Supreme Court dismisses State's appeal on church land ownership, ruling the lower court's reasoning remains valid.

Απόφαση 784 / 2008 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 784/2008

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Γεώργιο Φώσκολο, Αντιπρόεδρο, Ελισάβετ Μουγάκου - Μπρίλλη, Μίμη Γραμματικούδη, Λεωνίδα Ζερβομπεάκο και Μιχαήλ Θεοχαρίδη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 20 Φεβρουαρίου 2008, με την παρουσία και της γραμματέως Φωτεινής Σαμέλη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, νόμιμα εκπροσωπουμένου από τον Υπουργό των Οικονομικών που εδρεύει στην Αθήνα. Εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιό του Βασίλειο Κουρούμαλη Πάρεδρο Ν. Σ. Κ. με δήλωση του άρθρου 242 παρ. 2 του Κ. Πολ. Δ.

Των αναιρεσίβλητων: 1. Ιεράς Γυναικείας Κοινοβιακής Μονής "Άγιος Νικόλαος" της Ιεράς Μητροπόλεως Κορίνθου, που εδρεύει στην θέση "Μαψός" Κορινθίας της περιφέρειας Μαψού Κορινθίας, της Κοινότητας Κουταλά Κορινθίας, τέως Δήμου Κλεωνών, και εκπροσωπείται νόμιμα και 2. Ιερού Γυναικείου Ησυχαστηρίου "Ο ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ", της Ιεράς Μητροπόλεως Κορίνθου που εδρεύει στη θέση Μαψός Κορινθίας, της περιφέρειας Μαψού Κορινθίας τέως Δήμου Κλεωνών, που εκπροσωπείται νόμιμα. Εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Δημήτριο Πανταζή με δήλωση του άρθρου 242 παρ. 2 του Κ.Πολ.Δ.

Κοινοποιουμένη προς:

1. Ψ1, 2. Ψ2, 3. Ψ3 και 4. Μητροπολιτικό Ιερό Ναό ...... Κορίνθου που εδρεύει στην ..... και εκπροσωπείται νόμιμα.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με α) την από 13-5-1994 αγωγή των ήδη αναιρεσίβλητων, β) την από 2-8-1995 κύρια παρέμβαση του Ελληνικού Δημοσίου και γ) την από 16-11-1995 πρόσθετη παρέμβαση του Μητροπολιτικού Ιερού Ναού ..... Κορίνθου, που κατατέθηκαν στο Μονομελές Πρωτοδικείο Κορίνθου και συνεκδικάσθηκαν. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 115/1996, 149/1997 του ίδιου Δικαστηρίου και 169/1999 του Εφετείου Ναυπλίου. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί το αναιρεσείων με την από 17-4-2000 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Μιχαήλ Θεοχαρίδης ανέγνωσε την από 11-2-2008 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

ΕΠΕΙΔΗ το αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο κατέθεσε εμπρόθεσμα τη σχετική υπ' αριθμ...681/17-7-2000 θετική γνωμοδότηση του Ν. Σ. Κ. για το παραδεκτό και βάσιμο του δεύτερου λόγου της κρινόμενης αίτησής του αναίρεσης κατά της υπ' αριθμ. 169/1999 απόφασης του Εφετείου Ναυπλίου. Επομένως, ως προς το λόγο αυτό αναίρεσης παραδεκτώς εισάγεται η υπόθεση προς συζήτηση, ενώ ως προς τον πρώτο λόγο της αίτησης αναίρεσης, ως προς τον οποίο δεν είναι θετική η ανωτέρω γνωμοδότηση του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, η υπόθεση δεν εισάγεται προς συζήτηση. -ΕΠΕΙΔΗ, με το άρθρο 7 παρ.1 του Ν.3800/1957 ( ΦΕΚ Α'256/19-12-1957) "Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως των περί προστασίας και διοικήσεως των δημοσίων κτημάτων κειμένων διατάξεων", ορίσθηκε ότι " κτήματα των Ιερών Ναών της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδος, τελούντα υπό τη νομή και κατοχή τούτων από της απελευθερώσεως του Ελληνικού Κράτους, και για τα οποία δεν υφίσταται νόμιμος τίτλος της μεταβίβασής τους, λόγω αδυναμίας κτήσεως τίτλου κατά το υφιστάμενο επί Τουρκοκρατίας καθεστώς, θεωρούνται ότι περιήλθαν κατά πλήρες δικαίωμα κυριότητας στους Ναούς αυτούς από της κτήσεώς τους, η δε τυπική αυτή τακτοποίηση του δικαιώματος κυριότητας επί των κτημάτων τούτων συντελείται με τη μεταγραφή στα βιβλία μεταγραφών του συμβολαιογραφικού εγγράφου με το οποίο παρέχει τη συναίνεσή του ο εμφανιζόμενος ως κύριος των κτημάτων ή οι ειδικοί ή καθολικοί διάδοχοι αυτού".

