Supreme Court overturns lower court for insufficient compensation valuation reasoning in compulsory expropriation case.

Απόφαση 801 / 2009 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 801/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Γεώργιο Πετράκη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Αθανάσιο Πολυζωγόπουλο, Ελευθέριο Μάλλιο, Γεωργία Λαλούση και Ευτύχιο Παλαιοκαστρίτη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 30 Ιανουαρίου 2009, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη για να δικάσει μεταξύ:

Των αναιρεσειόντων: 1) α) Χ1, β) Χ2, κατοίκων ..., 2) α) Χ3, β) Χ4, κατοίκων ..., 3) α) Χ5, κατοίκου ..., β) Χ6, εκπροσωπουμένης από τους ασκούντες τη γονική μέριμνα Χ7 και Χ8, κατοίκων ..., 4) Χ7, κατοίκου ..., 5) Χ9, κατοίκου ..., 6) Χ10, 7) Χ11, 8) Χ12, κατοίκων ..., οι οποίοι εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Ιωάννη Χορομίδη με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσαν προτάσεις.

Του αναιρεσιβλήτου: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα α) από τον Υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών, κατοικοεδρεύοντα στην Αθήνα, και β) τον Γενικό Γραμματέα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, κατοικοεδρεύοντα στην Θεσσαλονίκη, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον Κωνσταντίνο Παπαγεωργίου, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους και δεν κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 29/10/2003 αίτηση καθορισμού οριστικής τιμής μονάδος αποζημιώσεως των ήδη αναιρεσειόντων, που κατατέθηκε στο Εφετείο Θεσσαλονίκης και συνεκδικάστηκε με άλλες αιτήσεις, ανταιτήσεις και κύριες παρεμβάσεις. Εκδόθηκε η 2397/2006 απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση της οποίας ζητούν οι αναιρεσείοντες με την από 15/10/2007 αίτησή τους.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Γεωργία Λαλούση, ανέγνωσε την από 20/1/2009 έκθεσή της, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή του πρώτου και δεύτερου λόγου της αναίρεσης κατά το μέρος που αποδίδουν την πλημμέλεια από τον αριθμό 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, και την απόρριψη αυτών κατά το μέρος που αποδίδουν την πλημμέλεια από τον αριθμό 8 του ίδιου άρθρου, και την παραδοχή του τρίτου λόγου.

Ο πληρεξούσιος του αναιρεσιβλήτου ζήτησε την απόρριψη της αιτήσεως και την καταδίκη του αντίδικου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Από τις διατάξεις των άρθρων 17 παρ. 2 του Συντάγματος και 13 παρ. 4 του Ν 2882/2001 "Κώδικας Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων", σε συνδυασμό με το άρθρο 1 του πρώτου πρόσθετου πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, συνάγεται ότι για να είναι πλήρης η αποζημίωση για την αναγκαστική απαλλοτρίωση ακινήτου, για να ανταποκρίνεται δηλαδή στην αξία του απαλλοτριούμενου ακινήτου και των συναπαλλοτριούμενων συστατικών κατά το χρόνο της συζητήσεως για τον προσωρινό ή τον οριστικό (εφόσον από την πρώτη συζήτηση παρήλθε έτος) προσδιορισμό της αποζημιώσεως, πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνο την αξία του απαλλοτριούμενου ακινήτου και των συστατικών του, αλλά και τη ζημία που ενδεχομένως υφίσταται ο δικαιούχος από τη μείωση της αξίας ή την, κατά προορισμό, αχρήστευση του εκτός απαλλοτριώσεως εναπομένοντος τμήματος του απαλλοτριούμενου ακινήτου, ακόμη και αν η ζημία αυτή προκαλείται από την εκτέλεση του έργου για το οποίο κηρύχθηκε η απαλλοτρίωση (ΟλΑΠ 31/2005).

