Supreme Court partially allowed appeal against second instance judgment regarding usury interest calculation on mortgage debt.

Απόφαση 578 / 2022 (Α1, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 578/2022

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

A1' Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Χρήστο Τζανερρίκο, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ιωάννα Κλάπα - Χριστοδουλέα, Χρήστο Κατσιάνη, Ασημίνα Υφαντή και Κανέλλα Τζαβέλλα - Δημαρά - Εισηγήτρια, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΕ δημόσια στο ακροατήριό του, την 1η Νοεμβρίου 2021, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ε. Μ. του Σ., κατοίκου ..., ο οποίος εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Γεώργιο Παπαδημητράκη με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσε προτάσεις.

Του αναιρεσιβλήτου: Σ. Μ. του Ε., κατοίκου ..., ο οποίος εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Βασίλειο Καρβαγιώτη με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 17/4/20136 αγωγή του ήδη αναιρεσιβλήτου, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Πειραιώς. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 693/2016 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 351/2018 του Εφετείου Πειραιώς. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί ο αναιρεσείων με την από 12/10/2018 αίτησή του και τους από 22/1/2020 πρόσθετους λόγους αυτής.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Mε την κρινόμενη από 12-10-2018 αίτηση αναίρεσης (ΓΑΚ 1122/2018, ΕΑΚ 113/2018, Αριθ. Δικ. 1066/2019) προσβάλλεται η, αντιμωλία των διαδίκων, εκδοθείσα κατά την τακτική διαδικασία 351/2018 τελεσίδικη απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Πειραιώς, που εκδόθηκε επί της από 15-7-2016 έφεσης του ήδη αναιρεσείοντος και της από 18-6-2016 έφεσης του ήδη αναιρεσίβλητου κατά της 693/2016 οριστικής απόφασης του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Πειραιώς. Η αίτηση αναίρεσης ασκήθηκε νομότυπα και εμπρόθεσμα (άρθρα 552, 553, 556, 558, 564, 566 παρ. 1 ΚΠολΔ) και, συνεπώς, είναι παραδεκτή (άρθρο 577 παρ.1). Εξάλλου, παραδεκτοί είναι και οι πρόσθετοι λόγοι αυτής, οι οποίοι ασκήθηκαν εμπρόθεσμα με ιδιαίτερο δικόγραφο, που επιδόθηκε νόμιμα στον αναιρεσίβλητο, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 569 παρ. 2 ΚΠολΔ. Επομένως, τα ανωτέρω δικόγραφα της αναίρεσης και των πρόσθετων λόγων αυτής πρέπει να συνεκδικαστούν (άρθρα 246, 573 παρ. 1, 569 ΚΠολΔ) αφού οι πρόσθετοι λόγοι δεν έχουν αυθυπαρξία, αλλά συζητούνται υποχρεωτικά με την αίτηση αναίρεσης και να ερευνηθεί περαιτέρω το παραδεκτό και το βάσιμο των λόγων τους (άρθρο 577 παρ. 3 ΚΠολΔ).

Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1298 ΑΚ, αν ο τρίτος κύριος του ενυπόθηκου ακινήτου καταβάλει το ενυπόθηκο χρέος υποκαθίσταται στα δικαιώματα του ενυπόθηκου δανειστή. Με τη διάταξη αυτή καθιερώνεται υπέρ του τρίτου κυρίου του ενυπόθηκου ακινήτου, που ήταν κύριος και κατά την εγγραφή της υποθήκης, ειδική περίπτωση του παρεχόμενου με το άρθρο 319 ΑΚ δικαιώματος, σε τρίτο πρόσωπο, προσφοράς και υποκατάστασης.

Προϋποθέσεις της κατά τα ανωτέρω υποκατάστασης είναι: (α) το χρέος να ασφαλίζεται με υποθήκη πάνω σε ακίνητο, το οποίο ανήκει ή περιήλθε σε τρίτο, ο οποίος δεν ευθύνεται προσωπικά για το χρέος και (β) λήξη του ασφαλιζόμενου χρέους. Προϋπόθεση να έχει λάβει χώρα και αναγκαστική εκτέλεση σε βάρος του ενυπόθηκου ακινήτου δεν απαιτείται.

Εφόσον, συντρέχουν οι ανωτέρω δύο προϋποθέσεις της υποκατάστασης και έλαβε χώρα προσφορά του χρέους και τέτοια θεωρείται κάθε πράξη, η οποία περιέχει ικανοποίηση του δανειστή (καταβολή, δημόσια κατάθεση, συμψηφισμός κλπ), η οποία να αφορά την καταβολή ολόκληρου του ασφαλιζόμενου χρέους, εκτός εάν ο ενυπόθηκος δανειστής συναινεί σε μερική καταβολή, ο τρίτος ενυπόθηκος οφειλέτης υποκαθίσταται στα δικαιώματα του ενυπόθηκου δανειστή.

Συνέπεια της υποκατάστασης είναι ότι στον τρίτο περιέρχεται αυτοδικαίως και εκ του νόμου η ασφαλιζόμενη απαίτηση του ενυπόθηκου δανειστή κατά του προσωπικού οφειλέτη (ΑΠ 365/2011). Περαιτέρω, σύμφωνα με το άρθρο 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, ο λόγος αναίρεσης για ευθεία παράβαση ουσιαστικού κανόνα δικαίου ιδρύεται, αν αυτός δεν εφαρμοστεί, ενώ συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις της εφαρμογής του, ή αν εφαρμοστεί, ενώ δεν έπρεπε, καθώς και αν το δικαστήριο προσέδωσε στον εφαρμοστέο κανόνα δικαίου έννοια διαφορετική από την αληθινή, η δε παραβίαση εκδηλώνεται είτε με ψευδή ερμηνεία του κανόνα δικαίου, είτε με κακή εφαρμογή, δηλαδή με εσφαλμένη υπαγωγή σ' αυτόν των περιστατικών της ατομικής περιπτώσεως (ΟλΑΠ 10/2011).