Εξάλλου, κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αρ.1 εδ. α' του ΚΠολΔ , λόγος αναίρεσης για ευθεία παραβίαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου, ιδρύεται αν αυτός δεν εφαρμόστηκε, ενώ συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του, ή αν εφαρμόστηκε, ενώ δεν έπρεπε, καθώς και αν το δικαστήριο προσέδωσε στον εφαρμοστέο κανόνα έννοια διαφορετική από την αληθινή.

Για να ιδρυθεί ο λόγος αυτός αναίρεσης πρέπει η προβαλλόμενη παραβίαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου να επιδρά στο διατακτικό της αναιρεσιβαλλόμενης απόφασης.

Συνεπώς, αν στην προσβαλλόμενη απόφαση υπάρχουν δύο ή περισσότερες επάλληλες αιτιολογίες, που τίθενται κυρίως ή επικουρικώς, καθεμιά από τις οποίες στηρίζει αυτοτελώς το διατακτικό της απόφασης, και με την αναίρεση δεν πλήττεται μία από αυτές, ή πλήττεται χωρίς επιτυχία, οι λόγοι αναίρεσης που πλήττουν τις λοιπές είναι απορριπτέοι ως αλυσιτελείς.

Στην προκειμένη περίπτωση, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, το Εφετείο δέχθηκε με αυτήν ως αποδειχθέντα τα ακόλουθα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά: Προ του έτους 1810 ο χριστιανός πιστός, ονόματι Γ, κατείχε μία έκταση, μη καθορισμένου επακριβώς εμβαδού, αποτελούμενη από καλλιεργήσιμα εδάφη και εδάφη καλυπτόμενα με πευκόδεντρα και μη καλλιεργήσιμα, η οποία βρίσκεται στην περιφέρεια του οικισμού .....

της πρώην Κοινότητας Κουταλά Κορινθίας και οριοθετείται από ρεύμα ...., λόφο ".....", θέση ".....", πευκόδεντρα "....", θέση "......" και εξωκλήσι "ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ" Μαψού. Το έτος 1810, ο πιστός αυτός, ο οποίος καλλιεργούσε τα ήμερα μέρη της πιο πάνω έκτασης, έβοσκε εντός αυτής το ποίμνιό του και ρητίνευε τα υπάρχοντα πευκόδεντρα, ενώ είχε γίνει κύριος αυτής, παραχώρησε ατύπως την ως άνω έκταση στο εξωκλήσι Άγιος Νικόλαος που από το έτος 1724 υπήρχε στην ίδια θέση του οικισμού Μαψός.

Το εξωκλήσι "Άγιος Νικόλαος", από το έτος 1724 κατείχε και νεμόταν την εδαφική αυτή έκταση συνεχώς μέχρι το έτος 1859, χωρίς όμως να αποκτήσει έγγραφο τίτλο, λόγω της Τουρκοκρατίας. Το έτος 1859 το παραπάνω εξωκλήσι υπήχθη και περιήλθε στην κυριότητα του ιδρυθέντος κατά το ίδιο έτος καθεδρικού Ιερού Ναού " ....." της Ιεράς Μητρόπολης Κορίνθου και έτσι στον ιερό αυτό ναό περιήλθε και ολόκληρη η περιουσία του εξωκλησιού " Άγιος Νικόλαος", στην οποία περιλαμβανόταν και το προαναφερόμενο ακίνητο.

