Military court jurisdiction determined by Part II Criminal Procedure Code when accused discharged before proceedings start.

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 LIPCA 2000 R.

( WZ 27/2000 )

Właściwość miejscową sądu wojskowego w sprawie oskarżonego, który

został zwolniony z czynnej służby wojskowej przed wszczęciem przeciwko

niemu postępowania karnego, określa się na podstawie przepisów Działu II

kodeksu postępowania karnego ( art. 31 – 32 ), gdyż ani przepisy Działu XV

tego kodeksu, określającego postępowanie karne w sprawach podlegających

orzecznictwu sądów wojskowych, ani art. 12 przepisów wprowadzających

kodeks postępowania karnego nie stanowią w tym przedmiocie inaczej.

Przewodniczący : Prezes SN gen. dyw. J. Godyń

Sędziowie SN : płk B. Rychlicki ( sprawozdawca ), płk J. Steckiewicz

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : płk M. Zawadzki

Sąd Najwyższy w sprawie Edmunda B. i Edmunda Cz., oskarżonych

o popełnienie przestępstwa określonego w art. 157 § 3 i innych k.k. z 1969 r.

w zw. z art. 2 a i 2 b ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o Głównej Komisji

Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytucie Pamięci

Narodowej ( Dz. U. Nr 21, poz. 98 ze zm. ), po rozpoznaniu zażalenia

prokuratora i oskarżonego Edmunda B., na postanowienie Wojskowego Sądu

Okręgowego w P. z dnia 14 czerwca 2000 r. w przedmiocie właściwości

1. u c h y l i ł zaskarżone postanowienie;

2. sprawę oskarżonych p r z e k a z a ł z właściwości Wojskowego Sądu

Okręgowego w P. do rozpoznania przez Wojskowy Sąd Okręgowy

w W.

Z uzasadnienia:

Prokurator Ośrodka Zamiejscowego Wojskowej Prokuratury Okręgowej

w P. z siedzibą w W. w dniu 3 kwietnia 2000 r. na podstawie art. 654 § 1 pkt 2

w zw. z art. 25 § 1 pkt 2 oraz 651 § 1 k.p.k. w zw. z art. 12 pkt 2 ustawy z dnia

6 czerwca 1997 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego

( Dz. U. Nr 89, poz. 556 ) skierował do Wojskowego Sądu Okręgowego w P. akt

oskarżenia przeciwko Edmundowi B. i Edmundowi Cz., oskarżając :

1. Edmunda B. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 165 § 2

w zb. z art. 249 w zb. z art. 58 k.k. z 1969 r. i w zw. z art. 2 a i 2 b ustawy z dnia

6 kwietnia 1984 r. o Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu – Instytucie Pamięci Narodowej ( Dz. U. Nr 21, poz. 98 ze zm. ),

2. Edmunda Cz. o popełnienie przestępstw określonych w art. 165 § 2

w zb. z art. 249 w zb. z art. 158 § 1 w zb. z art. 159, 265 i 188 § 1 w zb. z art. 58

k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 a i 2 b cyt. wyżej ustawy oraz w art. 157 § 3 w zw.

z art. 155 § 1 k.k. z 1969 r. w zw. z art.. 2 a i 2 b cyt. wyżej ustawy.

Wojskowy Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 4 czerwca 2000 r.,

na podstawie art. 35 § 1 k.p.k., stwierdził swą niewłaściwość i przekazał

niniejszą sprawę Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W. jako sądowi

miejscowo właściwemu ( arg. z art. 651 § 1 i 2 k.p.k. ). W szczególności WSO

w P. wskazał na następujące okoliczności uzasadniające powyższe stanowisko

procesowe. W czasie popełnienia zarzucanych przestępstw Edmund B. był

porucznikiem, a od dnia 22 lipca 1949 r. kapitanem. Edmund Cz. w tymże

okresie był kapitanem, a od dnia 6 lipca 1950 r. majorem. Śledztwo in rem

zostało wszczęte w dniu 7 maja 1991 r. przez Prokuraturę Wojewódzką w W.,

zaś w dniu 22 czerwca 1992 r. zostało przejęte przez Prokuraturę Wojskową.

