskarżenia przysługuje im od wydanego orzeczenia i jakich wymagań muszą dopełnić w celu jego wniesienia.

3. Gdy sąd pierwszej instancji, pomimo nie stawienia się pozwanego odbywającego karę pozbawienia wolności na rozprawę i nie zajęcia przez niego stanowiska co do istoty żądania pozwu, prowadzi postępowanie dowodowe i wydaje wyrok, który doręcza pozwanemu z pouczeniem o apelacji, a powodowi nie doręcza go wcale, to brak jest podstaw do wnioskowania, że sąd ten dostrzegł okoliczności przewidziane przez art. 339 § 1 i 2 k.p.c. i wydał w sprawie wyrok zaoczny. Jeżeli nawet czynności sądu prowadzące do wydania w takich 5 okolicznościach wyroku „zwykłego" zostały podjęte z uchybieniem przepisom o wydawaniu wyroków „zwykłych" i zaocznych, to uchybienie to może być dostrzeżone i skorygowane po rozpoznaniu środka zaskarżenia właściwego dla tego rodzaju wyroku, który ostatecznie został wydany.

Brak jest w takim przypadku dostatecznych podstaw do wnioskowania, że sąd w okolicznościach sprawy dostrzegł przesłanki określone w art. 339 § 1 i 2 k.p.c., lecz nie uzewnętrznił ich przez użycie nazwy „wyrok zaoczny". Równie prawdopodobne jest bowiem, że sąd w postawie procesowej pozwanego - być może błędnie - dopatrzył się stanowiska stwarzającego warunki do wydania wyroku zwykłego. Pozwany odbywający karę pozbawienia wolności, któremu sąd - po przeprowadzeniu rozprawy pod jego nieobecność - doręczy odpis wyroku bez zastrzeżenia o jego „zaocznym" charakterze, lecz z pouczeniem o możliwości wystąpienia z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia tego wyroku w celu zaskarżenia go apelacją, nie ma żadnych podstaw do wnioskowania, że wyrok ten, jako zaoczny, powinien być zaskarżony sprzeciwem.

Stanowisko to koresponduje z poglądem wyrażanym już wcześniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że z samego założenia strona nie powinna ponosić ujemnych konsekwencji procesowych na skutek omyłek organu orzekającego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 1976 r., II CR 20/76 OSNC 1977, nr 1, poz. 8 i postanowienie Sądu Najwyższego z 3 lutego 2012 r., I CZ 148/11, Lex nr 1157539). Ze wskazanych wyżej przyczyn odrzucenie środka odwoławczego pozwanego w stanie faktycznym sprawy musiało zostać uznane za skutek zbyt daleko idący.

Z tego względu postanowienie podlegało uchyleniu na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39816 k.p.c. es