Εξάλλου, ο αναιρετικός λόγος από τον αριθμό 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ ιδρύεται, όταν στο αιτιολογικό της αποφάσεως του δικαστηρίου της ουσίας δεν περιέχονται καθόλου ή δεν περιγράφονται με πληρότητα, σαφήνεια και χωρίς αντιφάσεις τα πραγματικά εκείνα γεγονότα που είναι αναγκαία για να κριθεί αν στη συγκεκριμένη περίπτωση συντρέχουν ή όχι οι προϋποθέσεις εφαρμογής του εφαρμοσθέντος κανόνα ουσιαστικού δικαίου ή αν έγινε ορθός νομικός χαρακτηρισμός των κρίσιμων πραγματικών γεγονότων, όχι όμως και όταν πρόκειται για ελλείψεις αναγόμενες στην εκτίμηση των αποδείξεων και ειδικότερα στην ανάλυση, στάθμιση και αιτιολόγηση του συναχθέντος από αυτές και με σαφήνεια διατυπωμένου αποδεικτικού πορίσματος.

Δεν υπάρχει δε έλλειψη αιτιολογιών, όταν η απόφαση περιέχει συνοπτικές μεν, αλλά πλήρεις αιτιολογίες. Στην προκείμενη περίπτωση το Εφετείο με την προσβαλλόμενη απόφαση δέχθηκε ανέλεγκτα τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά σχετικά με το πληττόμενο κεφάλαιο για την απόρριψη του αιτήματος για καθορισμό ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα αναφερόμενα στον πρώτο λόγο αναίρεσης απαλλοτριωθέντα ακίνητα (ΚτΠιν ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ...

και ...): "Με την αριθμ. 442/1-8-2001 απόφαση του Γενικού Γραμματέα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, που δημοσιεύτηκε στο αριθ. 602/22-8-2001 τ. Δ ΦΕΚ και μεταγράφηκε νόμιμα στα οικεία βιβλία του Υποθηκοφυλακείου Πολυγύρου, κηρύχθηκε η αναγκαστική απαλλοτρίωση για λόγους δημόσιας ωφέλειας και ειδικότερα για την κατασκευή του έργου "οδικός άξονας ...-..., βελτίωση κυκλοφοριακή διασταύρωση οδικού τμήματος στην περιοχή ...

από χ.θ. 13+000 έως χ.θ. 14+915,25", εκτάσεως συνολικού εμβαδού 61.863,32 τ.μ., που βρίσκεται στον κόμβο ... του οδικού άξονα ...-... του Ν. ..., όπως αυτή αποτυπώνεται με κλίμακα 1:500, αρχικά στο αριθμ. ... κτηματολογικό διάγραμμα και στον αντίστοιχο κτηματολογικό πίνακα της Διεύθυνσης Δημοσίων Έργων-Τμήμα Τοπογραφήσεων-απαλλοτριώσεων της Γενικής Γραμματείας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. ...

Ακολούθως τα κτηματολογικά στοιχεία διορθώθηκαν, κατ' άρθρο 16 Ν 2882/2001, ... και συντάχθηκαν τα σχετικά διορθωμένα κτηματολογικά διαγράμματα και οι αντίστοιχοι κτηματολογικοί πίνακες, ... . Η απαλλοτριωθείσα έκθεση βρίσκεται στην κτηματική περιοχή ... του Δήμου ... και τα περισσότερα από τα επιμέρους ακίνητα έχουν πρόσωπο στη νέα επαρχιακή οδό ...-... .

Η περιοχή παρουσιάζει σημαντική οικιστική τουριστική και επαγγελματική ανάπτυξη, ενώ τα περισσότερα ακίνητα δευτερευόντως αξιοποιούνται για γεωργικές δραστηριότητες. Τα επίδικα κείνται εκτός σχεδίου πόλης ή οικισμών και εμπίπτουν στο σύστημα αντικειμενικού προσδιορισμού της αξίας του εδάφους. ...

Τα υπόλοιπα αιτήματα των διαδίκων για καθορισμό ιδιαίτερης αποζημιώσεως ένεκα μειώσεως της αξίας των εναπομεινάντων τμημάτων, είναι αβάσιμα και απορριπτέα. Ειδικότερα: Από τις ΚΠ ... και ... ιδιοκτησίες, εκτάσεως 4.487 τ.μ. και 4.093,2 τ.μ. αντίστοιχα, απαλλοτριώνονται 619,91 τ.μ. και 248,03 τ.μ. και απομένουν τμήματα άρτια και οικοδομήσιμα.