Έκτοτε ο Ιερός Ναός "....." κατείχε το εν λόγω ακίνητο , δια των νομίμων εκπροσώπων του, συνεχώς μέχρι το έτος 1979, εκμισθώνοντας αυτό σε τρίτους και εισπράττοντας τα μισθώματα. Ειδικότερα, με το ....... μισθωτήριο συμβόλαιο του τότε συμβολαιογράφου Κορίνθου Κων/νου Τζιρακόπουλου, το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του εν λόγω Ιερού Ναού εκμίσθωσε την παραπάνω έκταση στον Δ1 για πέντε έτη, με το.......

μισθωτήριο συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Κορίνθου Παν. Βαρδάκα, η Εκκλησιαστική Επιτροπή του ίδιου Ιερού Ναού εκμίσθωσε την έκταση αυτή στον Δ2 για δέκα έτη, ενώ το έτος 1959 το πευκοδάσος του εξωκλησιού " Άγιος Νικόλαος" εκμισθώθηκε, κατόπιν πλειοδοτικής δημοπρασίας, που έγινε με εντολή του Μητροπολιτικού Συμβουλίου Κορινθίας, στον Δ3 για τέσσερα έτη.

Σχεδόν κάθε τετραετία, μετά τη λήξη της προηγούμενης μίσθωσης και ύστερα από σχετική πλειοδοτική δημοπρασία, η διενέργεια της οποίας δημοσιευόταν στον τοπικό τύπο, καταρτιζόταν μεταξύ της Ενοριακής Επιτροπής του ως άνω Ιερού Ναού και των διαφόρων μισθωτών νέα μίσθωση της έκτασης που προαναφέρθηκε. Στις 25-9-1958, δηλαδή μετά την ισχύ του Ν.3800/1957 (ΦΕΚ Α'256/19-12-1957) "Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως των περί προστασίας και διοικήσεως των δημοσίων κτημάτων κειμένων διατάξεων", ο Γ1, κάτοικος .....

Κορινθίας, ενεργώντας ως καθολικός διάδοχος του προπάππου του Γ, ο οποίος κατά τα προεκτεθέντα είχε παραχωρήσει ατύπως στο εξωκλήσι Αγίου Νικολάου την προπεριγραφόμενη εδαφική έκταση και αποβίωσε προ εκατονταετίας και πλέον, αναγνώρισε, με την υπ' αριθμ....... πράξη του συμβολαιογράφου Ζευγολατιού Κορινθίας Ιωάννη Καλλίρη, που μεταγράφηκε νόμιμα, το δικαίωμα κυριότητας του Ιερού Ναού " ......" επί της ανωτέρω έκτασης.

Έτσι ο Ιερός Ναός ".....", ο οποίος είχε αποκτήσει την κυριότητα της εδαφικής αυτής έκτασης με έκτακτη χρησικτησία πριν από το έτος 1957 και μάλιστα πριν από το έτος 1915, αφού την κατείχε με διάνοια κυρίου συνεχώς από το έτος 1859 μέχρι το έτος 1957, απέκτησε τυπικά και τίτλο κυριότητας της έκτασης αυτής, σύμφωνα με το άρθρο 7 παρ.1 του άνω Ν. 3800/1957.

Στη συνέχεια ο Ιερός αυτός Ναός, με τα υπ' αριθμ. ..... και ....... συμβόλαια του συμβολαιογράφου Κορίνθου Ιωάννη Καλλίρη, που μεταγράφηκαν νόμιμα, μεταβίβασε κατά πλήρη κυριότητα, λόγω δωρεάς, στην πρώτη ενάγουσα, Ιερά Κοινοβιακή Μονή " Άγιος Νικόλαος" της Ιεράς Μητρόπολης Κορίνθου, που ιδρύθηκε με το 198/1979 Π.

