Supreme Court dismisses appeal against lower court ruling on supplementary works in public construction contract.

Απόφαση 646 / 2019 (Α2, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 646/2019

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Α2' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Ιωσήφ Τσαλαγανίδη, Εισηγητή και Προεδρεύοντα Αρεοπαγίτη, Αβροκόμη Θούα, Γεώργιο Αποστολάκη, Θεόδωρο Κανελλόπουλο και Κυριάκο Οικονόμου, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 8 Οκτωβρίου 2018, με την παρουσία και της γραμματέως Θεοδώρας Παπαδημητρίου, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: νομικού προσώπου ιδιωτικού δικαίου με την επωνυμία "...", που εδρεύει στην .. και εκπροσωπείται νόμιμα. Εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Παναγιώτη Κατσαρό. Της αναιρεσίβλητης: κοινοπραξίας με την επωνυμία "... Ε.Ε.", που εδρεύει στο ... και εκπροσωπείται νόμιμα. Εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Ιωάννη Κουτσουράκη.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 19-12-2011 αγωγή της ήδη αναιρεσίβλητης, που κατατέθηκε στο Πενταμελές Εφετείο Ανατολικής Κρήτης.

Εκδόθηκε η απόφαση 2/2015 του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση της οποίας ζητεί το αναιρεσείον με την από 26-6-2017 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο πληρεξούσιος του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αίτησης, ο πληρεξούσιος της αναιρεσίβλητης την απόρριψή της, καθένας δε την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Κατά το άρθρο 8 του ν. 1418/1984 "Δημόσια έργα και ρυθμίσεις συναφών θεμάτων" (Α'23), όπως ίσχυε κατά το χρόνο καταρτίσεως της ένδικης συμβάσεως, μετά, δηλαδή, την τροποποίησή του με το άρθρο 15 παρ. 2 του ν. 3212/2003 (Α'308), ορίζονται τα εξής : "1. Το έργο εκτελείται σύμφωνα με τη σύμβαση και τα τεύχη και σχέδια που το συνοδεύουν.

Αν προκύψει ανάγκη εκτέλεσης συμπληρωματικών εργασιών, που δεν περιλαμβάνονται στο αρχικό ανατεθέν έργο ούτε στην πρώτη συναφθείσα σύμβαση και οι οποίες κατέστησαν, κατά την εκτέλεση του έργου, αναγκαίες λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων με τις προϋποθέσεις που αναφέρονται στην περίπτωση δ' της παρ. 3 του άρθρου 8 του Π.Δ. 334/2000 (ΦΕΚ 279 Α'), συνάπτεται σύμβαση με τον ανάδοχο του έργου.

Για τον καθορισμό των νέων τιμών μονάδας των συμπληρωματικών εργασιών εφαρμόζονται οι διατάξεις των παρ. 3 και 4 του άρθρου 43 του Π.Δ. 609/1985 (ΦΕΚ 223 α'), όπως κάθε φορά ισχύουν. Η εκτέλεση των συμπληρωματικών εργασιών είναι υποχρεωτική για τον ανάδοχο του έργου και προκειμένου να υπογραφεί η σύμβαση ανάθεσης των συμπληρωματικών εργασιών, απαιτείται γνώμη του οικείου τεχνικού συμβουλίου.

Το συνολικό ποσό των συμβάσεων αυτών δεν μπορεί να υπερβαίνει το ποσοστό πενήντα τοις εκατό (50%) του ποσού της αρχικής σύμβασης. Στο ως άνω ποσοστό του πενήντα τοις εκατό (50%) συμπεριλαμβάνεται και η αμοιβή συντάξεως τυχόν μελετών για τις συμπληρωματικές εργασίες του έργου. Οι συμπληρωματικές εργασίες περιλαμβάνονται μαζί με τις εργασίες της αρχικής σύμβασης. 2. ...

Όπου στις κείμενες διατάξεις αναφέρεται ο όρος συγκριτικός πίνακας αντικαθίσταται με τον όρο ανακεφαλαιωτικός πίνακας εργασιών ...". Περαιτέρω, στο άρθρο 34 παρ. 2 του π.δ/τος 609/1985 (ΦΕΚ 223 Α') ορίζεται ότι ο ανάδοχος δεν δικαιούται αποζημίωση ή αύξηση τιμών για μεταβολές στα έργα, τα οποία έγιναν χωρίς έγγραφη διαταγή, έστω και αν αυτές βελτιώνουν το έργο, σε επείγουσες δε περιπτώσεις η διαταγή για τροποποιήσεις ή συμπληρώσεις δίδεται προφορικά στον τόπο των έργων και καταχωρίζεται στο ημερολόγιο.

Εξάλλου, στο άρθρο 43 του ίδιου ως άνω προεδρικού διατάγματος, όπως ίσχυε κατά τον κρίσιμο χρόνο, ορίζονταν τα εξής : "1. Ο φορέας κατασκευής του έργου έχει το δικαίωμα, κατά τη διάρκεια κατασκευής του έργου, να αναθέτει την εκτέλεση συμπληρωματικών εργασιών μόνο σύμφωνα με τις διατάξεις της παραγράφου 1 του άρθρου 8 του Ν. 1418/1984 (ΦΕΚ Α'23), όπως αντικαταστάθηκε με την παράγραφο 1 του άρθρου τέταρτου του Ν. 2372/1996 (ΦΕΚ Α' 29). ...