Postępowanie in personam przeciwko Edmundowi B. zostało wszczęte

16 października 1991 r., przeciwko Edmundowi Cz. 7 maja 1993 r. W chwili

wszczęcia postępowania obaj oskarżeni byli żołnierzami rezerwy, albowiem

oskarżony B., pełniąc na ostatnim miejscu służbowym obowiązki Szefa WSW

został zwolniony z czynnej służby wojskowej z dniem 7 sierpnia 1990 r., zaś

Edmund Cz. pełniąc obowiązki st. pomocnika Szefa Oddziału WSW w

Szefostwie WSW w W. został zwolniony z tej służby z dniem 21 sierpnia

1957 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w P., posiłkując się regulacjami zawartymi

w art. 651 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 12 cyt. wyżej ustawy, wyraził pogląd, że

„ należy w drodze wykładni celowościowej przyjąć, iż w sytuacji, gdy

zwolnienie żołnierza z czynnej służby wojskowej nastąpiło przed wszczęciem

przeciwko niemu postępowania karnego, to w przypadku wniesienia aktu

oskarżenia przeciwko tej osobie – do rozpoznania sprawy przeciwko niej

właściwy miejscowo jest sąd wojskowy, któremu sprawa podlegałaby, gdyby

owo zwolnienie nastąpiło po wszczęciu postępowania karnego przeciwko temu

żołnierzowi ”. Zdaniem WSO analogiczny pogląd został zawarty w

postanowieniu SN z dnia 31 sierpnia 1994 r., OSNKW 1995 r., z. 1 – 2, poz. 10.

Na koniec podkreślając, że ostatnim miejscem pełnienia służby przez

oskarżonych była W. stwierdził, że właściwym miejscowo do rozpoznania

niniejszej sprawy jest Wojskowy Sąd Okręgowy w W.

Na to postanowienie zażalenia wnieśli : prokurator i oskarżony Edmund

B. Prokurator na podstawie art. 438 pkt 2 k.p.k. zarzucił obrazę przepisów

postępowania ( art. 651 § 1 i 2 ) polegającą na przyjęciu niewłaściwej wykładni

tych norm prawnych, co w konsekwencji miało wpływ na treść zaskarżonego

postanowienia i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Zdaniem

żalącego, stanowisko procesowe zajęte przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P. nie

znajduje oparcia w obowiązującej procedurze karnej. Wskazując na wyjątkowy

charakter przepisu – art. 651 § 1 i 2 k.p.k. – na tle regulacji wyrażonej w art. 31

§ 1 k.p.k., autor zażalenia zaakcentował, iż art. 651 § 1 i 2 k.p.k. może być

stosowany wyłącznie do żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową w chwili

wszczęcia przeciwko nim postępowania karnego in personam. W tej sytuacji

sądem właściwym miejscowo w ujęciu art. 31 § 1 k.p.k. do rozpoznania

niniejszej sprawy jest Wojskowy Sąd Okręgowy w P., a nie Wojskowy Sąd

Okręgowy w W.

Z kolei osk. Edmund B. w swoim zażaleniu podniósł fakt, „ iż miejscem

popełnienia rzekomego przestępstwa był W. ” W związku z tym niniejsza

sprawa winna być rozpoznawana przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P. ( ... )

Sąd Najwyższy po wysłuchaniu na posiedzeniu prokuratora Naczelnej

Prokuratury Wojskowej, który popierał zażalenia prokuratora rozważył, co

następuje :

I. Zażalenia te są zasadne.

W pierwszej kolejności zauważenia wymaga fakt, iż pogląd wyrażony w

zaskarżonym postanowieniu nie został sformułowany w tonie kategorycznym.

Z jego uzasadnienia wynika pewna wątpliwość Wojskowego Sądu Okręgowego

w P. w zastosowaniu art. 651 § 1 i 2 k.p.k. w niniejszej sprawie. Przechodząc do

meritum stwierdzić należy, że poza sporem są okoliczności związane z

właściwościami podmiotowymi obu oskarżonych, miejsc pełnienia przez nich

służby wojskowej, jak i określenia chwil wszczęcia postępowania in rem i in

personam. Poza sporem jest również też kwestia właściwości wojskowego sądu

okręgowego do rozpoznania niniejszej sprawy ( arg. z art. 12 pkt 1 lit. a i pkt 2

przepisów wprowadzających kodeks postępowania karnego w zw. z art. 654 § 1

pkt 1 i 2 k.p.k. ). Powyższe stanowi punkt wyjścia do następnych rozważań w

kwestii będącej przedmiotem sporu. Wojskowy Sąd Okręgowy w P. oceniając

charakter przepisu art. 651 § 1 i2 k.p.k. posłużył się wykładnią celowościową.

Nadto swoją argumentację wzmocnił poglądem wyrażonym w powołanym

wyżej orzeczeniu z dnia 31 sierpnia 1994 r. Dla jasności sprawy należy go

zacytować w całości. Brzmi on następująco : „ W razie zwolnienia żołnierza

zajmującego stanowisko dowódcy pułku lub wyższe z czynnej służby

wojskowej przed wszczęciem przeciwko niemu postępowania karnego ( art. 570

§ 2 k.p.k. ) w sprawie o przestępstwo, które mimo tego zwolnienia nie przestaje

podlegać orzecznictwu sądów wojskowych ( art. 564 § 2 zd. 2 k.p.k. ) wyłącznie

właściwy do rozpoznania sprawy pozostaje też wojskowy sąd okręgowy lub sąd

równorzędny ( art. 575 § 2 pkt 1 k.p.k. ). ” Sąd Najwyższy zauważa, iż teza ta

została sformułowana na tle innej sytuacji faktycznoprawnej. Stąd nie może

przemawiać za trafnością stanowiska zajętego przez Wojskowy Sąd Okręgowy

w P.

