Supreme Court annuls lower court decision due to failure to consider all evidence regarding forest land status.

Απόφαση 799 / 2019 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 799/2019

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Ειρήνη Κιουρκτσόγλου - Πετρουλάκη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Σοφία Ντάντου, Μαρία Τζανακάκη, Αντώνιο Τσαλαπόρτα και Θεόδωρο Μαντούβαλο, Αρεοπαγίτες.

Συνήλθε σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 25 Ιανουαρίου 2019, με την παρουσία και του Γραμματέα Αθανασίου Λιάπη, για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομικών, που κατοικοεδρεύει στην Αθήνα, το οποίο δεν παραστάθηκε.

Των αναιρεσιβλήτων: 1) Ε. συζ. Σ. Χ. το γένος Ι. Β. και 2) Σ. Χ. του Ι., κατοίκων ..., οι οποίοι εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Ευγένιο Αρετάκη, που δήλωσε στο ακροατήριο ότι ανακαλεί την από 19-1-2019 δήλωση του άρθρου 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και παρίσταται.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 9-9-2011 αίτηση των ήδη αναιρεσιβλήτων, που κατατέθηκε στο Μονομελές Πρωτοδικείο Χανίων και συνεκδικάστηκε με την από 9-8-2012 κύρια παρέμβαση του ήδη αναιρεσείοντος. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 268/2013 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 110/2017 του Μονομελούς Εφετείου Κρήτης. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί το αναιρεσείον με την από 2-11-2017 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης αυτής, με Εισηγητή τον Αρεοπαγίτη Θεόδωρο Μαντούβαλο, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, παραστάθηκαν μόνο οι αναιρεσίβλητοι όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο πληρεξούσιος των αναιρεσιβλήτων ζήτησε την απόρριψη της αίτησης αναίρεσης και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Κατά το άρθρο 576 § 1 ΚΠολΔ αν ο διάδικος που επισπεύδει τη συζήτηση δεν εμφανιστεί ή εμφανιστεί αλλά δεν λάβει μέρος με τον τρόπο που ορίζει ο νόμος, ο Άρειος Πάγος συζητεί την υπόθεση σαν να ήταν και αυτός παρών. Στην προκειμένη περίπτωση, όπως ομολογούν οι αναιρεσίβλητοι με τις προτάσεις τους και προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου της δικογραφίας, τη συζήτηση της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης, για την αναφερόμενη στην αρχή της παρούσας δικάσιμο επισπεύδει εγκύρως το αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο, όπως προκύπτει από τις υπ' αριθμ.

…51/12-6-2018 και …52/12-6-2018 εκθέσεις επίδοσης του δικαστικού επιμελητή του Εφετείου Κρήτης Ε. Φ., σύμφωνα με τις οποίες ακριβές αντίγραφο της υπό κρίση αίτησης αναίρεσης με πράξη ορισμού δικασίμου και κλήση προς συζήτηση για την παραπάνω δικάσιμο, επιδόθηκε νόμιμα και εμπρόθεσμα στους αναιρεσίβλητους. Κατά συνέπεια, εφόσον, όπως προκύπτει από τα πρακτικά, το αναιρεσείον δεν εμφανίσθηκε, ούτε κατέθεσε έγγραφη δήλωση κατά τα άρθρα 242 § 2 και 573 § 1 ΚΠολΔ, κατά την παραπάνω συνεδρίαση, όταν η υπόθεση εκφωνήθηκε κατά τη σειρά του πινακίου, πρέπει να προχωρήσει η συζήτηση παρά την απουσία του, σύμφωνα με την προαναφερόμενη διάταξη του άρθρου 576 § 1 ΚΠολΔ.

Επισημαίνεται ότι οι υπογράφουσες την υπό κρίση αίτηση αναίρεσης ως πληρεξούσιες του αναιρεσείοντος Ελλ. Δημοσίου είναι μέλη του κύριου προσωπικού του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους (Ν.Σ.Κ.) και σύμφωνα με το άρθρο 20 § 1 του Ν. 3087/2002, τα τελευταία "έχουν από τη θέση τους και χωρίς άλλο αποδεικτικό στοιχείο την πληρεξουσιότητα από το νόμο, για την παράσταση και υπεράσπιση, ενώπιον όλων των Δικαστηρίων και Αρχών, του Δημοσίου και των οργάνων που το εκπροσωπούν κατά περίπτωση, καθώς και των Νομικών Προσώπων και των Ανεξάρτητων Διοικητικών Αρχών, των οποίων η νομική υπηρεσία, σύμφωνα με ειδικές διατάξεις, διεξάγεται από το Ν.Σ.Κ.