Επίσης άρτια και οικοδομήσιμα τμήματα απομένουν από τις ιδιοκτησίες ΚΠ ... και ... , εκτάσεως 4.000 τ.μ. και 6.000 τ.μ. από τις οποίες απαλλοτριώνονται 594,81 τ.μ. και 1431,82 τ.μ., από τις ..., ..., ..., ..., ... ιδιοκτησίες, εκτάσεως 2.283,99 τ.μ., 1.174,38 τ.μ., 1496 τ.μ. και 1608 τ.μ. αντίστοιχα, από τις οποίες απαλλοτριώνονται τμήματα 190,04 τ.μ., 118,03 τ.μ., 385,05 τ.μ., 538,03 τ.μ.

και 530,03 τ.μ. αντίστοιχα. Ακόμη από την ΚΠ ... ιδιοκτησία, εκτάσεως 4.778 τ.μ., από την οποία απαλλοτριώνονται 2.208,7 τ.μ., από την ΚΠ ... ιδιοκτησία, εκτάσεως 10.385,51 τ.μ. από την οποία απαλλοτριώνονται 802,80 τ.μ. και απομένουν δύο τμήματα άρτια, ...". Έτσι που έκρινε το Εφετείο διέλαβε στην απόφασή του ανεπαρκείς αιτιολογίες σχετικά με την απόρριψη του αιτήματος για επιδίκαση ιδιαίτερης αποζημίωσης, αναφορικά με τα ακίνητα ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ...

και ..., έτσι ώστε δεν μπορεί να ελεγχθεί αν συνέτρεχαν οι όροι εφαρμογής της διάταξης ουσιαστικού δικαίου του άρθρου 13 παρ. 4 του Ν 2882/2001. Ειδικότερα δεν καθορίζονται τα κριτήρια με βάση τα οποία το δικαστήριο που δίκασε έκρινε ότι το εναπομένον τμήμα από καθένα από τα ανωτέρω αναφερόμενα απαλλοτριούμενα ακίνητα δεν υφίσταται μείωση της αξίας από την εκτέλεση του έργου για το οποίο κηρύχθηκε η απαλλοτρίωση με βάση τη θέση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ακινήτου ξεχωριστά.

Συγκεκριμένα, δεν καθορίζεται αν καθένα από αυτά υποβαθμίζεται λόγω της υψομετρικής διαφοράς που δημιουργείται από την οδό, αν αποκλείεται η ευθεία πρόσβαση στην οδό και προς τη θάλασσα, αν αφαιρείται αύλειος χώρος, αν υπάρχει αδυναμία δημιουργίας κόμβου σύνδεσης με την οδό, αν περιορίζεται η δυνατότητα ανοικοδόμησης και αξιοποίησης, καθώς και αν αποκόπτεται η θέα αυτού.

Ο λόγος αναίρεσης από τον αριθμό 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, επομένως, κατά το μέρος που αναφέρεται στα ανωτέρω αναφερόμενα ακίνητα, είναι βάσιμος.

ΙΙ. Κατά τη διάταξη του άρθρου 1 του Ν 653/1977 "περί υποχρεώσεως των παρόδιων ιδιοκτητών για τη διάνοιξη εθνικών οδών κλπ", όπως συμπληρώθηκε με το άρθρο 62 παρ. 9 και 10 του Ν 947/1979 αναφορικά με την εφαρμογή αυτών και στις περιπτώσεις των προς βελτίωση των υφιστάμενων οδών πραγματοποιούμενων νέων χαράξεων ή διαπλατύνσεων αυτών ή τμημάτων, καθώς και επί των επαρχιακών οδών για το μέχρι 20 μέτρων πλάτους αυτών, προκειμένου περί διάνοιξης εκτός σχεδίου πόλεων εθνικών οδών πλάτους κατάληψης 30 μέτρων, οι ωφελούμενοι παρόδιοι ιδιοκτήτες κάθε πλευράς υποχρεούνται σε αποζημίωση ζώνης πλάτους 15 μέτρων με τη συμμετοχή τους στις δαπάνες της απαλλοτρίωσης των καταλαμβανόμενων από τις οδούς αυτές ακινήτων.