Δ/μα και είναι Ν.Π.Δ.Δ., τα 960/1000 ποσοστά εξ αδιαιρέτου της προαναφερόμενης έκτασης, ενώ, με το ...... συμβόλαιο του ίδιου συμβολαιογράφου Κορίνθου, όπως διορθώθηκε με την ....... πράξη αυτού, που μεταγράφηκαν νόμιμα, μεταβίβασε κατά κυριότητα, λόγω δωρεάς, στο δεύτερο ενάγον, Ιερό Γυναικείο Ησυχαστήριο "Ο ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ", που ιδρύθηκε με το 110/1982 Π.Δ.

και είναι Ν.Π.Ι.Δ., τα υπόλοιπα 40/1000 εξ αδιαιρέτου της ίδιας πιο πάνω έκτασης. Το έτος 1985 ο πρώτος εναγόμενος Ψ1, κατέλαβε για λογαριασμό της δεύτερης εναγόμενης, συζύγου του Ψ2, από την προαναφερόμενη έκταση, ένα τμήμα αυτής εμβαδού 17.120 τ.μ., που είναι το επίδικο και εικονίζεται στο από μηνός ...... τοπογραφικό διάγραμμα του πολιτικού μηχανικού ......, το οποίο ακολούθως η δεύτερη εναγόμενη μεταβίβασε, με το υπ' αριθμ. ......

συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Κλεωνών Κ. Λεφάκη, λόγω γονικής παροχής, στον τρίτο εναγόμενο γιο της Ψ3. Με βάση τις πραγματικές αυτές παραδοχές το Εφετείο έκρινε ότι οι ενάγοντες και ήδη αναιρεσίβλητοι απέκτησαν την κυριότητα, ο καθένας κατά τα προαναφερόμενα ποσοστά εξ αδιαιρέτου, του επιδίκου ακινήτου που κατέλαβαν και κατέχουν οι εναγόμενοι, τόσο με τον παράγωγο τρόπο της σύμβασης δωρεάς, ως αποκτήσαντες από αληθινό κύριο (Ιερό Ναό " ......"), όσο και πρωτοτύπως με τακτική και έκτακτη χρησικτησία, με την προσμέτρηση στη δική τους νομή και του χρόνου νομής των δικαιοπαρόχων τους, και ότι το κυρίως παρεμβαίνον και ήδη αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο δεν απέκτησε την κυριότητα του επιδίκου ακινήτου με οποιονδήποτε τρόπο, ακολούθως δε απέρριψε, ως αβάσιμη, την έφεση του αναιρεσείοντος κατά της απόφασης του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου που είχε κρίνει ομοίως.

Το αναιρεσείον με το μοναδικό λόγο της αίτησης αναίρεσης προβάλλει κατά της προσβαλλόμενης απόφασης αιτιάσεις από το άρθρο 559 αριθ. 1 του ΚΠολΔ, ισχυριζόμενο ότι το Εφετείο παραβίασε τις ουσιαστικού δικαίου διατάξεις του άρθρου 3 του Οθωμανικού Νόμου της 7 Ραμαζάν 1274 (του οποίου οι ρυθμίζουσες τα ιδιωτικής φύσεως δικαιώματα διατάξεις επί δημοσίων γαιών διατηρήθηκαν σε ισχύ με το άρθρο 2 παρ.4 του ν. 147/1914), των άρθρων 1, 2 και 3 του από 17/29-11-1836 Β.Δ/τος " Περί ιδιωτικών δασών", των νόμων 8 παρ.1 Κωδ. (7.39), 9 παρ.1 Βασιλικών (50.14 ), 2 παρ.20 Πανδ. (41.4), 6 Πανδ. (44.3), ν.76 παρ.1 Πανδ. (18.1) και ν. 7 παρ.3 Πανδ.( 23.3) του προϊσχύσαντος Β.Ρ.