ή από μέλος του" (ΑΠ 26/2011).

Η αναιρεσιβαλλόμενη 110/2017 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Κρήτης, που εκδόθηκε κατά τη διαδικασία της εκουσίας δικαιοδοσίας (άρθρα 739 επ. ΚΠολΔ και 6 Ν. 2664/1998 όπ. τροπ. με το άρθρ. 2 § 2 Ν 3481/2006), αποτελεί κατάληξη της ακόλουθης διαδικαστικής διαδρομής, όπως προκύπτει από την παραδεκτή, κατ' άρθρ. 561 § 2 ΚΠολΔ, επισκόπηση των σχετικών διαδικαστικών εγγράφων:

Οι αναιρεσίβλητοι με την από 9-9-2011 αίτησή τους ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου Χανίων ζήτησαν να διορθωθεί η ανακριβής πρώτη εγγραφή στα βιβλία του αρμόδιου Κτηματολογικού Γραφείου, συγκεκριμένου ακινήτου που φέρει στα κτηματολογικά βιβλία την ένδειξη "ΑΓΝΩΣΤΟΣ" και συγκεκριμένα, αφενός να χωριστεί το ακίνητο αυτό σε δύο ξεχωριστά ΚΑΕΚ και αφετέρου, να αναγνωριστούν αυτοί συγκύριοι κατά ποσοστό 50% εξ αδιαιρέτου έκαστος στο καθένα.

Στη δίκη παρενέβη κυρίως το Ελλ. Δημόσιο με την από 9-8-2012 κύρια παρέμβασή του κατά των αναιρεσιβλήτων με την οποία ισχυρίστηκε ότι το επίδικο ακίνητο ανήκει στην κυριότητά του ως δημόσια δασική έκταση και ζήτησε αφενός να αναγνωριστεί η κυριότητα του Ελλ. Δημοσίου σ' αυτό και αφετέρου να διορθωθεί η πρώτη εγγραφή ώστε να καταχωρηθεί το ίδιο ως κύριο του ακινήτου.

Τα ως άνω εισαγωγικά δίκης δικόγραφα συνεκδικάστηκαν και όπως και πρωτοδίκως έτσι και κατ' έφεση που άσκησε το Ελλ. Δημόσιο, με την ως άνω αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, έγινε δεκτή η αίτηση και απορρίφθηκε ως ουσιαστικά αβάσιμη η κύρια παρέμβαση, με το αιτιολογικό ότι η επίδικη έκταση δεν ήταν ποτέ δημόσια δασική έκταση και οι αναιρεσίβλητοι την είχαν αποκτήσει κατά τρόπο παράγωγο αλλά και πρωτότυπο (με έκτακτη χρησικτησία).

Από τις διατάξεις των άρθρων 335, και 338 έως 340 ΚΠολΔ που εφαρμόζονται και κατά την ειδική διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας (ΚΠολΔ 741) συνάγεται ότι το δικαστήριο για να σχηματίσει τη δικανική του πεποίθηση ως προς τη βασιμότητα ή μη των προβαλλομένων από τους διαδίκους πραγματικών γεγονότων που ασκούν ουσιώδη επιρροή στην έκβαση της δίκης, υποχρεούται να λαμβάνει υπ' όψη όλα τα νόμιμα αποδεικτικά μέσα που επικαλούνται και προσκομίζουν οι διάδικοι για άμεση και έμμεση απόδειξη, χωρίς να επιβάλλεται να γίνεται ειδική αναφορά και χωριστή αξιολόγηση του καθενός από αυτά, αρκεί να καθίσταται απολύτως βέβαιο από όλο το περιεχόμενο της απόφασης, ότι συνεκτιμήθηκαν όλα τα αποδεικτικά μέσα που με επίκληση προσκομίστηκαν από τους διαδίκους, αρκεί δηλαδή η γενική αναφορά του είδους του αποδεικτικού μέσου (μάρτυρες, έγγραφα, πραγ/νη, ένορκες βεβαιώσεις κ.λπ.) που έλαβε υπόψη του το δικαστήριο.

