Supreme Court dismisses appeal against land expropriation compensation determination, ruling court is not bound by parties' proposed amounts.

Απόφαση 94 / 2017 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 94/2017

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ’ Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Σοφία Ντάντου, Προεδρεύουσα Αρεοπαγίτη (λόγω κωλύματος της Αντιπροέδρου Ειρήνης Κιουρκτσόγλου - Πετρουλάκη), Γεώργιο Χοϊμέ, Αλεξάνδρα Κακκαβά, Κωστούλα Φλουρή - Χαλεβίδου και Ναυσικά Φράγκου, Αρεοπαγίτες.

Συνήλθε σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 21 Οκτωβρίου 2016, με την παρουσία και του Γραμματέα Αθανασίου Λιάπη, για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομικών, που κατοικοεδρεύει στην … και στην προκειμένη περίπτωση από το Γενικό Γραμματέα ..., το οποίο εκπροσωπήθηκε από την Θωμαΐδα Κουρτέση, Πάρεδρο ΝΣΚ, με δήλωση του άρθρου 242 παρ. 2 ΚΠολΔ.

Των αναιρεσιβλήτων: 1) Α. - Μ. συζ. Δ. Μ., το γένος Ν. Χ., κατοίκου ..., 2) Ε. (Μ.) Λ. - Κ., που δεν παραστάθηκε, 3) Η. Λ. του Χ., που δεν παραστάθηκε, 4) Ρ. συζ. Ι. Χ., το γένος Κ. Χ., που δεν παραστάθηκε και 5) Ζ. χας Ι. Δ., κατοίκου ..., εκ των οποίων η 1η παραστάθηκε με την πληρεξούσια δικηγόρο της Ειρήνη Κρητσιώτη και η 5η εκπροσωπήθηκε από την ίδια πληρεξούσια δικηγόρο της Ειρήνη Κρητσιώτη, που δήλωσε στο ακροατήριο ότι: α) η 2η των αναιρεσιβλήτων Ε. (Μ.) Λ. - Κ. απεβίωσε στις 3-4-2013 και τη βιαίως διακοπείσα δίκη συνεχίζουν οι μόνοι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι της Α. Κ. του Γ. και Ε. Κ. του Α., κάτοικοι ..., οι οποίοι εκπροσωπούνται διά πληρεξουσίου από την ίδια, β) ο 3ος των αναιρεσιβλήτων Η. Λ. του Χ. απεβίωσε στις 30-10-2015 και τη βιαίως διακοπείσα δίκη συνεχίζουν οι μόνες εξ αδιαθέτου κληρονόμοι του Ά. χα Η. Λ., κάτοικος ..., Φ. Λ. του Η., κάτοικος ... και Μ. Λ. του Η., κάτοικος ..., οι οποίες εκπροσωπούνται διά πληρεξουσίου από την ίδια και γ) η 4η των αναιρεσιβλήτων Ρ. συζ. Ι. Χ., το γένος Κ. Χ. απεβίωσε στις 15-1-2013 και τη βιαίως διακοπείσα δίκη συνεχίζει ο εκ διαθήκης νόμιμος κληρονόμος της Ι. Χ. του Η., κάτοικος προσωρινά ..., που εκπροσωπείται διά πληρεξουσίου από την ίδια.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 28-11-2008 αίτηση καθορισμού οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης απαλλοτρίωσης του ήδη αναιρεσείοντος, που κατατέθηκε στο Εφετείο Δωδεκανήσου και συνεκδικάστηκε με τις αιτήσεις και τις ανταιτήσεις φυσικών προσώπων, μη διαδίκων στην παρούσα δίκη, καθώς και με τις ασκηθείσες διά των προτάσεων παρεμβάσεις της ήδη 1ης των αναιρεσιβλήτων και των ήδη αποβιωσάντων 3ου και 4ης των αναιρεσιβλήτων.

Εκδόθηκε η 361/2009 απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Δωδεκανήσου, την αναίρεση της οποίας ζητεί το αναιρεσείον με την από 8-3-2010 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω.

Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Σοφία Ντάντου διάβασε την από 7-3-2016 έκθεση του κωλυομένου να μετάσχει στη σύνθεση του Δικαστηρίου αυτού, τότε Αρεοπαγίτη και ήδη Αντιπροέδρου Αρείου Πάγου Γεωργίου Σακκά, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη της από 8-3-2010 αιτήσεως για αναίρεση της 361/2009 αποφάσεως του Τριμελούς Εφετείου Δωδεκανήσου.

Η πληρεξούσια των αναιρεσιβλήτων ζήτησε την απόρριψη της αιτήσεως και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Από τις συνδυασμένες διατάξεις των άρθρων 62, 73, 286 επ., 313 παρ. 1 περ. δ’ , 573 παρ. 1 ΚΠολΔ και 35 ΑΚ προκύπτει ότι αν ο διάδικος αποβιώσει μετά το πέρας της προφορικής συζήτησης, μετά την οποία εκδόθηκε η τελεσίδικη απόφαση, τότε, εφόσον δεν υφίσταται εκκρεμής δικαστικός αγώνας, ούτε στάδιο εφαρμογής των διατάξεων για διακοπή και επανάληψη της δίκης, τα ασκούμενα κατά της εν λόγω αποφάσεως ένδικα μέσα, επομένως και η αίτηση αναιρέσεως, πρέπει να απευθύνονται κατά των καθολικών διαδόχων (κληρονόμων) του αποβιώσαντος, ενώ αν απευθύνονται κατά του αποβιώσαντος είναι άκυρα, υπό την προϋπόθεση όμως ότι ο αναιρεσείων διάδικος είχε λάβει γνώση προτού ασκηθεί η αναίρεσή του, με οποιοδήποτε τρόπο, του θανάτου του αντιδίκου του, ώστε να διαπιστώσει τους κληρονόμους του και να απευθύνει κατ’ αυτών την αναίρεση. Η αναίρεση συνεπώς που απευθύνεται κατά του αποβιώσαντος, χωρίς όμως να γνωρίζει το θάνατό του ο αναιρεσείων, δεν είναι άκυρη και νόμιμα χωρεί η συζήτηση αυτής με τους κληρονόμους του αποβιώσαντος, οι οποίοι καλούνται προς τούτο ή εμφανίζονται αυτόκλητοι κατά τη συζήτηση, με την ιδιότητα αυτή, στη θέση του αναιρεσιβλήτου και προβάλλουν υπεράσπιση επί της ουσίας της διαφοράς (ΟλΑΠ 27/1987, ΑΠ 474/2006).

Στην προκειμένη περίπτωση, η υπό κρίση από 8.3.2010 αίτηση αναιρέσεως του Ελληνικού Δημοσίου, που ασκήθηκε στις 15.3.2010 κατά την υπ’ αριθμ. ....3.2010 πράξη κατάθεσης της οικείας γραμματέα, απευθύνεται και κατά των αναιρεσιβλήτων Ε. (Μ.) Λ. - Κ., Η. Λ. και Ρ., συζύγου Ι. Χ., ως αντιδίκων του αναιρεσείοντος Δημοσίου κατά τη δίκη, κατά την οποία εκδόθηκε η προσβαλλόμενη 361/2009 απόφαση του Εφετείου Δωδεκανήσου.