Δικαίου, οι οποίες έχουν εφαρμογή, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ΕισΝΑΚ, και των άρθρων 18 και 21 του Νόμου της 21-6/10-7-1837 " περί διακρίσεως δημοσίων κτημάτων", σε συνδ. με τα άρθρα 21 του ν. δ. της 22-4/16-5-1926, 4 του α. ν. 1539/1938 και το ν. ΔΞΗ/1912, καθώς και τα διατάγματα " περί δικαιοστασίου", που εκδόθηκαν σε εκτέλεσή του, διότι, αφενός δέχθηκε " ότι ο αρχικός δικαιοπάροχος των αναιρεσιβλήτων, πιστός Γ, το έτος 1810 είχε γίνει κύριος της μείζονος έκτασης, τμήμα της οποίας αποτελεί το επίδικο, παρότι αυτός δεν διέθετε ταπί, ότι το Εξωκκλήσι "Άγιος Νικόλαος" έγινε κύριο της ίδιας μείζονος έκτασης με έκτακτη χρησικτησία, χωρίς τις προϋποθέσεις της άσκησης από αυτό νομής με διάνοια κυρίου και καλή πίστη, ότι ο άμεσος δικαιοπάροχος των αναιρεσιβλήτων Ιερός Ναός " ....." απέκτησε την κυριότητα της ίδιας έκτασης με έκτακτη χρησικτησία που συμπληρώθηκε το έτος 1915, ενώ οι επ' αυτής πράξεις νομής του άρχισαν το έτος 1910 και δεν συνέτρεχε στο πρόσωπό του το στοιχείο της καλής πίστης και ότι οι αναιρεσίβλητοι κατέστησαν συγκύριοι της έκτασης αυτής και πρωτοτύπως, με τακτική και έκτακτη χρησικτησία, με την προσμέτρηση της νομής των δικαιοπαρόχων τους στη δική τους νομή, ενώ αυτό ήταν νομικώς αδύνατο μετά την 11-9-1915", και αφετέρου δεν δέχθηκε ότι " η επίδικη έκταση περιήλθε σ' αυτό ( Δημόσιο) κατά κυριότητα ως δάσος, κατ' εφαρμογή των άρθρων 1, 2 και 3 του από 17/29-11-1836 Β.Δ. "περί ιδιωτικών δασών".

Ο λόγος αυτός της αναίρεσης πρέπει να απορριφθεί, ως αλυσιτελής, διότι με αυτόν πλήττεται μόνο η πρώτη αιτιολογία της προσβαλλόμενης απόφασης που αφορά στην απόκτηση της κυριότητας του επιδίκου ακινήτου από τον άμεσο δικαιοπάροχο των αναιρεσιβλήτων Ιερό Ναό " ......" με έκτακτη χρησικτησία και από τους ίδιους με τακτική και έκτακτη χρησικτησία, ενώ η δεύτερη επάλληλη αιτιολογία της απόφασης, που δεν πλήττεται με την αναίρεση, ότι δηλαδή ο ίδιος Ιερός Ναός και άμεσος δικαιοπάροχος των αναιρεσιβλήτων απέκτησε την κυριότητα του επιδίκου ακινήτου, βάσει του άρθρου 7 παρ.1 του Ν. 3800/1957, με τη μεταγραφή της υπ' αριθμ.........

πράξης του συμβολαιογράφου Ζευγολατιού Κορινθίας Ιωάννη Καλλίρη, με την οποία ο Γ1, ως καθολικός διάδοχος του προπάππου του Γ, ο οποίος είχε παραχωρήσει ατύπως στο εξωκλήσι Αγίου Νικολάου την προαναφερόμενη μείζονα έκταση, στην οποία περιλαμβάνεται και το επίδικο τμήμα, αναγνώρισε το δικαίωμα κυριότητας επ' αυτής του Ιερού τούτου Ναού, είναι ορθή και στηρίζει επαρκώς το διατακτικό της προσβαλλόμενης απόφασης.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 17-4-2000 αίτηση του Ελληνικού Δημοσίου για αναίρεση της υπ' αριθμ. 169/1999 απόφασης του Εφετείου Ναυπλίου.

Καταδικάζει το αναιρεσείον στην πληρωμή των δικαστικών εξόδων των αναιρεσιβλήτων, τα οποία ορίζει σε τριακόσια (300) ευρώ .

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 14 Απριλίου 2008.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στις 15 Απριλίου 2008.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