Για την εκτέλεση των ανωτέρω συμπληρωματικών εργασιών απαιτείται η σύναψη σύμβασης. 2. Κάθε σύμβαση επόμενη της αρχικής συνοδεύεται από "Ανακεφαλαιωτικό πίνακα εργασιών" που ιδίως περιλαμβάνει τις ενδείξεις των εργασιών, τις τιμές μονάδος των εργασιών, τα μεγέθη των ποσοτήτων, τις δαπάνες του προϋπολογισμού του αρχικά ανατεθέντος έργου, του προϋπολογισμού της αμέσως προηγούμενης σύμβασης και του προϋπολογισμού της προς κατάρτιση καινούργιας σύμβασης ... 3.

Αν στο συγκριτικό πίνακα περιλαμβάνονται και εργασίες για τις οποίες δεν υπάρχουν τιμές μονάδας, ο συγκριτικός πίνακας συνοδεύεται από πρωτόκολλο που κανονίζει τις τιμές για τις εργασίες αυτές ... 5. Οι συγκριτικοί πίνακες και τα πρωτόκολλα κανονισμού τιμών μονάδας νέων εργασιών που τους συνοδεύουν συντάσσονται από τη Διευθύνουσα Υπηρεσία και υπογράφονται από τον ανάδοχο ανεπιφύλακτα ή με επιφύλαξη.

Αν ο ανάδοχος αρνηθεί την υπογραφή, του κοινοποιείται ο συγκριτικός πίνακας και τα πρωτόκολλα ... Στην περίπτωση αυτή, όπως και στην περίπτωση που ο ανάδοχος υπέγραψε τα σχετικά έγγραφα με επιφύλαξη, δικαιούται να υποβάλει ένσταση. Ο συγκριτικός πίνακας και τα πρωτόκολλα νέων τιμών εγκρίνονται από την Προϊσταμένη Αρχή, στην οποία διαβιβάζονται, μαζί με την τυχόν ένσταση του αναδόχου, αιτιολογική έκθεση για την ανάγκη των τροποποιήσεων, τον τρόπο κανονισμού των τιμών και κάθε σχετική πληροφορία. ...

Μετά την έγκριση του συγκριτικού πίνακα ο ανάδοχος είναι υποχρεωμένος να εκτελέσει τις σχετικές εργασίες, χωρίς αυτό να θίγει τα δικαιώματά του για επίλυση της τυχόν διαφοράς". Από τις προπαρατεθείσες διατάξεις συνάγεται ότι, οσάκις παρίσταται ανάγκη εκτελέσεως συμπληρωματικών εργασιών, εργασιών δηλαδή, οι οποίες δεν περιλαμβάνονται στο ανατεθέν με την αρχική σύμβαση έργο ή στην πρώτη συναφθείσα σύμβαση και οι οποίες κατέστησαν αναγκαίες κατά την εκτέλεση του έργου λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων, για την εκτέλεσή τους απαιτείται η σύναψη ιδιαίτερης, συμπληρωματικής, συμβάσεως με τον ανάδοχο του έργου.

Της συνάψεως της εν λόγω συμβάσεως προηγείται η σύνταξη εκ μέρους της διευθύνουσας το έργο υπηρεσίας ανακεφαλαιωτικού πίνακα εργασιών (Α.Π.Ε.), ο οποίος περιλαμβάνει όλα τα ουσιώδη στοιχεία της συμβάσεως, όπως τις προς εκτέλεση εργασίες, τις τιμές μονάδας των εργασιών, τα μεγέθη των ποσοτήτων και την προβλεπόμενη δαπάνη για αναθεώρηση, καθώς και πρωτόκολλο κανονισμού τιμών μονάδας νέων εργασιών (Π.Κ.Τ.Μ.Ν.Ε.) στην περίπτωση που στον ανακεφαλαιωτικό πίνακα περιλαμβάνονται και εργασίες, για τις οποίες δεν υπάρχουν τιμές μονάδας.

Ακολουθεί η υπογραφή συμβάσεως για την ανάθεση των συμπληρωματικών αυτών εργασιών μετά από διαπραγματεύσεις με τον ανάδοχο του έργου και αφού ληφθεί και η γνώμη του οικείου τεχνικού συμβουλίου. Μετά την υπογραφή της συμπληρωματικής συμβάσεως, το ποσό της οποίας δεν μπορεί να υπερβαίνει το 50% του ποσού του αρχικού συμβατικού αντικειμένου, η εκτέλεση των συμπληρωματικών εργασιών είναι υποχρεωτική για τον ανάδοχο (ΣτΕ 121/2018, 2638/2016, 1258/2013).