Δεν αποκλείεται, η απόφαση του δικαστηρίου, να μνημονεύει και να εξαίρει μερικά από τα αποδεικτικά μέσα, λόγω της, κατά την ελεύθερη κρίση του, μεγαλύτερης σημασίας τους. Θεωρείται δε ότι το αποδεικτικό μέσο του οποίου έγινε νόμιμη επίκληση, έχει και προσκομιστεί, εφόσον η απόφαση δεν βεβαιώνει το αντίθετο (ΑΠ 1061/2017).

Η παράβαση της υποχρεώσεως αυτής ιδρύει τον λόγο αναίρεσης του άρθρου 559 αριθ. 11 περ. γ' ΚΠολΔ υπό την αποκλειστική προϋπόθεση ότι το πραγματικό γεγονός που επικαλείται ο διάδικος ασκεί ουσιώδη επιρροή στην έκβαση της δίκης, εφ' όσον μόνο ένα τέτοιο (ουσιώδες) γεγονός καθίσταται αντικείμενο αποδείξεως (ΟλομΑΠ 14/2005, ΟλομΑΠ 2/2008, ΑΠ 895/2011).

Στην προκειμένη περίπτωση, με το δεύτερο λόγο αναίρεσης εκ του άρθρου 559 αρ. 11 περ. γ' ΚΠολΔ, το αναιρεσείον αιτιάται πλημμέλεια της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης για το λόγο ότι δεν έλαβε υπόψη τα προσκομισθέντα μετ' επικλήσεως με τις έγγραφες προτάσεις του ενώπιον του Εφετείου έγγραφα, εκδοθέντα από δημόσια υπηρεσία, ήτοι:

το υπ' αριθμ. πρωτ. ….68/2011/11-6-2012 έγγραφο της Δ/νσης Δασών …, την από 5-6-2012 έκθεση φωτοερμηνείας του δασολόγου Δ. Σ. με το συνημμένο σχεδιάγραμμα κλίμακας 1:1000, τα αποσπάσματα ορθοφωτοχάρτη των ετών 1945 και 1998 και το απόσπασμα αεροφωτογραφίας έτους 1960 και την υπ' αριθμ. πρωτ. 803/12-2-2003 ένσταση της Δ/νσης Δασών ….

προς το Κτηματολογικό Γραφείο Ο.Τ.Α. της Κοινότητας ..., από τα οποία προκύπτει ο νομίμως προβληθείς ισχυρισμός του περί ιδίας κυριότητας των επιδίκων λόγω του δασικού τους χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, τόσο στην από 5-6-2012 έκθεση φωτοερμηνείας του δασολόγου της Δ/νσης Δασών …. Δ. Σ., όσο και στην υπ' αριθμ. πρωτ. ...08/8-12-2014 έκθεση φωτοερμηνείας του ίδιου δασολόγου, το ακίνητο με ΚΑΕΚ ...04278, για το οποίο ασκήθηκε η από 9-8-2012 κύρια παρέμβαση του Ελλ.

Δημοσίου, εμβαδού 1.263 τ.μ. εμφανίζεται στο συνημμένο στην προαναφερόμενη από 5-6-2012 έκθεση φωτοερμηνείας σχεδιάγραμμα κλίμακας 1:1000, κατά το έτος 1945 να καλύπτεται από θαμνώδη δασική βλάστηση, σε ποσοστό μεγαλύτερο του 25%, επί του συνόλου της έκτασης αυτής, τα δασικά είδη που απαντώνται είναι ασπάλαθος, σχίνος, αγριελιά, αστοιβίδα, αχινοπόδι, θυμάρι, λαδανιά κ.λπ., η δε ευρύτερη περιοχή αποτελείται κατά το έτος 1945 από εκτάσεις ίδιας μορφής με την επίδικη, ενώ ανθρωπογενής δραστηριότητα (π.χ.