Προς εξεύρεση της παραβίασης ελέγχεται ο δικανικός συλλογισμός που διατυπώνεται, έστω και ατελώς, και συγκροτείται από τη μείζονα πρόταση (νομική διάταξη), την ελάσσονα πρόταση (πραγματικές παραδοχές) και το συμπέρασμα. Στην περίπτωση που το δικαστήριο έκρινε κατ' ουσίαν την υπόθεση, η παραβίαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου κρίνεται ενόψει των πραγματικών περιστατικών, που ανελέγκτως δέχθηκε ότι αποδείχθηκαν το δικαστήριο της ουσίας και της υπαγωγής αυτών στο νόμο και ιδρύεται ο λόγος αυτός αναίρεσης, αν οι πραγματικές παραδοχές της απόφασης καθιστούν φανερή την παραβίαση και τούτο συμβαίνει όταν το δικαστήριο εφάρμοσε το νόμο, παρότι τα πραγματικά περιστατικά που δέχθηκε ότι αποδείχθηκαν δεν ήταν αρκετά για την εφαρμογή του ή δεν εφάρμοσε το νόμο, παρότι τα πραγματικά περιστατικά που δέχθηκε αρκούσαν για την εφαρμογή του, καθώς και όταν προέβη σε εσφαλμένη υπαγωγή των περιστατικών στη διάταξη, στο πραγματικό της οποίας δεν υπάγονται (ΑΠ 192/2019, ΑΠ 727/2017).

Επίσης, κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ. 19 ΚΠολΔ αναίρεση επιτρέπεται, αν η απόφαση δεν έχει νόμιμη βάση και ιδίως αν δεν έχει καθόλου αιτιολογίες ή έχει αιτιολογίες αντιφατικές ή ανεπαρκείς σε ζητήματα που ασκούν ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης. Από την υπόψη διάταξη, που αποτελεί κύρωση της παράβασης του άρθρου 93 παρ. 3 του Συντάγματος, προκύπτει, ότι ο προβλεπόμενος απ' αυτή λόγος αναίρεσης ιδρύεται, όταν στην ελάσσονα πρόταση του νομικού συλλογισμού δεν εκτίθενται καθόλου πραγματικά περιστατικά (έλλειψη αιτιολογίας), ή όταν τα εκτιθέμενα δεν καλύπτουν στοιχεία που απαιτούνται, βάσει του πραγματικού του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου, για την επέλευση της έννομης συνέπειας που απαγγέλθηκε ή την άρνησή της (ανεπαρκής αιτιολογία) ή όταν αντιφάσκουν μεταξύ τους (αντιφατική αιτιολογία).

Δεν ιδρύεται ο λόγος αυτός όταν υπάρχουν ελλείψεις αναγόμενες στην εκτίμηση των αποδείξεων και ειδικότερα, στην ανάλυση και στάθμιση των αποδεικτικών μέσων και γενικότερα στην αιτιολόγηση του αποδεικτικού πορίσματος που έχει εξαχθεί από αυτά, αρκεί τούτο να εκτίθεται σαφώς, πλήρως και χωρίς αντιφάσεις.

Ως ζητήματα, των οποίων η μη αιτιολόγηση ή η αιτιολόγηση κατά τρόπο ανεπαρκή ή αντιφατικό στερεί από την απόφαση τη νόμιμη βάση, νοούνται μόνο οι ισχυρισμοί που έχουν αυτοτελή ύπαρξη, που τείνουν δηλαδή στη θεμελίωση ή κατάλυση του δικαιώματος που ασκήθηκε, είτε ως επιθετικό είτε ως αμυντικό μέσο, όχι, όμως, και τα πραγματικά ή νομικά επιχειρήματα, που συνέχονται με την αξιολόγηση και στάθμιση των αποδείξεων (ΑΠ 1081/2019, ΑΠ 8/2019, ΑΠ 279/2019).

Στην προκείμενη περίπτωση, από την προσβαλλόμενη απόφαση, η οποία παραδεκτά επισκοπείται (άρθρο 561 παρ. 2 ΚΠολΔ), προκύπτει ότι, το Εφετείο, μετ` εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων που νόμιμα προσκόμισαν οι διάδικοι, δέχθηκε, κατά την ανέλεγκτη κρίση του, τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: "Οι διάδικοι τυγχάνουν συγγενείς εξ αίματος και συγκεκριμένα ο ενάγων είναι πατέρας του εναγομένου.

Ο τελευταίος κατήρτισε δύο συμβάσεις τοκοχρεωλυτικού δανείου με την Εθνική Κτηματική Τράπεζα της Ελλάδας, την πρώτη, με την υπ' αριθμ. .../7-12-1986 πράξη του συμβολαιογράφου Αθηνών, Παναγιώτη Μπαρλά, ποσού 9.000.000 δραχμών, αποπληρωτέου σε 29 εξαμηνιαίες ισόποσες τοκοχρεωλυτικές δόσεις και τη δεύτερη με την υπ' αριθμ. .../27-1-1989 πράξη της συμβολαιογράφου Αθηνών, Κατίνας Βλαχοπούλου, ποσού 20.000.000 δραχμών, αποπληρωτέου σε εξαμηνιαίες, επίσης, ισόποσες τοκοχρεωλυτικές δόσεις και συγκεκριμένα αμφότερες στις 15/6 και 15/12 κάθε έτους, εντός της περιόδου αποπληρωμής, σύμφωνα με τους ειδικότερους όρους τους, συνταχθέντων συναφώς και των υπ' αριθμ. .../18-12-1986 και .../14-2-1989 πράξεων λήψης δανείου των ιδίων ως άνω συμβολαιογράφων, αντίστοιχα.