Από τις ίδιες ως άνω διατάξεις συνάγεται ότι ο ανάδοχος δεν δικαιούται, ούτε υποχρεούται, κατ' αρχήν, να προβεί σε τροποποιήσεις ως προς τη μορφή του έργου, την ποιότητα και το είδος ή την ποσότητα των εργασιών, κατ' απόκλιση από τη σύμβαση έργου, και επίσης, ότι δεν δικαιούται αποζημιώσεως για μεταβολές στο έργο, χωρίς προηγούμενη έγγραφη εντολή του κυρίου του έργου ή, σε επείγουσες περιπτώσεις, προφορική εντολή της υπηρεσίας στον τόπο εκτελέσεως του έργου, που καταχωρίζεται στο ημερολόγιο αυτού, και χωρίς προηγούμενη σύνταξη και έγκριση Α.Π.Ε., αν δε συντρέχει περίπτωση, και Π.Κ.Τ.Μ.Ν.Ε. (ΣτΕ 2243/2017, ΑΠ 178/2015).

Πάντως, και στην περίπτωση αυτή, η συμβατική σχέση ολοκληρώνεται και οριστικοποιείται, κατά κανόνα, με τη σύναφη της σχετικής συμβάσεως, ύστερα από διαπραγματεύσεις μεταξύ των μερών και γνώμη του τεχνικού συμβουλίου του εργοδότη, στο πλαίσιο είτε του εγκεκριμένου Α.Π.Ε. είτε και αποκλίνοντας από αυτόν (ΑΠ 1726/2014).

Περαιτέρω, από τις πιο πάνω διατάξεις προκύπτει ότι δεν αποκλείεται εργασίες, οι οποίες παρεκκλίνουν της συμβάσεως και εκτελέσθηκαν χωρίς έγγραφο ή προφορική, κατά τα ανωτέρω, εντολή να κριθούν, στη συνέχεια, από τα αρμόδια όργανα του κυρίου του έργου ή, σε περίπτωση διαφωνίας και ασκήσεως εκ μέρους του αναδόχου προσφυγής, από το αρμόδιο εφετείο, ως αναγκαίες, δηλαδή ως εργασίες οι οποίες επιβάλλονταν για την ασφάλεια, την αρτιότητα ή τη λειτουργικότητα του έργου, οπότε οι εργασίες αυτές νομιμοποιούνται εκ των υστέρων με τη σύνταξη Α.Π.Ε.

και Π.Κ.Τ.Μ.Ν.Ε. και τη σύναψη νέας, συμπληρωματικής συμβάσεως, οπότε το αντίστοιχο εργολαβικό αντάλλαγμα οφείλεται με βάση τη νέα σύμβαση μετά τη σύναψή της (ΑΠ 711/2018). Επομένως, δεν αρκεί απλώς η κρίση ότι οι χωρίς εντολή πρόσθετες εργασίες υπήρξαν αναγκαίες και ότι, συνεπώς, η δαπάνη τους βαρύνει τον εργοδότη, προκειμένου ο ανάδοχος να ζητήσει με αγωγή την επιδίκασή τους, αλλά απαιτείται, ως προϋπόθεση, για τον καθορισμό του οφειλόμενου σε αυτόν ανταλλάγματος η τήρηση της διαδικασίας καταρτίσεως και εγκρίσεως της σχετικής επιμετρήσεως, καθώς και συντάξεως και εγκρίσεως του αντίστοιχου λογαριασμού.

Αν υπάρξει άρνηση του εργοδότη να τηρήσει συνολικά την ως άνω διαδικασία, πρέπει πρώτα να ζητηθεί η συμμόρφωσή του με τις σχετικές υποχρεώσεις του, δηλαδή πρέπει ο ανάδοχος να ζητήσει από τον κύριο του έργου να προβεί, τηρώντας τη νόμιμη διαδικασία, στις απαραίτητες ενέργειες προς καθορισμό και πληρωμή του ανταλλάγματος για τις προαναφερόμενες συμπληρωματικές εργασίες, όπως στη σύνταξη Α.Π.Ε.

ή, αν αυτός έχει συνταχθεί χωρίς τις ανωτέρω εργασίες, στην ανασύνταξή του, ώστε να περιλαμβάνει και τις ποσότητες των συμπληρωματικών εργασιών, καθώς επίσης και την κατάρτιση και έγκριση των επιμετρήσεων κλπ. Αν ο ανάδοχος διαφωνεί με τις καθορισθείσες νέες εργασίες ή τις τιμές αυτών, πολύ δε περισσότερο, αν στον ανακεφαλαιωτικό πίνακα δεν συμπεριλήφθηκαν οι συμπληρωματικές εργασίες, μπορεί να υπογράψει τις ως άνω πράξεις με επιφύλαξη και να ασκήσει κατ' αυτών ένσταση και, ακολούθως, αίτηση θεραπείας, ακολουθώντας τη διαγραφόμενη από τη διάταξη του άρθρου 12 ν. 1418/1984 διοικητική διαδικασία, και τελικώς να ασκήσει προσφυγή ενώπιον του αρμόδιου Εφετείου, προκειμένου να επιλυθεί δικαστικώς η διαφορά, αφού, κατά το άρθρο 43 του π.δ. 609/1985, ο ανάδοχος έχει δικαίωμα να αμφισβητήσει την παράλειψη της Διευθύνουσας Υπηρεσίας να εντάξει σε Α.Π.Ε.