καλλιέργειες) δεν εμφανίζεται επί της επίδικης έκτασης, οι δε αεροφωτογραφίες του έτους 1960 παρουσιάζουν την ύπαρξη σχίνου και ασπαλάθου στην επίδικη έκταση και συγκεκριμένα επί του τμήματος 1, όπως αυτό εμφαίνεται στο ανωτέρω σχεδιάγραμμα, εμβαδού 485,42 τ.μ. (το βόρειο τμήμα της επίδικης έκτασης) παρουσιάζεται θαμνώδης δασική βλάστηση σε ποσοστό 25% και χορτολιβαδική βλάστηση σε ποσοστό 75%, ενώ επί του τμήματος 2, όπως αυτό εμφαίνεται στο ανωτέρω σχεδιάγραμμα (το νοτιότερο τμήμα της επίδικης έκτασης) εντοπίζεται εναλλαγή αποψιλωμένων λωρίδων στις οποίες καλλιεργούνται ετήσια γεωργικά φυτά, με ενδιάμεσες αυτών λωρίδες με δενδρώδεις καλλιέργειες, στις δε όμορες εκτάσεις εντοπίζεται μωσαϊκό δασικών και γεωργικών εκτάσεων.

Όπως προκύπτει από την παραδεκτή, κατ' άρθρο 561 § 2 ΚΠολΔ, επισκόπηση των κατατεθεισών στις 7-3-2017 προτάσεων του Ελλ. Δημοσίου ενώπιον του Εφετείου το οποίο εξέδωσε την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, που προσκομίζουν οι αναιρεσίβλητοι, πλήρης ο παραπάνω ισχυρισμός του αναιρεσείοντος προς απόδειξη του ουσιώδους ισχυρισμού του περί ιδίας κυριότητας των επίδικων ακινήτων λόγω του δασικού τους χαρακτήρα εκτίθεται στις σελίδες 1 και 2 των προτάσεων αυτών, ενώ στις σελίδες 7 και 8 των εν λόγω προτάσεων γίνεται ρητή και σαφής επίκληση των ανωτέρω εγγράφων.

Ωστόσο, από το παραδεκτώς επισκοπούμενο (ΚΠολΔ 561 § 2) περιεχόμενο της απόφασής του, το Εφετείο δέχθηκε επί του κρίσιμου τούτου ζητήματος, τα εξής: "...Το μόνο στοιχείο που προσκομίζεται από το εκκαλούν προς απόδειξη του ισχυρισμού του είναι η υπ' αριθμ. πρωτ. ...08/8-12-2014 έκθεση φωτοερμηνείας της Δ/νσης Δασών …, σύμφωνα με την οποία σε αεροφωτογραφίες του έτους 1945 η επίδικη έκταση φέρεται να καλύπτεται από θαμνώδη βλάστηση σε ποσοστό μείζον του 25%.

Πλην όμως η εγκατάλειψη της καλλιέργειας και της φροντίδας των ακινήτων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, που οδήγησαν προφανώς σε ανάπτυξη της θαμνώδους βλάστησης, δεν αρκεί για να χαρακτηριστούν τα επίδικα ακίνητα δασική έκταση...". Ουδεμία δε μνεία ή σχολιασμό κάνει ως προς τα λοιπά αποδεικτικά δημόσια έγγραφα που επικαλέστηκε ως άνω με τις προτάσεις του το Ελλ.

Δημόσιο, προς απόδειξη του ισχυρισμού του ότι τα επίδικα ακίνητα ως δασική έκταση ανήκουν στην κυριότητά του, τα οποία, ως εκ της φύσεως και του περιεχομένου τους, έχουν αξιόλογη αποδεικτική βαρύτητα και θεωρείται ότι προσκομίστηκαν, εφόσον η απόφαση δεν βεβαιώνει το αντίθετο. Ειδικότερα ουδέν αναφέρει έστω και εκ πλαγίου, περί της από 5-6-2012 έκθεσης φωτοερμηνείας του δασολόγου της Δ/νσης Δασών …Δ.

Σ., εξετάζοντας δε την υπ' αριθμ. πρωτ. ...08/8-12-2014 έκθεση φωτοερμηνείας της Δ/νσης Δασών …., ερεύνησε αυτή μόνο κατά το μέρος της μορφής που είχε η επίδικη έκταση το έτος 1945 και όχι και ως προς τη μορφή που είχε η επίδικη έκταση το έτος 1960, σύμφωνα με τα αποσπάσματα αεροφωτογραφίας του έτους 1960 που περιέχονται στην εν λόγω έκθεση φωτοερμηνείας, από το συνδυασμό των οποίων (αεροφωτογραφιών των ετών 1945 και 1960 που περιέχονται στην έκθεση) συνάγεται κατά τους ισχυρισμούς του Ελλ.