Σε αμφότερες τις συμβάσεις συμβλήθηκε ως εκ τρίτου συμβαλλόμενος, μεταξύ άλλων, και ο ενάγων, ο οποίος προς εξασφάλιση των απαιτήσεων της δανείστριας, που προέρχονταν από τα συγκεκριμένα δάνεια (κεφάλαιο, τόκοι, έξοδα κλπ), παραχώρησε υπέρ αυτής δικαίωμα εγγραφής υποθήκης επί των ειδικότερα περιγραφόμενων ακινήτων του και, συγκεκριμένα:

α) στον υπό στοιχ. Κ-1 χώρο (αίθουσα), επιφάνειας 450 τμ ..., μέχρι του ποσού των 9.900.000 δραχμών για το πρώτο και των 22.000.000 δραχμών για το δεύτερο δάνειο και β) σε δύο αποθήκες με τα στοιχεία Υ-1 και Υ-2, επιφάνειας 132 και 86 τμ, αντίστοιχα ..., μέχρι του ποσού των 22.000.000 δραχμών, προς εξασφάλιση των απαιτήσεών της από το δεύτερο δάνειο.

Αντιθέτως, δεν συμβλήθηκε ως εγγυητής στις επίδικες δανειακές συμβάσεις, αφού καμία σχετική αναφορά δεν γίνεται στο κείμενό τους. Ο εναγόμενος κατέστη υπερήμερος ως προς την καταβολή των συμφωνηθεισών τοκοχρεωλυτικών δόσεων, λόγω οικονομικής αδυναμίας και ζήτησε τη βοήθεια του πατέρα του, ο οποίος, προκειμένου να αποτρέψει αναγκαστική εκτέλεση σε βάρος του, εκ μέρους της δανείστριας, προέβη στις κάτωθι καταβολές και συγκεκριμένα: (1) Έναντι του υπ' αριθμ. .../7-12-1986 δανείου κατέβαλε, [...] και (2) Έναντι του υπ' αριθμ. .../27-1-1989 δανείου κατέβαλε [...], όπως αποδεικνύεται από τα προσκομιζόμενα επικυρωμένα αντίγραφα κίνησης λογαριασμών της Εθνικής Τράπεζας, στην οποία, όπως είναι κοινώς γνωστό, συγχωνεύθηκε δι' απορροφήσεως η δανείστρια (άρθρο 336 παρ. 1 του ΚΠολΔ).

Επομένως, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1289 του ΑΚ, τα στοιχεία της οποίας παρατίθεντο στο δικόγραφο της αγωγής, ο ενάγων υποκαταστάθηκε - κατά το ποσό των καταβολών - στα δικαιώματα της δανείστριας Τράπεζας έναντι του εναγομένου, και δικαιούται να αναζητήσει τα παραπάνω ποσά, που ανέρχονται στο συνολικό ποσό των 147.036,48 ευρώ...

Ο ορθός δε νομικός χαρακτηρισμός της έννομης σχέσης που συνδέει τους διαδίκους, όπως και η συμπλήρωση της εκκαλουμένης, ως προς την παραπάνω νομική βάση, αυτεπαγγέλτως από το παρόν Δικαστήριο, εφόσον ο εναγόμενος με την έφεσή του παραπονείτο για άλλο λόγο και συγκεκριμένα για πλημμελή εκτίμηση των αποδείξεων, είναι δυνατή, με βάση τις σχετικές νομικές σκέψεις που προεκτέθηκαν, χωρίς τούτο να συνιστά ανεπίτρεπτη μεταβολή της βάσης της αγωγής.

Αντιθέτως, οι διατάξεις περί εγγυήσεως δεν τυγχάνουν εφαρμογής, εφόσον ο ενάγων ουδέποτε απέκτησε τη συγκεκριμένη ιδιότητα, όπως εσφαλμένως υπέλαβε η εκκαλουμένη...". Με αυτά που δέχθηκε και, έτσι, που έκρινε το Εφετείο δεν παραβίασε την προαναφερθείσα ουσιαστικού δικαίου διάταξη του άρθρου 1298 ΑΚ, την οποία ορθά ερμήνευσε και εφάρμοσε, καθόσον τα ανωτέρω ανελέγκτως δεκτά γενόμενα ως αποδειχθέντα πραγματικά περιστατικά πληρούν το πραγματικό της νομικής έννοιας της υποκατάστασης του ενάγοντος - αναιρεσίβλητου, κυρίου των ενυπόθηκων ακινήτων και μη ευθυνόμενου προσωπικά για τα επίδικα χρέη, στα δικαιώματα της ενυπόθηκης δανείστριας τράπεζας, λόγω καταβολής σ' αυτήν του συνόλου των ενυπόθηκων χρεών, κατά κεφάλαιο και τόκους, συνεπεία της υπερημερίας του αναιρεσείοντος περί την καταβολή τους.

Περαιτέρω, το Εφετείο δεν στέρησε την απόφασή του νόμιμης βάσης, καθόσον, όπως προκύπτει από το προεκτεθέν περιεχόμενό της, διέλαβε σ' αυτήν πλήρεις, σαφείς και χωρίς αντιφάσεις αιτιολογίες ως προς το ανωτέρω ουσιώδες ζήτημα της υποκατάστασης του αναιρεσίβλητου (ενάγοντος) στα δικαιώματα της ενυπόθηκης δανείστριας τράπεζας, μετά την καταβολή των ενυπόθηκων χρεών, συνεπεία της υπερημερίας του αναιρεσείοντος (εναγόμενου), οι οποίες (αιτιολογίες) επιτρέπουν τον αναιρετικό έλεγχο για την ορθή εφαρμογή της ανωτέρω ουσιαστικού δικαίου διάταξης του άρθρου 1298 ΑΚ, την οποία (η προσβαλλόμενη απόφαση) δεν παραβίασε εκ πλαγίου με ανεπαρκείς και αντιφατικές αιτιολογίες.