και Π.Κ.Τ.Μ.Ν.Ε. τις νέες εργασίες, εφόσον υπογράψει με επιφύλαξη τις πράξεις αυτές (ΣτΕ 1613/2018). Περαιτέρω, κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, αναίρεση επιτρέπεται αν παραβιάστηκε κανόνας του ουσιαστικού δικαίου, στον οποίο περιλαμβάνονται και οι ερμηνευτικοί κανόνες των δικαιοπραξιών. Ο κανόνας δικαίου παραβιάζεται, αν δεν εφαρμοστεί ενώ συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή του, ή αν εφαρμοστεί ενώ δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις αυτές, καθώς και αν εφαρμοστεί εσφαλμένα, η δε παραβίαση εκδηλώνεται είτε με ψευδή ερμηνεία, είτε με κακή εφαρμογή, δηλαδή με εσφαλμένη υπαγωγή.

Με το λόγο αναίρεσης από τον αριθμό 1 του άρθρου 559 ΚΠολΔ ελέγχονται τα σφάλματα του δικαστηρίου κατά την εκτίμηση της νομικής βασιμότητας της αγωγής ή των ισχυρισμών των διαδίκων, καθώς και τα νομικά σφάλματα κατά την έρευνα της ουσίας της διαφοράς. Ελέγχεται, δηλαδή, αν η αγωγή, ένσταση κ.λπ. ορθώς απορρίφθηκε ως μη νόμιμη ή αν, κατά παράβαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου, έγινε δεκτή ως νόμιμη ή απορρίφθηκε ή έγινε δεκτή κατ' ουσίαν (Ολομ.

ΑΠ 7/2006, 4/2005).

Στην προκειμένη περίπτωση η αναιρεσίβλητη με την από 19-12-2011 αγωγή της ενώπιον του Πενταμελούς Εφετείου Ανατολικής Κρήτης εξέθετε τα ακόλουθα: α) Ότι δυνάμει της από 5-2-2003 έγγραφης συμβάσεως κατασκευής δημόσιου έργου και κατόπιν σχετικής πράξεως του Διοικητικού Συμβουλίου του Ν.Π.Ι.Δ. με την επωνυμία "...", καθολικός διάδοχος του οποίου με υπουργική απόφαση είναι το αναιρεσείον Ν.Π.Ι.Δ., επελέγη η ενάγουσα Κοινοπραξία ανάδοχος του έργου με τον τίτλο "Βελτίωση υποδομών (Οικοδομικές εργασίες και Η/Μ εγκαταστάσεις) Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας ..., όπως αυτό περιγράφεται στις μελέτες και τα συμβατικά τεύχη της εργολαβίας, με συμφωνημένο εργολαβικό αντάλλαγμα στο ποσόν των 207.545,52 ευρώ και προθεσμία παραδόσεως του έργου μέχρι την 16-5-2003.

β) Ότι το ανατεθέν έργο αφορούσε έξι αίθουσες διδασκαλίας, που έπρεπε να διαμορφωθούν για τη στέγαση του ως άνω Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας, δύο αίθουσες διοικήσεως και τα αφοδευτήρια του κτιρίου, πλην όμως και ενώ οι επιμέρους εργασίες ήσαν σε εξέλιξη, ο νόμιμος εκπρόσωπος του κυρίου του έργου, διά των επιβλεπόντων αυτό μηχανικών και με προφορική εντολή τούτων, αξίωσε τη διενέργεια συμπληρωματικών και επιπρόσθετων εργασιών, που αφορούσαν όχι μόνο στο αρχικό αντικείμενο της μεταξύ τους εργολαβικής συμβάσεως, αλλά και πέραν αυτού, καθώς στο μεταξύ είχαν περιέλθει στη χρήση της αρμόδιας Γενικής Γραμματείας του Υπουργείου Παιδείας επιπλέον αίθουσες του Γυμνασίου ..., και ειδικότερα η αίθουσα πολλαπλών χρήσεων και μια μεγάλη αίθουσα του ισογείου, προκειμένου να διαμορφωθούν και αυτές για τις ανάγκες του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας.

Συγκεκριμένα, οι συμπληρωματικές εργασίες αφορούσαν: αα) στο διαχωρισμό των χώρων της τουαλέτας, τοποθετώντας θύρες, και τη δημιουργία μιας ειδικής τουαλέτας για άτομα με ειδικές ανάγκες (εργασία που αποτελούσε προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση του έργου από το Γ' ΚΠΣ - ΠΕΠ Κρήτης), ββ) στην τοποθέτηση κουφωμάτων, λειότριψη δαπέδων, χρωματισμούς, μονώσεις, διαχωρισμό χώρων κλπ στην αίθουσα πολλαπλών χρήσεων και γγ) στην επισκευή των κλιμακοστασίων, τη λειότριψη και στίλβωση μπαλκονιών και δαπέδου και μονώσεις στους χώρους κυκλοφορίας του κτιρίου και στους κοινόχρηστους χώρους, η υποχρέωση επισκευής και συντήρησης των οποίων είχε αναληφθεί εκ των υστέρων και δεν συμπεριλαμβάνονταν στην αρχική μελέτη, γ) Ότι η ενάγουσα εκτέλεσε τις ως άνω πρόσθετες και υπερσυμβατικές εργασίες, σύμφωνα με την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, γιατί σε διαφορετική περίπτωση το έργο θα παρέμενε ημιτελές και θα ματαιωνόταν η λειτουργία τόσο του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας όσο και του Γυμνασίου ..., σε συνδυασμό με τη ρητή διαβεβαίωση των επιβλεπόντων μηχανικών ότι θα ακολουθούσε είτε η σύνταξη Α.Π.Ε.