Με την παράγραφο 3 του ως άνω άρθρου ορίστηκε ότι ως ωφελούμενοι παρόδιοι ιδιοκτήτες για την εφαρμογή του θεωρούνται εκείνοι των οποίων τα ακίνητα αποκτούν πρόσωπο επί των διανοιγόμενων οδών, ενώ κατά την παράγραφο 4 του ίδιου άρθρου όταν οι δικαιούχοι της αποζημίωσης για την απαλλοτρίωση είναι υπόχρεοι για την πληρωμή αυτής επέρχεται συμψηφισμός δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Οι προαναφερόμενες διατάξεις του άρθρου 1 παράγραφοι 1, 3 και 4 του Ν 653/1977 κρίθηκε ότι αντίκεινται στο άρθρο 1 του πρώτου (πρόσθετου) πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης δικαιωμάτων του ανθρώπου (ΕΣΔΑ) που, μετά την επικύρωσή της με το ν.δ. 53/1974, αποτελεί εσωτερικό δίκαιο και υπερισχύει από κάθε άλλη διάταξη του ημεδαπού δικαίου, άρα και της πιο πάνω διάταξης του Ν 653/1977 και ότι το προαναφερόμενο τεκμήριο ισχύει ως μαχητό (ΟλΑΠ 1/1988, ΟλΑΠ 8/1999).

Κατόπιν τούτου με το άρθρο 33 του Ν. 2971/2001 παράγραφοι 1 ορίστηκαν τα εξής: "1. Το τεκμήριο της ωφέλειας των ιδιοκτητών κατά τις διατάξεις του Ν 653/1977 είναι μαχητό και κρίνεται, μετά την κήρυξη της απαλλοτρίωσης, από το αρμόδιο για τον οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης εφετείο, κατά την ειδική διαδικασία του παρόντος άρθρου".

Στην προκείμενη περίπτωση το Εφετείο με την προσβαλλόμενη απόφαση δέχθηκε ανέλεγκτα τα ακόλουθα πραγματικά γεγονότα σχετικά με το αίτημα του ιδιοκτήτη του απαλλοτριωθέντος ακινήτου με αριθμό Κτ.Πιν. ... για ανατροπή του τεκμηρίου ωφέλειας: "Περαιτέρω είναι αβάσιμα και απορριπτέα τα αιτήματα για ανατροπή του τεκμηρίου ωφέλειας για τις ...

ιδιοκτησίες, διότι αυτές από την κατασκευή του οδικού άξονα ...-... έχουν οικονομική ωφέλεια κατά γενική κοινή πείρα και λογική από την άνετη κυκλοφορία των ιδιοκτητών ή των επιχειρηματιών και του προσωπικού. Οι επικαλούμενες αντίθετα δυσκολίες πρόσβασης των αιτούντων αυτών δεν βεβαιώθηκαν". Έτσι που έκρινε το Εφετείο διέλαβε στην απόφασή του ανεπαρκείς αιτιολογίες σχετικά με την απόρριψη του αιτήματος για ανατροπή του τεκμηρίου ωφέλειας (μη επιβολής αυτοαποζημίωσης), έτσι ώστε δεν μπορεί να ελεγχθεί αν συνέτρεχαν οι όροι εφαρμογής των διατάξεων ουσιαστικού δικαίου που αναφέρονται παραπάνω.

Ειδικότερα, δεν προσδιορίζεται για ποιο λόγο το συγκεκριμένο ακίνητο έχει οικονομική ωφέλεια και συγκεκριμένα αν έχει πρόσοψη επί της κατασκευαζόμενης οδού και αν όχι σε ποια απόσταση από αυτήν βρίσκεται και κατά ποιο τρόπο θα εξυπηρετείται από την κατασκευή της. Ο δεύτερος λόγος της αναίρεσης, επομένως, κατά το μέρος, που πλήττει την απόφαση με την πλημμέλεια από τον αριθμό 19 του άρθρου 559 ΚπολΔ, είναι βάσιμος.

Περαιτέρω, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, το Εφετείο δέχθηκε ανέλεγκτα, σχετικά τον καθορισμό της οριστικής τιμής μονάδας αποζημίωσης για τα με αριθμό ΚτΠιν ..., ..., ..., ..., ... και ... απαλλοτριωθέντα ακίνητα, τα ακόλουθα πραγματικά γεγονότα: "Η περιοχή παρουσιάζει σημαντική οικιστική τουριστική και επαγγελματική ανάπτυξη, ενώ τα περισσότερα ακίνητα δευτερευόντως αξιοποιούνται για γεωργικές δραστηριότητες.

