Supreme Court dismisses appeal against compensation determination in compulsory expropriation for public utility. The court rejects procedural errors regarding the critical date for special compensation. The court upholds the lower court's finding on the critical date for special compensation. The court rejects the government's claim of procedural error regarding the critical date. The court dismisses the appeal as the lower court correctly applied the law on the critical date.

Απόφαση 722 / 2009 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 722/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Γεώργιο Πετράκη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Αθανάσιο Πολυζωγόπουλο, Ελευθέριο Μάλλιο, Γεωργία Λαλούση και Ευτύχιο Παλαιοκαστρίτη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 28 Νοεμβρίου 2008, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, νομίμως εκπροσωπουμένου από τον Υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών, που κατοικοεδρεύει στην Αθήνα και εν προκειμένω από τον Γενικό Γραμματέα Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον Χρήστο Μητκίδη, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσε προτάσεις.

Των αναιρεσιβλήτων: 1) Ανώνυμης Εταιρείας με την επωνυμία "ΑΝΕΣΤΗΣ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ Ανώνυμη Μεταλλουργική Εμπορική Εταιρεία" που εδρεύει στη ......, νομίμως εκπροσωπουμένης, 2) Ανώνυμης Εταιρείας με την επωνυμία CAO HELLAS "Μακεδονική Ασβεστοποιϊα Α.Ε.Β.Ε.", που εδρεύει στη ......, πρώην "Μακεδονική Ασβεστοποιϊα ΤΙΤΑΝ Α.Ε." νομίμως εκπροσωπουμένης, οι οποίες εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Κωνσταντίνο Χορομίδη με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσαν προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με τις από 25/1/1999 και 3/5/1999 αιτήσεις προσδιορισμού οριστικής τιμής μονάδας αποζημίωσης επί αναγκαστικής απαλλοτρίωσης, που κατατέθηκαν στο Εφετείο Θεσσαλονίκης και συνεκδικάστηκαν. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 3181/2000 προδικαστική και 2354/2002 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση των οποίων ζήτησαν οι ήδη αναιρεσίβλητες με την από 15/1/2003 αίτησή τους.

Εκδόθηκε η 996/2003 απόφαση του Τμήματος τούτου, η οποία παρέπεμψε στην Τακτική Ολομέλεια του Αρείου Πάγου τον δεύτερο λόγο της αίτησης αναίρεσης. Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου εξέδωσε την 11/2004 απόφαση με την οποία αναίρεσε τις ως άνω προσβαλλόμενες αποφάσεις και ανέπεμψε την υπόθεση προς περαιτέρω εκδίκαση στο τμήμα τούτο. Εκδόθηκε η 1330/2005 απόφαση του Τμήματος τούτου, η οποία αναίρεσε τις 3181/2000 και 2354/2002 αποφάσεις του Εφετείου Θεσσαλονίκης κατά τα αναφερόμενα στο σκεπτικό μέρη τους και παρέπεμψε την υπόθεση κατά τα άνω μέρη για εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, συγκροτούμενο από άλλους δικαστές. Εκδόθηκε η 1436/2006 απόφαση του Εφετείου Θεσσαλονίκης, την αναίρεση της οποίας ζητεί το αναιρεσείον με την από 1/11/2006 αίτησή του και τους από 16/4/2007 πρόσθετους λόγους αυτής.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Ευτύχιος Παλαιοκαστρίτης, ανέγνωσε την από 31/10/2007 έκθεση του αποχωρήσαντος από την υπηρεσία Αρεοπαγίτου Αντωνίου Παπαθεοδώρου, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή της αίτησης αναίρεσης, κατά το μέρος που εισάγεται προς συζήτηση μόνο ως προς το δεύτερο λόγο της, όπως αυτός συμπληρώθηκε με τα από 16/4/2007 δύο δικόγραφα προσθέτων λόγων.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Η αίτηση αναίρεσης είναι παραδεκτή ως προς τον δεύτερο λόγο της και τους πρόσθετους σε αυτήν λόγους, για τους οποίους υπάρχει θετική γνωμοδότηση του Ν.Σ.Κ., ενώ για τους υπόλοιπους λόγους, είναι απαράδεκτη σύμφωνα με το άρθρο 12 του Ν. 2298/1995, διότι υπάρχει αρνητική γνωμοδότηση (998/2007 γνωμοδότηση Α' τμήματος του Ν.Σ.Κ.) Στο άρθρο 17 παρ. 2 του Συντάγματος του 1975 ορίζεται ότι "Κανένας δεν στερείται την ιδιοκτησία του παρά μόνο για δημόσια ωφέλεια που έχει αποδειχθεί με τον προσήκοντα τρόπο, όταν και όπως ο νόμος ορίζει καιπάντοτε αφού προηγηθεί πλήρης αποζημίωση, που να ανταποκρίνεται στην αξία, την οποία είχε το απαλλοτριούμενο κατά το χρόνο συζήτησης στο δικαστήριογια τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης.

