Supreme Court quashes lower court decision for failing to appoint a court-appointed lawyer for a mentally ill patient. The court ruled that the lower courts violated procedural rights by not appointing a mandatory representative for the mentally incapacitated woman. The Supreme Court found that the lower courts failed to properly inform the mentally ill woman of her procedural rights and failed to appoint a mandatory representative under the Mental Health Protection Act. Consequently, the Supreme Court quashed the lower court's decision and remanded the case for a new trial, emphasizing the necessity of appointing a court-appointed lawyer for a mentally incapacitated woman to ensure her procedural rights are protected. The Supreme Court ruled that the lower courts violated the Mental Health Protection Act by failing to appoint a mandatory representative for the mentally incapacitated woman. The Supreme Court found that the lower courts failed to properly inform the mentally ill woman of her procedural rights and failed to appoint a mandatory representative under the Mental Health Protection Act. Consequently, the Supreme Court quashed the lower court's decision and remanded the case for a new trial, emphasizing the necessity of appointing a court-appointed lawyer for a mentally incapacitated woman to ensure her procedural rights are protected.

Sygn. akt III CSK 13/12 POSTANOWIENIE Dnia 27 września 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN Maria Szulc w sprawie z wniosku Z. K. o zwolnienie z Domu Pomocy Społecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 września 2012 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 4 października 2011 r., uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie 2 Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni Z. K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 12 lipca 2011 r. oddalającego wniosek o zmianę orzeczenia o skierowaniu Z. K. do domu pomocy społecznej bez jej zgody. Sądy ustaliły między innymi, że wnioskodawczyni w latach 1970-2008 była sześciokrotnie hospitalizowana w szpitalu psychiatrycznym z powodu schizofrenii paranoidalnej. Nie ma poczucia choroby psychicznej i poza szpitalem leczyła się niesystematycznie, była niedorzeczna, agresywna i urojeniowa, nie wpuszczała brata do mieszkania.

Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 28 kwietnia 2008 r. została umieszczona, bez swojej zgody, w domu pomocy społecznej na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (jedn. tekst: Dz. U. z 2011r., Nr 231, poz. 1375, ze zm. – dalej: „u.o.z.p.”). Systematyczne leczenie i opieka w domu pomocy społecznej doprowadziły do częściowej poprawy stanu jej zdrowia psychicznego. Wnioskodawczyni jest spokojna i zorientowana, nawiązuje kontakt, jednakże wypowiada liczne utrwalone urojenia i jest zupełnie bezkrytyczna w ocenie swojego stanu zdrowia, uważa się za osobę zdrową i nie ma motywacji do leczenia.

Obecnie ze względu na przewlekłe zaburzenia psychotyczne nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga systematycznego zażywania leków i opieki innych osób, której brak stanowiłby, z wysokim prawdopodobieństwem, ponowne zagrożenie dla jej zdrowia i życia. Sądy obu instancji stwierdziły, że wprawdzie u wnioskodawczyni nastąpiła poprawa stanu zdrowia psychicznego dzięki systematycznemu leczeniu i opiece, jednak terapia ta musi być kontynuowana a wnioskodawczyni nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji ani do załatwiana własnych potrzeb, nie zna realiów życia codziennego i jest bezkrytyczna w ocenie własnej sytuacji, zaś jej brat, wobec którego wypowiada urojenia, nie jest w stanie zapewnić jej opieki.

W tej sytuacji, w ocenie Sądów, brak podstaw do przyjęcia, że wnioskodawczyni będzie mogła kontynuować leczenie i prawidłowo funkcjonować poza domem pomocy społecznej, zaś brak opieki nad nią stwarzałby, z wysokim prawdopodobieństwem, ponowne zagrożenie dla jej życia i zdrowia. Dlatego Sądy uznał, że nie ustały 3 przyczyny, które spowodowały umieszczenie wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej na podstawie art. 39 ust. 1 u.o.z.p. i nie zachodzą przesłanki do zmiany tego orzeczenia w oparciu o art. 41 tej ustawy. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów postępowania przez niezastosowanie art. 48 u.o.z.p. w zw. z art. 5 i art. 212 k.p.c. i nie ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu ze względu na jej stan zdrowia i nieporadność w realizacji uprawnień procesowych oraz nie udzielenie jej niezbędnych pouczeń co do celowości złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i o innych czynnościach procesowych, a także naruszenie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. przez ich niezastosowanie i nie dopuszczenie z urzędu dowodu z dokumentów zgromadzonych w sprawie o przyjęcie wnioskodawczyni do domu opieki społecznej i nie poczynienie niezbędnych ustaleń co do tego, czy biegły wydający opinię w rozpoznawanej sprawie nie uczestniczył w wydawaniu opinii w sprawie o przyjęcie wnioskodawczyni do domu pomocy społecznej i tym samym nie był wyłączony z mocy ustawy od udziału w rozpoznawanej sprawie.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Celem ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, jest - jak wynika z jej preambuły - zagwarantowanie osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw i poszanowania sfery ich wolności i godności osobistej. Ustawa zawiera przepisy o charakterze ochronnym, a w postępowaniu prowadzonym na jej podstawie sąd jest gwarantem zachowania praw osób, wobec których może dojść lub już doszło do zastosowania środków ograniczających ich wolności. Przepisy ustawy muszą być wykładane i stosowanie tak, by wskazany wyżej nadrzędny jej cel został osiągnięty.