Τα επίδικα κείνται εκτός σχεδίου πόλης ή οικισμών και εμπίπτουν στο σύστημα αντικειμενικού προσδιορισμού της αξίας του εδάφους. Σύμφωνα με την υπ' αριθ. πρωτ. ... βεβαίωση της Κτηματικής Υπηρεσίας Χαλκιδικής και τα προσκομιζόμενα φύλλα της ΔΟΥ Πολυγύρου, η αντικειμενική αξία των απαλλοτριουμένων εδαφικών εκτάσεων ανέρχεται ως εξής: 1) για τις ..., ..., ..., ιδιοκτησίες, που έχουν πρόσωπο σε επαρχιακή οδό, είναι ελαιώνες μη αρδευόμενοι και απόσταση από τη θάλασσα 500-800 μέτρα, σε 8,69 ευρώ ανά τ.μ., ..., 6) για τις ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ιδιοκτησίες, που έχουν πρόσωπο σε επαρχιακή οδό, καλλιεργούνται με μονοετείς καλλιέργειες, μη αρδευόμενες και βρίσκονται σε απόσταση 500-800 μέτρα από τη θάλασσα, σε 6,86 ευρώ ανά τ.μ., ...".

Έτσι που έκρινε το Εφετείο διέλαβε στην απόφασή του ασαφείς και ανεπαρκείς αιτιολογίες σχετικά με το ζήτημα του καθορισμού της τιμής μονάδας για τα προαναφερόμενα ακίνητα (ΚτΠιν ..., ..., ..., ..., ... και ...) έτσι ώστε δεν μπορεί να ελεγχθεί αν συνέτρεχαν οι όροι εφαρμογής της διάταξης ουσιαστικού δικαίου του άρθρου 13 παρ. 1 του Ν. 2882/2001 (ΚΑΑΑ).

Ειδικότερα, το Εφετείο δεν προσδιορίζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε ακινήτου ξεχωριστά (απόσταση από την οδό και τη θάλασσα, ποια από αυτά έχουν πρόσοψη στην οδό, τις δυνατότητες εκμετάλλευσης του καθένα από αυτά), και δεν γίνεται σύγκριση αυτών με άλλα όμορα και γειτονικά ακίνητα για τα οποία καθόρισε την αποζημίωση σε μεγαλύτερα ποσά.

Κατόπιν τούτου και ο τρίτος λόγος της αναίρεσης από την ίδια πλημμέλεια του άρθρου 559 αρ. 19 ΚΠολΔ είναι βάσιμος.

IΙΙ. Κατ' ακολουθίαν των ανωτέρω η αναίρεση πρέπει να γίνει δεκτή, να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση ως προς τους εδώ αναιρεσείοντες καθόσον αφορά α) το αίτημα για καθορισμό ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα εκτός απαλλοτρίωσης τμήματα των απαλλοτριωθέντων ακινήτων ΚτΠιν ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ..., ... και ..., β) το αίτημα για ανατροπή του τεκμηρίου ωφέλειας (μη επιβολής αυτοαποζημίωσης) για το απαλλοτριωθέν ακίνητο ΚτΠιν ..., και γ) τον καθορισμό οριστικής τιμής μονάδας για τα απαλλοτριωθέντα ακίνητα ΚτΠιν ..., ..., ..., ..., ..., και ..., να παραπεμφθεί η υπόθεση προς περαιτέρω εκδίκαση κατά τα αναιρούμενα μέρη, στο ίδιο Εφετείο Θεσσαλονίκης, η συγκρότηση του οποίου από άλλους δικαστές είναι δυνατή (άρθρο 580 παρ. 3 ΚΠολΔ) και να καταδικαστεί το αναιρεσίβλητο να καταβάλει τη δικαστική δαπάνη των αναιρεσειόντων (άρθρα 176 και 183 ΚΠολΔ).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 2397/2006 απόφαση του Εφετείου Θεσσαλονίκης ως προς αναιρεσείοντες και κατά τα μέρη, που αναφέρονται στο σκεπτικό.

Παραπέμπει την υπόθεση, προς περαιτέρω εκδίκαση, κατά τα αναιρούμενα μέρη, στο ίδιο Εφετείο Θεσσαλονίκης, που θα συγκροτηθεί από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που δίκασαν προηγουμένως.

Καταδικάζει το αναιρεσίβλητο στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσειόντων, την οποία ορίζει σε δύο χιλιάδες (2.000) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 17 Μαρτίου 2009. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 31 Μαρτίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