Rozważając dalej, należało postawić pytanie : czy przepis art.651 § 2

k.p.k. ma zastosowanie do osoby, która została zwolniona z czynnej służby

wojskowej przed wszczęciem przeciwko niej postępowania karnego. Dokonując

wykładni tej normy – rzecz jasna – pierwszeństwo należało dać wykładni

językowej. Potencjalne odstępstwo na rzecz innych metod wykładni stanowi

wyjątek, który miałby tylko wtedy uzasadnienie, gdyby metoda ta prowadziła do

rozumowania ad absurdum. W analizowanym tu przypadku brak jest podstaw do

takiego stwierdzenia. Z przepisu tego wynika bowiem, że chodzi o taką sytuację,

gdy oskarżony w chwili wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego

pełnił służbę wojskową w danej jednostce wojskowej. Przyjęcie, że sytuacja ta

jest równoznaczna z sytuacją oskarżonego, który w chwili wszczęcia tego

postępowania nie pełnił już służby wojskowej, stanowiłoby niczym

nieuzasadnione uznanie za tożsame dwóch różnych sytuacji procesowych, mimo

że ustawodawca takiej woli nie wyraził ani wprost, ani w sposób dorozumiany.

Skoro tak, to trzeba wyraźnie stwierdzić, że art. 651 § 2 k.p.k. nie znajduje

zastosowania w niniejszej sprawie ( ... )

Zasady właściwości sądu jako normy gwarancyjne zostały przez

ustawodawcę konkretnie oznaczone. Oczywiście mogą zdarzyć się w tej materii

sytuacje wątpliwe, np. co do konkurencji przepisu art. 651 § 2 i art. 31 czy też

art. 32 – 33 k.p.k. W takich przypadkach pierwszeństwo należy dać zasadom

stypizowanym w Dziale II k.p.k. Te „ zawirowania ” związane z właściwością

sygnalizował już SN w postanowieniu z dnia 16 marca 1981 r., Cs 10/81,

wskazując na możliwość skorzystania w tej sytuacji z przepisu art. 21 k.p.k. z

1969 r. ( OSNKW 1981 r., z. 4 – 5, poz. 28 ). W niniejszej sprawie wątpliwości

te nie zaistniały, bowiem przepis art. 646 k.p.k. wprost ( podkr. SN ) nakazuje

stosowanie przepisów działów poprzednich, chyba że przepisy Działu XV

stanowią inaczej. W omawianej sprawie – jak już nadmieniono – brak jest takich

przepisów. Pozwala to na wyrażenie poglądu : właściwość miejscową sądu

wojskowego w sprawie oskarżonego, który został zwolniony z czynnej służby

wojskowej w sytuacji, gdy zwolnienie to nastąpiło przed wszczęciem

postępowania karnego przeciwko niemu określa się na podstawie przepisów

Działu II kodeksu postępowania karnego ( art. 31 – 32 ), gdyż ani przepisy

Działu XV tego kodeksu, określającego postępowanie karne w sprawach

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, ani art. 12 przepisów

wprowadzających kodeks postępowania karnego nie stanowią w tym

przedmiocie inaczej. Zatem sądem właściwym na podstawie art. 31 § 1 k.p.k.

jest Wojskowy Sąd Okręgowy w P. W związku z tym zaszła konieczność

uchylenia zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 438 pkt 2 k.p.k.,

bowiem zapadło ono z obrazą przepisów postępowania, mającą wpływ na jego

treść.

II. Sąd Najwyższy – Izba Wojskowa, mając jednak na względzie potrzebę

usprawnienia postępowania sądowego, a co za tym idzie jego społeczne koszty,

w trybie art. 36 w zw. z art. 9 § 1 k.p.k. postanowił przekazać sprawę

oskarżonych z właściwości Wojskowego Sądu Okręgowego w P. do

rozpoznania przez Wojskowy Sąd Okręgowy w W. W sprawie zgromadzono

duży materiał dowodowy ( 34 tomy akt ). Do bezpośredniego przesłuchania

prokurator zawnioskował 96 świadków. Wśród nich 28 zamieszkuje w Wx., zaś

26 w W., bądź w jej pobliżu. Pozostali przebywają w różnych miastach kraju.

Nadto oskarżony Edmund Cz. na stałe mieszka w W. Z uwagi na schorzenie

wymaga stałej opieki lekarskiej. Wszystkie te okoliczności razem wzięte

uzasadniają celowość tegoż rozstrzygnięcia. ( ... )