Ειδικότερα, από τις πιο πάνω παραδοχές προκύπτει η λήξη των ασφαλιζόμενων χρεών, αφού διαλαμβάνονται ο χρόνος σύναψης κάθε δανείου και το ύψος αυτού, ότι αμφότερα τα δάνεια ήταν έντοκα και εξοφλητέα σε είκοσι εννέα (29) εξαμηνιαίες τοκοχρεωλυτικές δόσεις και ότι οι δόσεις ήταν καταβλητέες στις 15-6 και στις 15-12 κάθε έτους, οπότε, με απλό μαθηματικό υπολογισμό, ήταν ευχερής η διαπίστωση του χρόνου λήξης τους (Δεκέμβριος του έτους 2001 για το πρώτο δάνειο και Δεκέμβριος του έτους 2003 για το δεύτερο δάνειο), ο οποίος, συνεπώς, είχε λάβει χώρα για αμφότερα τα δάνεια κατά το χρόνο της συζήτησης της αγωγής στο πρωτοβάθμιο Δικαστήριο, κατά τον οποίο κρίνεται το κεκτημένο και απαιτητό του δικαιώματος του ενάγοντος για την παροχή έννομης προστασίας (ΟλΑΠ 2/1994, ΑΠ 161/2017, ΑΠ 1414/2015, ΑΠ 364/2010).

Εξάλλου, για την επάρκεια της αιτιολογίας δεν απαιτείτο η παράθεση των ενεργειών της ενυπόθηκης δανείστριας Τράπεζας, από τις οποίες δημιουργήθηκε στον αναιρεσίβλητο η πεποίθηση της έναρξης της διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης σε βάρος των ενυπόθηκων ακινήτων, αφού για την εφαρμογή της προαναφερόμενης διάταξης του άρθρου 1298 ΑΚ δεν απαιτείται να έχει λάβει χώρα αναγκαστική εκτέλεση κατά του ενυπόθηκου ακινήτου.

Επίσης, όπως με σαφήνεια δέχεται η προσβαλλομένη, η αποπληρωμή των δανείων εκ μέρους του αναιρεσίβλητου έγινε για την αποτροπή της αναγκαστικής εκτέλεσης σε βάρος των ενυπόθηκων ακινήτων του, εκ μέρους της ενυπόθηκης δανείστριας τράπεζας, ενώ η αναφορά σ' αυτήν ότι ο εναγόμενος μετά την υπερημερία του ως προς την καταβολή των τοκοχρεωλυτικών δόσεων ζήτησε τη βοήθεια του πατέρα του, συνιστά επιχείρημα του Δικαστηρίου, που σχετίζεται με την εκτίμηση των αποδείξεων και όχι παραδοχή διαμορφωτική του αποδεικτικού πορίσματος και συνεπώς, δεν συνιστά αιτιολογία ικανή να ελεγχθεί για αντιφατικότητα.

Κατ' ακολουθία αυτών, οι περί του αντιθέτου από τις διατάξεις των αριθμών 1 και 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ αιτιάσεις, που περιέχονται στον πρώτο λόγο αναίρεσης, κατά το κύριο και το δεύτερο επικουρικό σκέλος του, όπως συμπληρώνονται με τους πρόσθετους λόγους αναίρεσης, είναι αβάσιμοι.

Περαιτέρω, με τον πρώτο λόγο αναίρεσης, κατά το πρώτο επικουρικό σκέλος του, ο αναιρεσείων αποδίδει στην προσβαλλόμενη απόφαση την πλημμέλεια από τον αριθμό 14 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, συνιστάμενη στο ότι εσφαλμένα δεν απέρριψε την αγωγή ως απαράδεκτη λόγω αοριστίας, καθόσον δεν εκτίθενται σ' αυτήν τα απαιτούμενα στοιχεία για την εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 1298 και ειδικότερα λόγω μη αναφοράς της λήξης του χρέους.

Από την παραδεκτή, κατ' άρθρο 561 παρ. 2 ΚΠολΔ, επισκόπηση του δικογράφου της ένδικης αγωγής προκύπτει ότι εκτίθενται σ' αυτήν όλα τα απαιτούμενα για την εφαρμογή της προαναφερόμενης διάταξης στοιχεία και ειδικότερα αναφέρονται, ο χρόνος σύναψης των δανείων, που ήταν η 5-12-1986 για το πρώτο δάνειο και η 27-1-1989 για το δεύτερο δάνειο, το ύψος κάθε δανείου, 9.000.000 δραχμές και 20.000.000 δραχμές, αντίστοιχα, ότι αμφότερα τα δάνεια ήταν έντοκα και εξοφλητέα σε είκοσι εννέα (29) εξαμηνιαίες τοκοχρεωλυτικές δόσεις, ποσού 901.827 δραχμών και 2.004.060 δραχμών, αντίστοιχα, η καθεμία, ότι η πρώτη δόση τους ήταν καταβλητέα στις 15-12-1987 και στις 15-12-1989, αντίστοιχα και ότι κάθε επόμενη δόση ήταν καταβλητέα την 15η ημέρα κάθε επόμενου εξαμήνου.

Ενόψει αυτών, ήταν ευχερής η διαπίστωση του χρόνου λήξης των δανείων με απλό μαθηματικό υπολογισμό και, επομένως, ο παραπάνω λόγος αναίρεσης (ο οποίος προτάθηκε παραδεκτά, κατ' άρθρο 562 παρ. 2 α ΚΠολΔ, αφού ο συγκεκριμένος νομικός χαρακτηρισμός της έννομης σχέσης που συνέδεε τους διαδίκους δόθηκε από το Εφετείο) είναι αβάσιμος.