Αν ζητηθεί απ' ευθείας ο οριστικός προσδιορισμός της αποζημίωσης, λαμβάνεται υπόψη η αξία κατά το χρόνο της σχετικής συζήτησης στο δικαστήριο". Με την αναθεώρηση των Συνταγματικών διατάξεων, που έγινε με το από 6-4-2001 Ψήφισμα Ζ' της Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων, στην παραπάνω παράγραφο του άρθρου 17 προστέθηκε τρίτο εδάφιο, το οποίο ορίζει ότι "αν η συζήτηση για τον οριστικό προσδιορισμό της συζήτησης διεξαχθεί μετά την παρέλευση έτους απότη συζήτηση για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης λαμβάνεται υπόψη η αξία κατά το χρόνο της συζήτησης για τον οριστικό προσδιορισμό".

Η διάταξη αυτή μεταφέρθηκε και στο Ν. 2882/2001 (ΚΑΑΑ), που ισχύει από6-5-2001, με την προσθήκη δευτέρου εδαφίου στην πρώτη παράγραφο του άρθρου 13. Εξάλλου κατά τη μεταβατική διάταξη του άρθρου 29 παρ. 2 εδ. α' και β' του τελευταίου ως άνω νόμου 2882/2001, "Απαλλοτριώσεις που κηρύχτηκαν από 1 Φεβρουαρίου 1971 και εφεξής διέπονται από τις διατάξεις του παρόντος από το σημείο στο οποίο βρίσκονται κατά την έναρξη ισχύος αυτού.

Εξαιρούνται τα θέματα εκείνα για τα οποία κατά την έναρξη ισχύος του παρόντος έχει κοινοποιηθεί εισαγωγικό δικόγραφο σχετικής δίκης ενώπιον του αρμοδίου δικαστηρίου ή έχει εκδοθεί σχετική διοικητική πράξη ως προς τα οποία εφαρμόζονται μόνο οι διαδικαστικές διατάξεις του παρόντος". Από το συνδυασμό των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι για απαλλοτριώσεις που έχουν κηρυχθεί από 1ης Φεβρουαρίου 1971 και εφεξής, σε περίπτωση που η συζήτηση της αιτήσεως για οριστικό προσδιορισμό της αποζημιώσεως του απαλλοτριουμένου ακινήτου ενώπιον του αρμοδίου δικαστηρίου γίνεται υπό την ισχύ των αναθεωρημένων διατάξεων της παρ. 2 του άρθρου 17 του Συντάγματος και μετά την παρέλευση έτους από τη συζήτηση για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου ως κρίσιμος χρόνος για τον καθορισμό της πραγματικής αξίας του ακινήτου λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος της συζητήσεως για τον οριστικό προσδιορισμό, ακόμη και αν η σχετική αίτηση είχε ασκηθεί πριν από την έναρξη ισχύος του εδ.

β' της παρ. 1 του άρθρου 13 του ν. 2882/2001 ή και πριν απότη θέση σε ισχύ του εδ. γ' της παρ. 2 του άρθρου 17 του αναθεωρημένου Συντάγματος (ΑΠ 402/2007). Περαιτέρω η μεν διάταξη του άρθρου 579 παρ. 1 Κ.Πολ.Δ., ορίζει ότι, "Αν αναιρεθεί η απόφαση, οι διάδικοι επανέρχονται στην κατάσταση που υπήρχε πριν από τη απόφαση που αναιρέθηκε και η διαδικασία πριν από τη απόφαση αυτή ακυρώνεται μόνο, εφόσον στηρίζεται στην παράβαση για την οποία έγινε δεκτή η αναίρεση.

Κάθε απόφαση που στηρίζεται σ' αυτήν που αναιρέθηκε αναιρείται εφόσον οι λόγοι της αναίρεσης αναφέρονται και σ' αυτήν", η δε διάταξη του άρθρου 581 παρ. 1 Κ.Πολ.Δ. ότι "στο δικαστήριο της παραπομπής η υπόθεση εισάγεται και συζητείται με κλήση. Δεν είναι απαραίτητο να επιδοθεί η αναιρετική απόφαση". Από το συνδυασμό των παραπάνω διατάξεων προκύπτει ότι μετά την παραδοχή της αίτησης αναίρεσης οι διάδικοι επανέρχονται στην κατάσταση που υπήρχε πριν από τη συζήτηση, επί της οποίας εκδόθηκε η αναιρεθείσα απόφαση, δηλαδή αναβιώνει η αίτηση παροχής έννομης προστασίας.

Η απόφαση αναιρείται κατά το μέτρο παραδοχής της αναίρεσης, δηλαδή ως προς τα πληγέντα κεφάλαια της, όχι δε ως προς άλλα, εκτός αν τα τελευταία συνάπτονται αρρήκτως με τα αναιρεθέντα, οπότε συναναιρούνται (ΑΠ 404/2007). Κατά συνέπεια, για τον οριστικό καθορισμό αποζημίωσης απαλλοτρίωσης, που γίνεται σύμφωνα με τις ανωτέρω διατάξεις του άρθρου 17 παρ. 2 του αναθεωρημένου Συντάγματος και των άρθρων 13 παρ. 4 του Ν.Δ. 797/1971 και 29 παρ. 2 του Ν 2882/2001, λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος της μετ' αναίρεση συζήτησης στο Εφετείο.