και Π.Κ.Τ.Μ.Ν.Ε., είτε συμπληρωματική εργολαβία για την κάλυψη των δαπανών των εργασιών αυτών, παραδόθηκε δε το όλο έργο (συμβατικό και συμπληρωματικές εργασίες) εμπρόθεσμα στις 16-6-2003, κατόπιν της μηνιαίας παρατάσεως που χορηγήθηκε αρμοδίως, οι δε νόμιμοι εκπρόσωποι του κυρίου του έργου το παρέλαβαν χωρίς επιφύλαξη, δ) Ότι παρά τις έντονες οχλήσεις της δεν καταβλήθηκε το επιπρόσθετο εργολαβικό αντάλλαγμα, που ανερχόταν στο ποσό των 171.042,88 ευρώ, και κατόπιν τούτου στις 2-10-2005 υπέβαλε το σχετικό ανακεφαλαιωτικό πίνακα εργασιών και τον αντίστοιχο λογαριασμό πληρωμής των πρόσθετων εργασιών με αναλυτική επιμέτρηση τούτων, ζητώντας την καταβολή του ως άνω ποσού, πλην όμως το αίτημά της αυτό απορρίφθηκε εγγράφως από το Γενικό Διευθυντή του εναγομένου, ενώ η από 16-11-2005 ένστασή της απορρίφθηκε σιωπηρά, λόγω άπρακτης παρόδου της προθεσμίας που τάσσει ο νόμος.

Κατά της σιωπηρής αυτής απόρριψης η ενάγουσα άσκησε ενώπιον του Προέδρου και του Διοικητικού Συμβουλίου του εναγομένου αίτηση θεραπείας με αίτημα τη σύνταξη νέου συγκριτικού πίνακα που θα περιλάμβανε τις πρόσθετες εργασίες και το εργολαβικό αντάλλαγμα γι' αυτές, η οποία απορρίφθηκε στις 22-2-2006 με σχετικό έγγραφο του Γενικού Διευθυντή του εναγομένου.

Ότι κατόπιν τούτου και με δεδομένη την άρνηση του εναγομένου να συμπράξει, είτε με την υπογραφή νέας συμβάσεως για τις επιπρόσθετες εργασίες, είτε με τη συνυπογραφή των ανωτέρω εγγράφων, η αξίωσή της για την καταβολή του εργολαβικού της ανταλλάγματος δεν είχε νόμιμο έρεισμα, αφού ελλείπει ο συστατικός έγγραφος τύπος που προβλέπει η σχετική νομοθεσία περί δημοσίων έργων, με συνέπεια το εναγόμενο να έχει καταστεί αδικαιολόγητα πλουσιότερο σε βάρος της, εξοικονομώντας ισόποση δαπάνη στην οποία θα υποβαλλόταν για να πληρώσει ως εργολαβικό αντάλλαγμα τα αυτό ποσό σε άλλους εργολάβους - τεχνίτες, που θα καλούνταν με έγκυρες συμβάσεις έργου να εκτελέσουν τις συγκεκριμένες εργασίες κάτω από τις ίδιες συνθήκες.

Με βάση τα περιστατικά αυτά η ενάγουσα κοινοπραξία ζήτησε να υποχρεωθεί το εναγόμενο με βάση τις διατάξεις περί αδικαιολογήτου πλουτισμού να της καταβάλει για τις πρόσθετες και συμπληρωματικές εργασίες, τις οποίες λεπτομερώς εκθέτει στην αγωγή κατ' είδος, ποσότητα και τιμή μονάδας, το ποσόν των 171.042,88 ευρώ νομιμοτόκως από 2-10-2005, οπότε και υπέβαλε στο εναγόμενο το σχετικό ανακεφαλαιωτικό πίνακα και τον αντίστοιχο λογαριασμό πληρωμής, άλλως από 20-4-2006, οπότε άσκησε σχετική προσφυγή ενώπιον του Διοικητικού Εφετείου Χανίων, που απορρίφθηκε για έλλειψη δικαιοδοσίας των διοικητικών δικαστηρίων, άλλως από 4-11- 2009, οπότε άσκησε σχετική προσφυγή ενώπιον του Πενταμελούς Εφετείου Κρήτης, που απορρίφθηκε ως αόριστη, άλλως από την επίδοση της παρούσας και μέχρι την εξόφληση.

Το Εφετείο, αφού έκρινε νόμιμη την αγωγή, σύμφωνα με τις διατάξεις που αναφέρθηκαν στη μείζονα σκέψη, σε συνδυασμό με αυτές περί αδικαιολόγητου πλουτισμού, δέχθηκε με την προσβαλλόμενη απόφασή του, κατά το ενδιαφέρον την αναιρετική διαδικασία μέρος, τα ακόλουθα: "... Η ενάγουσα ανέλαβε την εκτέλεση του έργου, ως κατασκευαστική κοινοπραξία, σύμφωνα με τους όρους της ...