Κατά το άρθρο 281 ΑΚ, η άσκηση του δικαιώματος απαγορεύεται, αν υπερβαίνει προφανώς τα όρια που επιβάλλουν η καλή πίστη ή τα χρηστά ήθη ή ο κοινωνικός ή οικονομικός σκοπός του δικαιώματος. Κατά την έννοια της διάταξης αυτής, η οποία αποσκοπεί στην πάταξη της κακοπιστίας και της ανηθικότητας στις συναλλαγές και γενικώς στην άσκηση κάθε δικαιώματος, για να θεωρηθεί η άσκηση του δικαιώματος καταχρηστική, πρέπει η προφανής υπέρβαση των ορίων, που επιβάλλουν η καλή πίστη ή τα χρηστά ήθη ή ο οικονομικός ή κοινωνικός σκοπός του δικαιώματος, να προκύπτει από την προηγηθείσα συμπεριφορά του δικαιούχου και του υποχρέου ή από την πραγματική κατάσταση που δημιουργήθηκε ή από τις περιστάσεις που μεσολάβησαν ή από άλλα περιστατικά, τα οποία, χωρίς κατά νόμο να εμποδίζουν τη γέννηση ή να επάγονται την απόσβεση του δικαιώματος, καθιστούν μη ανεκτή την άσκησή του, κατά τις περί δικαίου και ηθικής αντιλήψεις του μέσου κοινωνικού ανθρώπου, ως αντιτιθέμενη στο περί δικαίου αίσθημα και την ηθική τάξη και προκαλούσα έντονη εντύπωση αδικίας.

Απαιτείται δηλαδή για να χαρακτηρισθεί καταχρηστική η άσκηση δικαιώματος, να έχει δημιουργηθεί στον υπόχρεο, από τη συμπεριφορά του δικαιούχου, σε συνάρτηση και με εκείνη του υπόχρεου, και μάλιστα ευλόγως, η πεποίθηση ότι ο δικαιούχος δεν πρόκειται να ασκήσει το δικαίωμά του. Επίσης, οι πράξεις του υποχρέου και η κατάσταση πραγμάτων που διαμορφώθηκε υπέρ αυτού πρέπει να τελούν σε αιτιώδη σχέση με την προηγουμένη συμπεριφορά του δικαιούχου, αφού, κατά τους κανόνες της καλής πίστης, οι συνέπειες που απορρέουν από πράξεις άσχετες προς αυτή τη συμπεριφορά δεν συγχωρείται να προβάλλονται προς απόκρουση του δικαιώματος.

Μόνη η μακροχρόνια αδράνεια του δικαιούχου και όταν ακόμη δημιούργησε στον οφειλέτη την πεποίθηση ότι δεν υπάρχει το δικαίωμα ή ότι δεν πρόκειται πλέον να ασκηθεί, δεν αρκεί για να καταστήσει καταχρηστική τη μεταγενέστερη άσκησή του. Απαιτείται να συντρέχουν επιπρόσθετα ειδικές συνθήκες και περιστάσεις, προερχόμενες κυρίως από την προηγηθείσα συμπεριφορά του δικαιούχου και του οφειλέτη, ενόψει των οποίων και της αδρανείας του δικαιούχου, η επακολουθούσα άσκηση του δικαιώματος, που τείνει σε ανατροπή της κατάστασης που δημιουργήθηκε υπό τις παραπάνω ειδικές συνθήκες και διατηρήθηκε επί μακρό χρόνο, να εξέρχεται των ορίων που τίθενται με τη διάταξη του άρθρου 281 ΑΚ.

Στην περίπτωση αυτή η επιχειρούμενη από τον δικαιούχο ανατροπή της κατάστασης προκαλεί συνέπειες για τον υπόχρεο. Το ζήτημα δε αν οι συνέπειες που επάγεται η άσκηση του δικαιώματος είναι επαχθείς για τον υπόχρεο πρέπει να αντιμετωπίζεται και σε συνάρτηση με τις αντίστοιχες συνέπειες που μπορεί να επέλθουν εις βάρος του δικαιούχου από την παρακώλυση της ικανοποίησης του δικαιώματός του.

Για την κατάφαση της καταχρηστικότητας δεν είναι απαραίτητο η άσκηση του δικαιώματος να προκαλεί αφόρητες ή δυσβάστακτες συνέπειες για τον υπόχρεο, θέτοντας σε κίνδυνο την οικονομική του υπόσταση, αλλά αρκεί να έχει δυσμενείς απλώς επιπτώσεις στα συμφέροντά του (ΟλΑΠ 6/2016, ΑΠ 1046/2018, ΑΠ 143/2016). Με τον δεύτερο λόγο αναίρεσης, κατά το πρώτο σκέλος του, ο αναιρεσείων προβάλλει ότι το Εφετείο υπέπεσε στην πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, διότι, κατ' εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή του άρθρου 281 ΑΚ, απέρριψε την ένστασή του περί καταχρηστικής άσκησης της αγωγής, που πρόβαλε τόσο ενώπιον του πρωτοβάθμιου, όσο και ενώπιον του δευτεροβάθμιου Δικαστηρίου.

Από την παραδεκτή, κατ' άρθρο 561 παρ. 2 ΚΠολΔ, επισκόπηση των από 28-4-2015 προτάσεων του εναγομένου και ήδη αναιρεσείοντος, ενώπιον του πρωτοβάθμιου Δικαστηρίου, προκύπτει ότι αυτός πρότεινε την κατ' άρθρο 281 ΑΚ ένσταση καταχρηστικής άσκησης της αγωγής, για την θεμελίωση της οποίας επικαλέστηκε κατά λέξη τα εξής: "Μέχρι την άσκηση της κρινόμενης αγωγής δεν έχει γίνει όχι μόνο αναφορά αλλά και νύξη για πάνω από είκοσι χρόνια για τις περιγραφόμενες σ' αυτήν υποτιθέμενες αξιώσεις.