Κατά τη συζήτηση, όμως, αυτής κατά την αναφερόμενη στην αρχή της απόφασης δικάσιμο, εμφανίστηκε και παραστάθηκε η πληρεξούσια Δικηγόρος Ειρήνη Κριτσιώτη και δήλωσε στο ακροατήριο ότι η 2η, 3ος και 4η των αναιρεσιβλήτων έχουν αποβιώσει και ότι συνεχίζουν τη δίκη στη θέση της δεύτερης των αναιρεσιβλήτων, που απεβίωσε στις 3.4.2013, οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι της Α. Κ. και Ε. Κ., του τρίτου των αναιρεσιβλήτων, που απεβίωσε στις 30.10.2015, οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι του Ά., χα Η. Λ., Φ. Λ. και Μ. Λ. και της τέταρτης των αναιρεσιβλήτων, που απεβίωσε στις 15.1.2013, ο εκ διαθήκης νόμιμος κληρονόμος της Ι. Χ., επικαλείται με τις προτάσεις της και προσκομίζει και τις σχετικές ληξιαρχικές πράξεις θανάτου των ανωτέρω αναιρεσιβλήτων, δηλαδή μετά την έκδοση της προσβαλλόμενης απόφασης και πριν από την άσκηση της υπό κρίση αναίρεσης. Επομένως είναι έγκυρη και ισχυρή η υπό κρίση αίτηση αναίρεσης παρόλο, που απευθύνεται και κατά προσώπων αποβιωσάντων και νόμιμα χωρεί η συζήτηση αυτής με τους εμφανιζόμενους ως άνω και υπερασπίζοντες στην ουσία την υπόθεση κληρονομιάς τους, την ιδιότητα των οποίων δεν αμφισβητεί το αναιρεσείον.

1. Κατά το άρθρο 21 παρ. 1 και 2 του ν. 2882/2001 η αίτηση για τον οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης δύναται να ασκηθεί και απευθείας, εφόσον δεν εκκρεμεί αίτηση οποιουδήποτε ενδιαφερομένου για προσωρινό προσδιορισμό αυτής ή δεν έχει εκδοθεί απόφαση που να την προσδιορίζει προσωρινώς. Η αίτηση ασκείται και συζητείται κατά τις διατάξεις του προηγούμενου άρθρου, οι οποίες εφαρμόζονται αναλόγως.

Επίσης κατά το άρθρο 20 παρ. 3 εδ. α’ , 5, 6 εδ. α’ και 19 παρ. 5 ιδίου νόμου, το δικόγραφο της αίτησης κατατίθεται στη γραμματεία του εφετείου, εάν δε ασκηθεί παραδεκτώς η αίτηση, εκείνος κατά του οποίου απευθύνεται, με την ποινή του απαραδέκτου, πέντε τουλάχιστον ημέρες πριν από τη συζήτηση, μπορεί να ασκήσει αντίθετη αίτηση για τα ίδια ακίνητα, για τα οποία ζητείται με την αίτηση ο οριστικός προσδιορισμός της αποζημίωσης.

Οι διατάξεις των παραγράφων 5 και 7 έως και 9 του προηγούμενου άρθρου 19 εφαρμόζονται αναλόγως. Κατά δε τη διάταξη της παραγράφου 5 του εν λόγω άρθρου, κάθε ενδιαφερόμενος δικαιούται να παρέμβει με δήλωσή του κατά τη συζήτηση της αίτησης σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας, χωρίς καμία προδικασία. Από τις διατάξεις αυτές σαφώς συνάγεται ότι όταν ασκείται αίτηση για απευθείας οριστικό καθορισμό της αποζημίωσης απαλλοτριωθέντων ακινήτων, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 21 ν. 2882/2001, η αίτηση αυτή ασκείται ενώπιον του Εφετείου με την κατάθεσή της στη γραμματεία του και την επίδοσή της σε εκείνους κατά των οποίων απευθύνεται.

Οι τελευταίοι, εάν ασκηθεί παραδεκτώς η αίτηση, δύνανται να ασκήσουν με τις προτάσεις, που κατατίθενται, με την ποινή του απαραδέκτου, πέντε τουλάχιστον ημέρες πριν από τη συζήτηση, αντίθετη αίτηση για τα ίδια ακίνητα, για τα οποία ζητείται με την αίτηση ο οριστικός προσδιορισμός της αποζημίωσης. Κατά τη συζήτηση της αίτησης ενώπιον του Εφετείου κάθε ενδιαφερόμενος δικαιούται να παρέμβει με δήλωσή του χωρίς καμία προδικασία.