σύμβασης και τους αναφερόμενους σ' αυτήν όρους ... Το ως άνω συμβατικό έργο επρόκειτο να εκτελεστεί στο διώροφο κτίριο του Γυμνασίου …., και συγκεκριμένα σε έξι αίθουσες διδασκαλίας, δύο αίθουσες διοίκησης και στις τουαλέτες του κτιρίου, οι οποίες αίθουσες χρησιμοποιούνταν ως γυμνάσιο και είχαν παραχωρηθεί κατά χρήση από το Δήμο …..

στη Γενική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων, προκειμένου να στεγαστεί το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας του ……. Κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου με τη με αρ. 28/31-3-2003 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, ο Δήμος …. αποφάσισε, κατόπιν αιτήματος της ΓΓΕΕ, την παραχώρηση κατά χρήση επιπλέον αιθουσών του Γυμνασίου, και συγκεκριμένα της αίθουσας πολλαπλών χρήσεων του ισογείου και μιας μεγάλης αίθουσας του ισογείου, για τη διαμόρφωση των οποίων απαιτήθηκαν συμπληρωματικές εργασίες, οι οποίες δεν είχαν προβλεφθεί στον προϋπολογισμό του συμβατικού έργου (ανακατασκευή τουαλετών, διαχωρισμός αυτών μεταξύ ενηλίκων χρηστών και μαθητών Γυμνασίου, δημιουργία τουαλέτας ΑΜΕΑ) ή δεν είχαν προβλεφθεί επαρκώς (π.χ.

κατασκευή εξωτερικής θύρας) και οι οποίες έπρεπε να ολοκληρωθούν εμπροθέσμως, εντός της προθεσμίας εκτέλεσης του αρχικού έργου, διότι σε διαφορετική περίπτωση θα ματαιωνόταν η λειτουργία του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας και θα ετίθετο σε κίνδυνο η χρηματοδότηση του έργου από το Γ' ΚΠΣ-ΠΕΠ …... Ο νόμιμος εκπρόσωπος του εναγομένου ΝΠΙΔ, Π.

Κ., διά των επιβλεπόντων το έργο μηχανικών, Σ. Κ. και Κ. Παπαγεωργίου, με προφορική εντολή ζήτησε από την ενάγουσα την εκτέλεση των ανωτέρω εργασιών. Η εκτέλεση των εργασιών αυτών κρίθηκαν από το εναγόμενο ΝΠΙΔ απολύτως αναγκαίες και κατεπείγουσες για τη λειτουργία του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας, αφού χωρίς αυτές ήταν αδύνατη τόσο η λειτουργία αυτού, όσο και του Γυμνασίου.

Ειδικότερα, και όσον αφορά στην ανάγκη εκτέλεσης των εργασιών αυτών πιθανολογήθηκε ότι α) στη μελέτη του αναληφθέντος από την ενάγουσα έργου δεν είχε προβλεφθεί ο διαχωρισμός των τουαλετών μεταξύ ενηλίκων χρηστών, ΑΜΕΑ και μαθητών γυμνασίου, οπότε υπήρχε ανάγκη να διαχωρίσουν τους χώρους της τουαλέτας, τοποθετώντας θύρες και να δημιουργήσουν ειδική τουαλέτα για ΑΜΕΑ β) μετά την εκ των υστέρων παραχώρηση αίθουσας πολλαπλών χρήσεων υπήρχε ανάγκη τοποθέτησης κουφωμάτων, λειότριψης δαπέδων, χρωματισμών, μονώσεων, διαχωρισμού χώρων, και γ) επειδή δεν είχε συμπεριληφθεί στην αρχική μελέτη η επισκευή των κλιμακοστασίων, η λειότριψη και η στίλβωση εξωστών, δαπέδου και μονώσεις που αφορούσαν στους χώρους κυκλοφορίας του κτιρίου και τους κοινόχρηστους χώρους, η ανάγκη εκτέλεσης αυτών προέκυψε εκ των υστέρων.

Ο επιβλέπων μηχανικός του έργου Σ. Κ., στην από 2-10-2005 τεχνική έκθεσή του αναφέρει χαρακτηριστικά ότι, "κατά τη διάρκεια της κατασκευής προέκυψε η ανάγκη εκτέλεσης πρόσθετων εργασιών καθ' υπέρβαση της αρχικής σύμβασης και των τροποποιήσεών της", στη συνέχεια δε αναφέρει "οι εργασίες αυτές εκτελέστηκαν κατόπιν εντολής της υπηρεσίας υπό την επίβλεψή μου", και περαιτέρω ότι "κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου η επιβλέπουσα το έργο υπηρεσία απαίτησε την εκτέλεση πρόσθετων εργασιών που κρίθηκαν απολύτως αναγκαίες για τη λειτουργία του σχολείου ενηλίκων".

Εξάλλου, τα ανωτέρω ενισχύονται και από τη με ημερομηνία 22-6-2005 βεβαίωση - επιστολή του τότε Δημάρχου ... ... στην οποία αναφέρεται "η επιβλέπουσα αρχή δέχτηκε το βάσιμο και αναγκαίο των υποδείξεων και έδωσε εντολή στους εργολάβους ενώπιον μου να προβούν στην άμεση εκτέλεσή τους. Μάλιστα μετά την έναρξη των πρόσθετων εργασιών δώσαμε την έγγραφη συναίνεσή μας για την παραχώρηση χρήσης των αιθουσών".