Όσα αβάσιμα περιγράφονται και απαιτούνται με αυτήν δεν είναι παρά απόδειξη της απόφασης του ενάγοντα να με πλήξει με κάθε τρόπο, από τη στιγμή που οι οικογενειακές μας σχέσεις (και συγκεκριμένα η στάση ολόκληρης της οικογένειας απέναντί μου) ευρίσκονται εδώ και μερικά χρόνια σε πολύ άσχημο σημείο χωρίς υπαιτιότητά μου.

Η κρινόμενη αγωγή είναι δε μόνο ένας από τους τρόπους που επέλεξε ο ενάγων για να μου δημιουργήσει προβλήματα". Τον ανωτέρω ισχυρισμό, ο οποίος απορρίφθηκε, εν μέρει ως μη νόμιμος και εν μέρει ως αόριστος, από το πρωτοβάθμιο Δικαστήριο, ο εναγόμενος - εκκαλών επανέφερε στο δευτεροβάθμιο Δικαστήριο με τον υπ' αριθ. 3 λόγο της από 18-6-2016 έφεσής του, με το εξής περιεχόμενο: "Συγκεκριμένα, η άσκηση της ένδικης αγωγής του αντιδίκου πατέρα μου αποτελεί καταχρηστική άσκηση του εν λόγω δικαιώματός του, καθόσον εκείνος, όχι μόνο αδράνησε μέχρι του σημείου, που το 40% της αξίωσής του να έχει παραγραφεί, με αποτέλεσμα μετά την προβολή εκ μέρους μου της ένστασης παραγραφής να παραιτηθεί όλων των αξιώσεών του μέχρι και το 1993, αλλά και με συγκεκριμένες πράξεις του είχε δώσει σε μένα την προσδοκία ή μάλλον την βεβαιότητα ότι ουδέποτε θα διεκδικήσει τα αιτούμενα ποσά.

Οι συγκεκριμένες πράξεις του έγιναν είτε με παράλειψη είτε ήταν θετικές πράξεις.

Εν προκειμένω υπήρξαν πράξεις που έγιναν δια της παραλείψεως. Τέτοιες ήταν ότι επί είκοσι χρόνια συναντιόμασταν σχεδόν καθημερινά με τον πατέρα μου και ουδέποτε ανέφερε στην αγωγή του ότι προ του 2011 είχε αναζητήσει από εμένα τα υπ' αυτού καταβληθέντα ως εγγυητού. Ο ίδιος ο ενάγων πατέρας μου συνομολογεί ότι τότε το πρώτον, όταν διαταράχθηκαν οι σχέσεις μας για πρώτη φορά, αναζήτησε από εμένα τα επίδικα ποσά. Η συμπεριφορά του αυτή, που συνεχιζόταν και μετά την παραγραφή μέρους των αιτουμένων κονδυλίων, μου γέννησε την εύλογη πεποίθηση και βεβαιότητα ότι ουδέποτε πρόκειται να αναζητήσει τα ένδικα κονδύλια. Ως εκ τούτου η κρινόμενη αγωγή έπρεπε να απορριφθεί και εξ αυτού του λόγου και μόνο ως πρόδηλα καταχρηστική, όταν μάλιστα ο εγγυητής - πατέρας μου συνομολόγησε ότι σκέφτηκε για πρώτη φορά να αναζητήσει τα ένδικα ποσά το 2011.

Συνεπώς, εφόσον ο ίδιος ο ενάγων δεν είχε καν σκεφτεί προτού το 2011 που διαταράχθηκαν οι σχέσεις μας να διεκδικήσει τα αιτούμενα ποσά πως είναι δυνατό να μην έχει σε εμένα δημιουργηθεί η βεβαιότητα ότι ουδέποτε θα αναζητηθούν από εκείνον. Εξάλλου, ο αντίδικος πατέρας μου προέβη και σε θετικές ενέργειες που δημιούργησαν σε μένα την βεβαιότητα ότι δεν θα διεκδικήσει τα αιτούμενα ποσά.

Οι θετικές ενέργειες αυτές επισημαίνω, όπως και στις προτάσεις μου που κατέθεσα στον πρώτο βαθμό, είναι η άσκηση των δύο παραπάνω αγωγών, που έχει ασκήσει σε βάρος μου ο αντίδικος πατέρας μου και εκκρεμούν στο Μον. Πρωτ. Πειραιά. Σε αυτές εκθέτει ο αντίδικός μου ότι κατά τα έτη 2002 και 2006 αγόρασε ακίνητα στο όνομά μου.

Κάτι τέτοιο θα ήταν αδιανόητο να συμβεί αν ο αντίδικός μου δεν είχε αποφασίσει ότι ουδέποτε θα διεκδικούσε τα ένδικα κονδύλια. Εάν είχε εξαναγκασθεί να πληρώσει τα ένδικα κονδύλια και δεν είχε αποφασίσει ότι δεν πρόκειται να τα διεκδικήσει, ουδέποτε θα αγόραζε στο όνομα του κακοπληρωτή γιού του τα δύο ακίνητα που ισχυρίζεται ότι αγόρασε γι' αυτόν".

Η προσβαλλόμενη απόφαση, όπως προκύπτει από την κατ' άρθρο 561§2 ΚΠολΔ παραδεκτή επισκόπησή της, έκρινε απορριπτέα ως μη νόμιμη την ανωτέρω ένσταση του ήδη αναιρεσείοντος, δεχόμενη τα εξής: "Στην κρινόμενη περίπτωση, ο εναγόμενος με τον τρίτο λόγο της έφεσής του, επαναφέρει τον προταθέντα και πρωτοδίκως ισχυρισμό του περί καταχρηστικής ασκήσεως δικαιώματος, συνισταμένης στην αδράνειά του να το ασκήσει επί μεγάλο χρονικό διάστημα και στο γεγονός ότι πραγματική αιτία της έγερσης των επίδικων αξιώσεών του είναι η διατάραξη των οικογενειακών τους σχέσεων.