Εξάλλου, από τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ. 14 ΚΠολΔ, κατά την οποία επιτρέπεται αναίρεση, αν το δικαστήριο παρά το νόμο κήρυξε ή δεν κήρυξε ακυρότητα, έκπτωση από δικαίωμα ή απαράδεκτο, προκύπτει ότι ο προβλεπόμενος με αυτή αναιρετικός λόγος αναφέρεται μόνο στις δικονομικές ακυρότητες, εκείνες δηλαδή που ανάγονται στη διαδικασία και είναι συνέπεια εφαρμογής δικονομικών διατάξεων.

Στην προκειμένη περίπτωση, το αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο με την από 28-11-2008 αίτησή του ενώπιον του Εφετείου Δωδεκανήσου ζήτησε τον απευθείας καθορισμό της οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης απαλλοτριωθέντων ακινήτων για την κατασκευή του έργου "Κατασκευή Φράγματος και αγωγού μεταφοράς ...". Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής στις 25-9-2009 η δεύτερη αναιρεσίβλητη Ε. (Μ.) Λ. - Κ.

και η πέμπτη αναιρεσίβλητη Ζ. χήρα Ι. Δ. κατέθεσαν τις από 25-9-2009 προτάσεις και υπόμνημα αντίστοιχα, με τις οποίες αμφισβήτησαν την τιμή μονάδος αποζημίωσης που ζήτησε το αναιρεσείον να καθοριστεί και επιπλέον ζήτησαν να καθορισθεί μεγαλύτερη τιμή για τα απαλλοτριωθέντα ... και 65 ακίνητά τους. Από το περιεχόμενο αυτών (προτάσεων και υπομνήματος) προκύπτει ότι δεν πρόκειται για ανταιτήσεις, κατά την έννοια του άρθρου 21 παρ. 5 ν. 2882/2001, αλλά για απλές προτάσεις, με τις οποίες ζητείται από το Εφετείο να καθορίσει μεγαλύτερη τιμή μονάδος αποζημίωσης για τα απαλλοτριωθέντα ακίνητα, όπως τούτο δικαιούται κατά το άρθρο 21 παρ. 1, 20 παρ. 1, 8 και 13 παρ. 1 του ν. 2882/2001.

Επομένως, το Εφετείο με το να μη απορρίψει ως απαράδεκτα τα αιτήματα, που υποβλήθηκαν με τις προτάσεις και το υπόμνημα των ανωτέρω αναιρεσιβλήτων, για τον καθορισμό οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης σε ποσό διαφορετικό από το αιτούμενο από το αναιρεσείον Δημόσιο, δεν υπέπεσε στην πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 14 ΚΠολΔ και άρα ο σχετικός πρώτος λόγος της αναιρέσεως είναι αβάσιμος και πρέπει ν’ απορριφθεί.

2. Από τις διατάξεις των άρθρων 21 παρ. 1 και 2, 20 παρ. 1, 4 εδ. β’ , 8 και 13 παρ. 1 του ν. 2882/2001 συνάγεται σαφώς ότι επί απευθείας αίτησης για οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης απαλλοτριωθέντων ακινήτων το Εφετείο προκειμένου να καθορίσει την πραγματική αξία του απαλλοτριωθέντος ακινήτου κατά το άρθρο 13 παρ. 1 του ιδίου ως άνω νόμου, η οποία δεν αποτελεί γεγονός επιδεκτικό δικαστικής ομολογίας, κατ’ άρθρ. 352 ΚΠολΔ, δεν δεσμεύεται από τον χρηματικό προσδιορισμό της αξίας του απαλλοτριωμένου που γίνεται είτε με την αίτηση είτε με τις προτάσεις των δικαιούχων ή του υποχρέου της αποζημίωσης, αλλά τον καθορισμό της πραγματικής αξίας του ακινήτου θα επιχειρήσει κατά συνείδηση εκτιμώντας ελευθέρως τα προσκομισθέντα από τους διαδίκους αποδεικτικά μέσα.