Εξάλλου, πιθανολογήθηκε ότι η ενάγουσα εκτέλεσε τις ανωτέρω πρόσθετες και συμπληρωματικές εργασίες, καθόσον σε διαφορετική περίπτωση, το όλο έργο θα παρέμενε ημιτελές, δεν θα παραδιδόταν εντός της συμβατικής προθεσμίας (16-5-2003), αλλά συγχρόνως θα ματαιωνόταν η λειτουργία του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας.

Το όλο έργο, συμβατικό μετά των συμπληρωματικών και πρόσθετων εργασιών, παραδόθηκε από την ενάγουσα εμπρόθεσμα στις 16-6-2003 στο εναγόμενο ... κατόπιν δοθείσας μηνιαίας παράτασης της προβλεπόμενης από την αρχική έγγραφη σύμβαση προθεσμίας (16-5- 2003), όπως προκύπτει από το με αρ. ... πρακτικό ΔΣ του εναγομένου ...

Τα αρμόδια όργανα του εναγομένου παρέλαβαν ανεπιφύλακτα το έργο την 12-7-2003 ... Με βάση τα ανωτέρω πιθανολογηθέντα, η ανάθεση εκ μέρους του εναγομένου των συμπληρωματικών και πρόσθετων εργασιών και η εκτέλεσή τους εκ μέρους της ενάγουσας έγινε χωρίς την τήρηση του προβλεπόμενου από τις διατάξεις των άρθρων 7 παρ. 1 και 8 παρ. 1 του ν. 1418/1984, σε συνδυασμό με εκείνες των άρθρων 34 παρ. 1 και 2 και 43 παρ. 1, 2 και 3 του πδ 609/1985 τύπου, δηλαδή χωρίς την κατάρτιση έγγραφης σύμβασης συμπληρωματικών εργασιών και χωρίς να δοθεί έγγραφη προς τούτο εντολή του εργοδότη προς τον ανάδοχο, ή έστω προφορική με αντίστοιχη καταχώριση στο ημερολόγιο του έργου.

Η σύμβαση αυτή ήταν άκυρη, λόγω μη τήρησης των τυπικών προϋποθέσεων, που θέτουν οι προαναφερόμενες διατάξεις περί κατασκευής δημοσίων έργων.

Συνεπώς, το εναγόμενο υποχρεούται με τις διατάξεις του αδικαιολόγητου πλουτισμού να αποδώσει στην ενάγουσα την ωφέλεια που αποκόμισε χωρίς νόμιμη αιτία και η οποία συνίσταται στη χρηματική αποτίμηση των ... συμπληρωματικών και πρόσθετων εργασιών, αφού εξοικονόμησε τη δαπάνη, στην οποία θα υποβαλλόταν, αν την εκτέλεση των ίδιων εργασιών ανέθετε με έγκυρη σύμβαση σε τρίτο πρόσωπο, που διέθετε τα ίδια με την ενάγουσα επαγγελματικά προσόντα και ικανότητες και κάτω από τις ίδιες περιστάσεις.

Οι εργασίες λοιπόν αυτές, οι οποίες κοστολογούνται με βάση τις τιμές, που αποτέλεσαν την οικονομική προσφορά και έγιναν αποδεκτές από το εναγόμενο κατά την κατάρτιση της από 5-2-2003 σύμβασης κατασκευής δημόσιου έργου (συμβατικό τιμολόγιο) είναι: ...". Ακολούθως το Εφετείο παραθέτει τις εκτελεσθείσες εργασίες κατ' είδος, ποσότητα και τιμή μονάδας, συνολικού ποσού 171.042,88 ευρώ, στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και ο αναλογών Φ.Π.Α. 19%.

Και συνεχίζει το Εφετείο "Το ποσό αυτό το εναγόμενο, παρά τις επανειλημμένες οχλήσεις, αρνείται να καταβάλει στην ενάγουσα. Με βάση δε τα ανωτέρω εκτεθέντα ... το εναγόμενο πρέπει να υποχρεωθεί να αποδώσει στην ενάγουσα το ποσό των 103.772,76 (207.545,52 Χ 50%) ευρώ, καθόσον το ποσό των 107.042,88 ευρώ υπερβαίνει το 50% του συνολικού συμβατικού ποσού των 207.545,52 ευρώ και η ενάγουσα δεν δικαιούται για την πέραν του 50% απόδοση της ωφέλειας, σύμφωνα με τις διατάξεις του αδικαιολόγητου πλουτισμού, κατ7 εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 8 παρ. 1 ν. 1418/1984".

Με βάση τις παραδοχές αυτές το Εφετείο δέχθηκε εν μέρει την ένδικη αγωγή και υποχρέωσε το εναγόμενο να καταβάλει στην ενάγουσα το ποσό των 103.772,76 ευρώ με το νόμιμο τόκο από της επιδόσεως της από 20-4-2006 προσφυγής ενώπιον του Διοικητικού Εφετείου Χανίων.