Στην προκειμένη περίπτωση, από την προσβαλλόμενη απόφαση προκύπτει ότι το Εφετείο δέχτηκε τα παρακάτω : Με την υπ' αρίθμ. 102960/1644/0010/2-4-1998 ΚΥΑ των Υπουργών Οικονομικών και ΠΕΧΩΔΕ απαλλοτριώθηκε για λόγους δημόσιας ωφέλειας και ειδικότερα για τη βελτίωση-διαπλάτυνση του ανισόπεδου κόμβου ... της Ανατολικής Περιφερειακής ......

με την οδό ...... έκταση συνολικού εμβαδού 246.537 τ.μ.. Στην απαλλοτρίωση αυτή περιλαμβάνονται και τα ακίνητα των αναιρεσειουσών με αριθμούς Κ.Π. ..., της πρώτης και ... (... και ...) της δεύτερης. Με τις από 25-1-1999 και 3-5-1999 αιτήσεις τους ενώπιον του Εφετείου Θεσ/κης οι αναιρεσείουσες ζήτησαν τον καθορισμό της οριστικής αποζημίωσης των απαλλοτριουμένων ιδιοκτησιών τους, ιδιαίτερη αποζημίωση για τα εναπομείναντα τμήματα τους μετά την απαλλοτρίωση και την ανατροπή του τεκμηρίου ωφελείας για την ιδιοκτησία με αρίθμ.

Κ.Π. ... . Με τις με αρίθμ. 3281/2000 και 2354/2002 αποφάσεις του Εφετείου Θεσ/κης έγιναν μερικά δεκτές οι ως άνω αιτήσεις. Οι αποφάσεις αυτές αναιρέθηκαν με την 11/2004 απόφαση της Ολ. του ΑΠ, με την οποία έγινε δεκτό ότι το Εφετείο, που δικάζει αίτηση καθορισμού οριστικής αποζημίωσης απαλλοτρίωσης έχει αρμοδιότητα να δικάσει και το αίτημα περί άρσεως του τεκμηρίου ωφελείας του παρόδιου ιδιοκτήτη απαλλοριούμενου προς διάνοιξη εθνικής οδού και με την 1330/2005 απόφαση του Δ' Τμήματος του ΑΠ ως προς τις διατάξεις της ως άνω 2354/2002 αποφάσεως του Εφετείου Θεσ/κης με τις οποίες είχαν απορριφθεί τα αιτήματα των αναιρεσειουσών περί αποζημίωσης για τα εναπομείναντα τμήματα των με αρίθμ Κ.Π. ..., ...

και ... ιδιοκτησιών τους και περί άρσεως του τεκμηρίου ωφελείας για την με αρίθμ. ... ιδιοκτησία. Με την από 6-2-2006 κλήση τους οι αναιρεσίβλητες επανέφεραν για συζήτηση την υπόθεση κατά το μέρος που αναιρέθηκαν οι ως άνω αποφάσεις. Με την ίδια κλήση ζητούσαν να καθοριστεί η αποζημίωση για τα εναπομείναντα μετά την απαλλοτρίωση τμήματα των ιδιοκτησιών τους για μεν την με αρίθμ. ...

ιδιοκτησία σε 300 ευρώ ανά μ.2, για δε τις ιδιοκτησίες με αρίθμ. ... και ... σε 380 ευρώ ανά μ.2, με κρίσιμο χρόνο εκείνο της μετ αναίρεση συζήτησης της αίτησης. Το Εφετείο έλαβε υπόψη ως κρίσιμο χρόνο για τον καθορισμό της ιδιαίτερης αποζημίωσης των επικειμένων των εκτός απαλλοτρίωσης τμημάτων των εδαφικών εκτάσεων των αναιρεσιβλήτων εκείνη της συζήτησης ενώπιον του την 8-5-2006 και όχι εκείνο της συζήτησης ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου για τον καθορισμό της προσωρινής τιμής μονάδας αποζημίωσης, όπως ζήτησε το αναιρεσείον.

Με την κρίση του αυτή το Εφετείο ορθά εφάρμοσε τις ανωτέρω διατάξεις του Συντάγματος και του Ν. 2882/2001, δεν υπέπεσε στην πλημμέλεια από το άρθρο 559 αρίθμ. 1 του ΚΠολΔ που αποδίδει το αναιρεσείον στην προσβαλλόμενη απόφαση με τον δεύτερο λόγο και τους δύο πρόσθετους λογούς της αναίρεσης και συνεπώς οι λόγοι αυτοί είναι αβάσιμοι, στην ουσία και πρέπει να απορριφθούν.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 1 Νοεμβρίου 2006 αίτηση και τα από 16 Απριλίου 2007 δύο δικόγραφα πρόσθετου λόγου του Ελληνικού Δημοσίου για αναίρεση της 1436/2006 αποφάσεως του Εφετείου Θεσσαλονίκης.

Καταδικάζει το αναιρεσείον στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσιβλήτων, την οποία ορίζει σε χίλια οκτακόσια (1.800) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 3 Φεβρουαρίου 2009. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 24 Μαρτίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