Το πρωτοβάθμιο Δικαστήριο, ορθώς κρίνοντας, με βάση τη σχετική σκέψη που προεκτέθηκε, απέρριψε τον συγκεκριμένο ισχυρισμό ως μη νόμιμο, κατά το πρώτο σκέλος του, καθώς η αδράνεια του ενάγοντος, ακόμη και αν δημιούργησε στον εναγόμενο την πεποίθηση ότι δεν πρόκειται πλέον να ασκηθεί, δεν αρκεί για να καταστήσει καταχρηστική τη μεταγενέστερη άσκησή του, και ως αόριστο, κατά το δεύτερο σκέλος του, λόγω της μη επίκλησης συγκεκριμένων πραγματικών περιστατικών που υποδηλώνουν τυχόν διαφορετικά κίνητρα της όψιμης προβολής των αξιώσεών του.

Συνεπώς, ο τρίτος λόγος της έφεσης του εναγομένου πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος, ενώ αυτός απαραδέκτως, κατ' άρθρο 527 του ΚΠολΔ, επιχειρεί να θεμελιώσει τον ισχυρισμό του σε νέα πραγματικά περιστατικά, τα οποία δεν είχαν προταθεί πρωτοδίκως και συγκεκριμένα στο ότι ο ενάγων του δημιούργησε ευλόγως την πεποίθηση ότι δεν θα ασκήσει το δικαίωμά του, καθώς κατά τα έτη 2002 και 2006 αγόρασε στο όνομά του ακίνητα, χωρίς μάλιστα επίκληση του λόγου της βραδείας προβολής του". Με αυτά που δέχθηκε το Εφετείο, ορθώς ερμήνευσε και εφάρμοσε τη διάταξη του άρθρου 281 ΑΚ, καθόσον, σύμφωνα με όσα εκτίθενται στη νομική σκέψη, ορθώς έκρινε, αφενός μεν ότι μόνη η επικαλούμενη από τον εναγόμενο - αναιρεσείοντα μακροχρόνια αδράνεια του ενάγοντος να ασκήσει τις ένδικες αξιώσεις του δεν αρκεί για να θεμελιώσει καταχρηστική συμπεριφορά αυτού και, συνεπώς, κατά το σκέλος αυτός ο ανωτέρω ισχυρισμός δεν είναι νόμιμος, αφετέρου δε ότι δεν αρκεί για την ορισμένη προβολή του η απλή αναφορά της ύπαρξης κακών οικογενειακών σχέσεων μεταξύ των διαδίκων, χωρίς την επίκληση συγκεκριμένων περιστατικών, που να υποδηλώνουν τα πραγματικά κίνητρα της καθυστερημένης άσκησης των ένδικων αξιώσεων.

Συνεπώς, ο ανωτέρω δεύτερος λόγος αναίρεσης, κατά το πρώτο σκέλος του, είναι αβάσιμος. Περαιτέρω, ο αναιρεσείων, με το δεύτερο σκέλος και με το επικουρικό σκέλος του δεύτερου λόγου αναίρεσης αποδίδει στην προσβαλλόμενη απόφαση τις πλημμέλειες από τους αριθμούς 11 και 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, με την επίκληση ότι από τις παραδοχές της δεν καθίσταται αδιστάκτως βέβαιο ότι έλαβε υπόψη και συνεκτίμησε όλα τα αποδεικτικά μέσα που προσκομίστηκαν προς απόδειξη του ουσιώδους ζητήματος της ύπαρξης πραγματικών περιστατικών, που καθιστούν καταχρηστική την έγερση της αγωγής, άλλως ότι διέλαβε ανεπαρκείς αιτιολογίες για την απόρριψη αυτού.

Ο λόγος αυτός, κατ' αμφότερα τα σκέλη του, είναι απαράδεκτος, διότι η προβολή των ανωτέρω αναιρετικών πλημμελειών προϋποθέτει ουσιαστική έρευνα της υπόθεσης και, συνεπώς, δεν ιδρύεται στις περιπτώσεις που το Δικαστήριο της ουσίας, απέρριψε τον ισχυρισμό ως μη νόμιμο ή ως αόριστο, όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση, καθόσον στις περιπτώσεις αυτές δεν εκτιμά πραγματικά περιστατικά (ΟλΑΠ 3/1997, ΑΠ 213/2020, ΑΠ 9/2019, ΑΠ 538/2018).

Σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 340 και 341 παρ. 1 ΑΚ, ο οφειλέτης ληξιπρόθεσμης παροχής γίνεται υπερήμερος αν προηγήθηκε δικαστική ή εξώδικη όχληση του δανειστή, αν όμως για την εκπλήρωση παροχής συμφωνήθηκε ή κατά μείζονα λόγο από το νόμο τάσσεται ορισμένη (δήλη) ημέρα, ο οφειλέτης γίνεται υπερήμερος με μόνη την παρέλευση της ημέρας αυτής και οφείλει από αυτήν τόκους υπερημερίας (ΑΠ 1465/2019, ΑΠ 1986/2014, ΑΠ 1427/2008).