Έτσι που έκρινε το Εφετείο ορθά το νόμο ερμήνευσε και εφάρμοσε, και ειδικότερα τις ως άνω ουσιαστικού δικαίου διατάξεις των άρθρων 8 παρ. 1 ν. 1418/1984, όπως ίσχυε κατά το χρόνο καταρτίσεως της ένδικης συμβάσεως, και 34 παρ. 1 και 2 και 43 παρ. 1, 2 και 3 του πδ 609/1985, σε συνδυασμό με αυτές των άρθρων 904 επ. ΑΚ, διέλαβε δε στην απόφασή του επαρκείς, σαφείς και χωρίς αντιφάσεις αιτιολογίες ως προς το αναγκαίο των συμπληρωματικών εργασιών που εκτέλεσε η ανάδοχος Κοινοπραξία, οι οποίες καθιστούν εφικτό τον αναιρετικό έλεγχο ως προς την ορθή εφαρμογή των ως άνω διατάξεων.

Ειδικότερα, ορθά έκρινε το Εφετείο ότι συνιστούσαν αναγκαίες συμπληρωματικές εργασίες ο διαχωρισμός των τουαλετών μεταξύ ενηλίκων χρηστών, ΑΜΕΑ και μαθητών γυμνασίου, λόγω της συνύπαρξης στο ίδιο κτιριακό συγκρότημα του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας και του Γυμνασίου ..., η παραχώρηση δε στο αναιρεσείον εκ μέρους του Δήμου ...

και κατά τη διάρκεια εκτελέσεως του συμβατικού έργου δύο επιπλέον αιθουσών κατέστησε αναγκαία τη διαμόρφωση τούτων με την εκτέλεση των σχετικών εργασιών προς χρήση τους από το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας, ενώ, τέλος, το γεγονός ότι δεν είχαν συμπεριληφθεί στην αρχική μελέτη ορισμένες πρόσθετες εργασίες, κατέστησαν αναγκαία την εκτέλεση και αυτών, προκειμένου να καταστεί λειτουργικό το σχολικό συγκρότημα εμπρόθεσμα, ώστε να λειτουργήσει τόσο ως Γυμνάσιο όσο και ως Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας, γιατί σε διαφορετική περίπτωση θα ετίθετο σε κίνδυνο η χρηματοδότηση του έργου από το Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.

Τέλος, δεν συνιστά αντίφαση η παραδοχή του Εφετείου ότι η ανάδοχος περάτωσε το έργο, αρχικό και συμπληρωματικό, μέσα στη συμβατική προθεσμία, με την περαιτέρω παραδοχή ότι το έργο περατώθηκε ένα μήνα αργότερα, εφόσον με σχετική απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου του αναιρεσείοντος χορηγήθηκε στην αναιρεσίβλητη μηνιαία παράταση παραδόσεως του έργου, το οποίο και παραλήφθηκε ανεπιφύλακτα.

Κατά συνέπεια, αμφότεροι οι λόγοι της αιτήσεως αναιρέσεως, με τους οποίους το αναιρεσείον μέμφεται το Εφετείο για τις από το άρθρο 559 αρ. 1 και 19 ΚΠολΔ πλημμέλειες, με τον ισχυρισμό αφενός μεν ότι οι διαπιστώσεις του Εφετείου δεν συνιστούν τη συνδρομή των νόμιμων προϋποθέσεων για την πληρωμή των εργασιών αυτών, αφετέρου δε ότι δεν διέλαβε παραδοχές, κατά πόσον οι επίμαχες συμπληρωματικές εργασίες είχαν καταστεί αναγκαίες λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων, ούτε ποιες ήσαν αυτές οι περιστάσεις, ούτε κατά πόσον οι εργασίες αυτές δεν μπορούσαν να διαχωριστούν από την κύρια σύμβαση, και ότι σε κάθε περίπτωση η παράλειψη πρόβλεψης εργασιών στη μελέτη του έργου, που ήσαν εξαρχής πλήρως και απολύτως γνωστές, ή η επιγενόμενη παραχώρηση από τρίτο περαιτέρω χώρων για την εξυπηρέτηση της ίδιας κοινωνικής ανάγκης δεν αποτελούν καθ' εαυτές τις απρόβλεπτες περιστάσεις, που δικαιολογούν την εκτέλεση των πρόσθετων εργασιών, είναι αβάσιμοι.

Κατ' ακολουθίαν τούτων πρέπει να απορριφθεί η αίτηση αναιρέσεως, να καταδικασθεί το αναιρεσείον ως ηττώμενος διάδικος στη δικαστική δαπάνη της αναιρεσίβλητης (άρθρο 176, 183, 191 παρ. 2 ΚΠολΔ) και να διαταχθεί, σύμφωνα με το άρθρο 495 παρ. 3 ΚΠολΔ, η εισαγωγή του οικείου παραβόλου στο Δημόσιο Ταμείο, όπως ορίζεται στο διατακτικό.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 26 Ιουνίου 2017 αίτηση του Ν.Π.Ι.Δ. "...", για αναίρεση της 2/2015 αποφάσεως του Πενταμελούς Εφετείου Ανατολικής Κρήτης.

Καταδικάζει το αναιρεσείον στα δικαστικά έξοδα της αναιρεσίβλητης, και τα ορίζει σε δύο χιλιάδες επτακόσια (2.700) ευρώ.

Διατάσσει την εισαγωγή του παραβόλου στο οικείο Δημόσιο Ταμείο.

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 12 Μαρτίου 2019.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 10 Ιουνίου 2019.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ

Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