Δημοσίου ο δασικός χαρακτήρας της επίδικης έκτασης. Μάλιστα, μετά το πόρισμα της αναιρεσιβαλλομένης ότι "στις αεροφωτογραφίες του έτους 1945 η επίδικη έκταση φέρεται να καλύπτεται από θαμνώδη βλάστηση σε ποσοστό μείζον του 25%, πλην όμως η εγκατάλειψη της καλλιέργειας και της φροντίδας των ακινήτων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, που οδήγησαν προφανώς σε ανάπτυξη της θαμνώδους βλάστησης, δεν αρκεί για να χαρακτηριστούν τα επίδικα ακίνητα δασική έκταση", η σύγκριση απ' αυτή και των αεροφωτογραφιών του έτους 1960 ήταν επιβεβλημένη, για το σχηματισμό της δικανικής κρίσης περί του δασικού ή μη χαρακτήρα της επίδικης έκτασης.

Μετά ταύτα, παρά τη βεβαίωση που περιέχεται στην προσβαλλόμενη απόφαση ότι λήφθηκαν υπόψη "όλα τα έγγραφα που οι διάδικοι προσκομίζουν και επικαλούνται", από το όλο περιεχόμενο αυτής και ειδικότερα, από το ότι στηρίζει την κρίση της περί του μη δασικού χαρακτήρα της επίδικης έκτασης, όπως αναφέρει, στο μόνο προσκομισθέν στοιχείο από το Ελλ.

Δημόσιο προς απόδειξη του ισχυρισμού του, την υπ' αριθμ. πρωτ. ...08/8-12-2014 έκθεση φωτοερμηνείας της Δ/νσης Δασών …., την οποία εξέτασε μόνο κατά το μέρος της μορφής της επίδικης έκτασης το έτος 1945 και όχι και ως προς τα αποσπάσματα αεροφωτογραφίας του έτους 1960, και από το γεγονός ότι το Εφετείο κατέληξε στο προαναφερόμενο αποδεικτικό του πόρισμα, δηλαδή ότι τα επίδικα ακίνητα ανήκουν στην κυριότητα των αναιρεσιβλήτων, μνημονεύοντας και αντικρούοντας μόνο το ως άνω έγγραφο, χωρίς καμία αναφορά σε κάποιο από τα λοιπά προαναφερθέντα αποδεικτικά έγγραφα τα οποία το Ελλ.

Δημόσιο προς απόδειξη του ισχυρισμού του ότι τα επίδικα ακίνητα ως δασική έκταση ανήκουν στην κυριότητά του, είχε νόμιμα επικαλεστεί με τις προτάσεις του κατά τρόπο σαφή και ορισμένο, δεν καθίσταται αδιστάκτως βέβαιο, αντίθετα καταλείπονται ικανές αμφιβολίες, ότι έλαβε υπόψη και συνεκτίμησε και τα ανωτέρω, κρίσιμα, για την απόδειξη των ασκούντων ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης ισχυρισμών του αναιρεσείοντος, έγγραφα, τα οποία θεωρείται ότι προσκομίστηκαν, εφόσον η απόφαση δεν βεβαιώνει το αντίθετο.

Συνεπώς, είναι βάσιμος ο λόγος αυτός αναιρέσεως (2ος), η αναιρετική εμβέλεια του οποίου στο σύνολο της προσβαλλόμενης απόφασης, μιας και ο δασικός χαρακτήρας της επίδικης έκτασης είναι η μοναδική προβαλλόμενη από το αναιρεσείον αιτία κτήσης των επίδικων ακίνητων, καθιστά αλυσιτελή την εξέταση του λοιπών δύο (1ου και 3ου) διατυπωμένων με την ένδικη αίτηση αναιρετικών λόγων. Πρέπει, συνεπώς, να αναιρεθεί η πληττόμενη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, αφού είναι δυνατή η σύνθεσή του από άλλο δικαστή, εκτός από εκείνον που δίκασε προηγουμένως (ΚΠολΔ 580 § 3). Διάταξη για δικαστικά έξοδα δεν θα περιληφθεί, λόγω της ερημοδικίας του αναιρεσείοντος.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 110/2017 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Κρήτης. Και

Παραπέμπει την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο Μονομελές Εφετείο Κρήτης, το οποίο θα συγκροτηθεί από άλλο δικαστή, πλην αυτού που εξέδωσε την παραπάνω απόφαση.

ΚΡΙΘΗΚΕ και αποφασίστηκε στην Αθήνα στις 25 Ιουνίου 2019.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 10 Ιουλίου 2019.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ

Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