Τούτο σημαίνει ότι το δικαστήριο μπορεί να καθορίσει την πραγματική αξία του απαλλοτριουμένου και σε ποσό μικρότερο ή μεγαλύτερο από το οριζόμενο από τα ανωτέρω πρόσωπα (υπόχρεο ή δικαιούχους), χωρίς να δεσμεύεται από την διαθετική αρχή (άρθρ. 106 ΚΠολΔ), έκφανση της οποίας αποτελεί το άρθρου 559 αριθ. 9 ΚΠολΔ.

Αντίθετη άποψη που θα προσέδιδε δεσμευτικότητα σε μία τέτοια πρόταση θα ήταν ασύμβατη με τις παραπάνω διατάξεις που προαναφέρθηκαν και που παρέχουν στο δικαστήριο τη δυνατότητα, εκτιμώντας ελεύθερα τις αποδείξεις, να καθορίσει την πραγματική αξία του απαλλοτριουμένου (πρβλ. ΑΠ 1138/2004). Στην προκειμένη περίπτωση, το αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο με το δεύτερο λόγο αναιρέσεως πλήττει την προσβαλλόμενη απόφαση με την αιτίαση ότι, κατά παράβαση του άρθρου 559 αριθ. 9 ΚΠολΔ, καθόρισε οριστική τιμή μονάδος αποζημιώσεως μεγαλύτερη από αυτήν που ζητήθηκε από το ίδιο με την κρινόμενη αίτησή του.

Ειδικότερα, ενώ ζήτησε τον καθορισμό οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης στο ποσό των 2,9 ευρώ ανά τ.μ., το Εφετείο, για το ακίνητο της δεύτερης αναιρεσίβλητης, που ζητούσε με τις προτάσεις της τον καθορισμό αποζημίωσης στο ποσό των επτά (7) ευρώ ανά τ.μ. και για τα ακίνητα της πρώτης, τρίτου και τέταρτης των αναιρεσιβλήτων, που άσκησαν παρέμβαση και κατ’ εκτίμηση ζήτησαν το καθορισμό τιμής μονάδος αποζημίωσης σε ποσό μεγαλύτερο του αιτηθέντος από το Δημόσιο, καθόρισε οριστική τιμή μονάδος αποζημίωσης στο ποσό των δώδεκα (12) ευρώ ανά τ.μ.

Έτσι που έκρινε το Εφετείο δεν υπέπεσε στην πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 9 ΚΠολΔ, επιδικάζοντας ποσό μεγαλύτερο του αιτηθέντος, διότι το δικαστήριο δεν δεσμεύεται από το ποσό που προσδιόρισε είτε το υπόχρεο με την κρινόμενη αίτησή του, είτε οι δικαιούχοι της αποζημίωσης με τις προτάσεις ή τις παρεμβάσεις τους, μη υποκείμενο στην διαθετική αρχή του άρθρου 106 ΚΠολΔ.

Επομένως ο αντίθετος δεύτερος λόγος αναίρεσης είναι αβάσιμος και πρέπει ν’ απορριφθεί.

Κατ’ ακολουθία των ανωτέρω πρέπει ν’ απορριφθεί η αίτηση αναίρεσης και να καταδικασθεί το αναιρεσείον στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσιβλήτων (άρθρα 176, 183 ΚΠολΔ) μειωμένα, όμως, σύμφωνα με το άρθρο 22 του Ν. 3693/1957, όπως ορίζεται στο διατακτικό.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 8.3.2010 αίτηση για αναίρεση της 361/2009 απόφασης του Εφετείου Δωδεκανήσου. Και

Καταδικάζει το αναιρεσείον στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσιβλήτων, τα οποία ορίζει στο ποσό των τριακοσίων (300,00) ευρώ.

ΚΡΙΘΗΚΕ και αποφασίστηκε στην Αθήνα στις 2 Δεκεμβρίου 2016.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 13 Ιανουαρίου 2017.

Η ΠΡΟΕΔΡΕΥΟΥΣΑ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