Η διάταξη του άρθρου 341 ΑΚ αποτελεί διάταξη ουσιαστικού δικαίου και η παραβίασή της θεμελιώνει αναιρετικό λόγο από τον αριθμό 1 του άρθρου 559 ΚΠολΔ (ΑΠ 1986/2014). Με τον τρίτο λόγο αναίρεσης ο αναιρεσείων προσάπτει στο Εφετείο τις πλημμέλειες από τους αριθμούς 1 και 19 ΚΠολΔ και συγκεκριμένα ότι παραβίασε ευθέως και εκ πλαγίου, με ανεπαρκή αιτιολογία, την ουσιαστικού δικαίου διάταξη του άρθρου 341 ΑΚ, καθόσον ενώ, δέχθηκε ότι ο ενάγων δεν συμβλήθηκε στις επίδικες δανειακές συμβάσεις ως εγγυητής, ούτε αναφέρει την ύπαρξη συμφωνίας μεταξύ των διαδίκων για καταβολή τόκων υπερημερίας μετά παρέλευση συγκεκριμένης ημερομηνίας, εντούτοις επιδίκασε τόκους υπερημερίας από την επομένη που ο αναιρεσίβλητος προέβη σε κάθε καταβολή προς την δανείστρια Τράπεζα.

Στην προκείμενη περίπτωση, όπως προκύπτει από την παραδεκτή επισκόπηση της προσβαλλόμενης απόφασης (άρθρο 561 παρ. 2 ΚΠολΔ), το Εφετείο, αναφορικά με την τοκοφορία των επίδικων χρεών, δέχθηκε ειδικότερα τα εξής: "... Επομένως, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1298 του ΑΚ..., ο ενάγων υποκαταστάθηκε - κατά το ποσό των καταβολών - στα δικαιώματα της δανείστριας Τράπεζας έναντι του εναγομένου και δικαιούται να αναζητήσει τα παραπάνω ποσά, που ανέρχονται στο συνολικό ποσό των 147.036,48 ευρώ, με το νόμιμο τόκο από την επομένη κάθε επιμέρους καταβολής, αφού από την παρέλευση της αντίστοιχης ημερομηνίας, ως δήλης ημέρας, κατέστη υπερήμερος έναντι του ενάγοντος, για την απόδοσή τους" και στο διατακτικό "Υποχρεώνει τον εναγόμενο να καταβάλει στον ενάγοντα το ποσό των εκατόν σαράντα επτά χιλιάδων τριάντα έξι ευρώ και σαράντα οκτώ λεπτών (147.036,48) ευρώ, με το νόμιμο τόκο, για κάθε επιμέρους ποσό, από την επομένη της καταβολής του και μέχρι την εξόφληση".

Με αυτά όμως, που δέχθηκε και έτσι που έκρινε το Εφετείο, σε σχέση με το περί επιδίκασης τόκων υπερημερίας κεφάλαιο, παραβίασε ευθέως και εκ πλαγίου, διαλαμβάνοντας ανεπαρκή αιτιολογία, την ανωτέρω ουσιαστικού δικαίου διάταξη του άρθρου 341 ΑΚ, αφού, παρότι δεν περιλαμβάνει παραδοχή σχετική με την ύπαρξη συμφωνίας μεταξύ των διαδίκων περί δήλης ημέρας πληρωμής των επίδικων χρεών, εντούτοις επιδίκασε τόκους υπερημερίας από την επομένη της ημέρας που ο ενάγων κατέβαλε στην δανείστρια Τράπεζα κάθε επιμέρους ποσό, υπολαμβάνοντας εσφαλμένα ως συμφωνία δήλης ημέρας καταβολής την μεταξύ του εναγομένου και της δανείστριας Τράπεζας περιληφθείσα στις δανειακές συμβάσεις συμφωνία περί δήλης ημέρας καταβολής των δόσεων του δανείου, στις οποίες, όμως, όπως δέχεται η προσβαλλόμενη απόφαση, ο ενάγων δεν συμβλήθηκε ως εγγυητής, αλλά ως εκ τρίτου συμβαλλόμενος, προκειμένου, προς εξασφάλιση των απαιτήσεων της Τράπεζας από τα δάνεια, να παραχωρήσει υπέρ αυτής υποθήκη επί των ακινήτων του, όπως και έπραξε κατά τα προεκτεθέντα.

Κατ' ακολουθία των ανωτέρω, πρέπει, κατά παραδοχή του προαναφερόμενου λόγου αναίρεσης, να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη (351/2018) απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Πειραιά, μόνο κατά το κεφάλαιό της που αφορά την επιδίκαση τόκων υπερημερίας και να παραπεμφθεί η υπόθεση κατά το αναιρούμενο μέρος της, για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Δικαστήριο, αφού είναι δυνατή η συγκρότησή του από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την προσβαλλόμενη απόφαση (άρθρο 580 παρ. 3 ΚΠολΔ).

Επίσης, πρέπει να διαταχθεί η επιστροφή στον αναιρεσείοντα του κατατεθέντος παραβόλου (άρθρο 495 παρ. 3 ΚΠολΔ) και να καταδικαστεί ο αναιρεσίβλητος, λόγω της ήττας του, στα δικαστικά έξοδα του αναιρεσείοντος, κατά το σχετικό αίτημά του (άρθρα 106, 176, 183, 189 παρ. 1 και 192 παρ. 2 ΚΠολΔ), όπως ορίζεται στο διατακτικό.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ ΑΝΑΙΡΕΙ κατά ένα μέρος (μόνο ως προς το κεφάλαιό της που αφορά την επιδίκαση τόκων υπερημερίας) την 351/2018 απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Πειραιώς.

ΠΑΡΑΠΕΜΠΕΙ την υπόθεση, κατά το κεφάλαιο τούτο, για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο πιο πάνω Τριμελές Εφετείο Πειραιώς, που θα συγκροτηθεί από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την προσβαλλόμενη απόφαση.

ΔΙΑΤΑΣΣΕΙ την επιστροφή στον αναιρεσείοντα του κατατεθέντος, για την άσκηση της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης, παραβόλου. ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΕΙ τον αναιρεσίβλητο στα δικαστικά έξοδα του αναιρεσείοντος, τα οποία ορίζει σε τρεις χιλιάδες (3.000) ευρώ.

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 7 Φεβρουαρίου 2022.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 8 Απριλίου 2022.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