W szczególności w toku postępowania sądowego konieczne jest ścisłe przestrzeganie szczególnych gwarancji mających na celu ochronę praw procesowych osoby z zaburzeniami psychicznymi i właściwe 4 ich wykorzystanie do zapewnienia prawidłowego zastosowania wobec niej przewidzianych w ustawie środków leczniczych i ochronnych. Jedną ze szczególnych gwarancji procesowych jest przewidziana w art. 48 u.o.z.p. możliwość ustanowienia dla osoby, której postępowanie dotyczy bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata w sprawie za potrzebny.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, użycie w tym przepisie zwrotu „sąd może” nie oznacza dowolności i możliwość ustanowienia adwokata z urzędu bez wniosku uczestnika przeradza się w obowiązek sądu, jeżeli okaże się, że uczestnik postępowania, ze względu na stan swojego zdrowia psychicznego, nie jest zdolny do obrony swoich praw w postępowaniu sądowym (porównaj między innymi postanowienia z dnia 28 listopada 2002 r. II CKN 399/01, z dnia 16 lutego 2012 r. IV CZ 2/12 i z dnia 5 kwietnia 2012 r. II CSK 575/11, niepubl.).

Jednocześnie w postępowaniu sądowym toczącym się na podstawie przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego obowiązują ogólne zasady i przepisy, stwarzające możliwość udzielenia przez sąd uczestnikowi postępowania występującemu bez adwokata lub radcy prawnego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych oraz zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego (art. 5 i art. 212, w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). I podobnie jak w art. 48 u.o.z.p., możliwość udzielenia pouczeń, przewidziana w art. 5 i art. 212 k.p.c., staje się obowiązkiem sądu „w razie uzasadnionej potrzeby”, to jest w sytuacji, gdy uczestnik postępowania ze względu na swój stan zdrowia, nieporadność lub inne okoliczności, nie jest w stanie podjąć przed sądem racjonalnej obrony swoich praw (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 1966 r.

I PR 154/66, z dnia 4 maja 1973 r. II CR 145/73 i z dnia 3 grudnia 1997 r. I CKN 336/97, niepubl.). W konsekwencji obowiązkiem sądu w takiej sprawie jest udzielenie uczestnikowi postępowania stosownych pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212 k.p.c., jeżeli stwierdzone zostanie, że cierpi on na zaburzenia psychiczne uniemożliwiające lub utrudniające mu zrozumienie jego sytuacji procesowej 5 i podjęcie racjonalnej obrony swoich praw. W szczególności obowiązkiem sądu jest pouczenie takiej osoby o możliwości złożenia wniosków dowodowych, także wniosku o przesłuchanie na rozprawie biegłego psychiatry wydającego opinię na piśmie oraz o możliwości ustanowienia zawodowego pełnomocnika procesowego a także o możliwości ustanowienia przez sąd pełnomocnika z urzędu.

Jeżeli natomiast sąd, na podstawie zachowania uczestnika, treści jego pism procesowych i wypowiedzi, oceny biegłego lub innych okoliczności stwierdzi, że uczestnik ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolny do złożenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, a udział w sprawie adwokata jest potrzebny - obowiązany jest ustanowić adwokata bez wniosku, na podstawie art. 48 u.o.z.p. W rozpoznawanej sprawie trafne są zarzuty skarżącej naruszenia powyższych przepisów. Z ustaleń Sądów dokonanych na podstawie opinii biegłego lekarza psychiatry wynika, że wnioskodawczyni z powodu choroby psychicznej - schizofrenii paranoidalnej - nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji i do załatwiania własnych potrzeb, nie jest świadoma swojej sytuacji zdrowotnej ani życiowej i cierpi na utrwalone urojenia.

Jednocześnie z treści jej pism procesowych, bardzo lakonicznych, wynika, że nie orientuje się także w swojej sytuacji procesowej, w szczególności nie wie, jakie są ustawowe przesłanki orzeczenia przymusowego pobytu w domu pomocy społecznej ani zmiany tego orzeczenia. W tych okolicznościach niewątpliwym obowiązkiem Sądów obu instancji było zastosowanie art. 5 i art. 212 k.p.c. i stosowne pouczenie wnioskodawczyni we wskazanym wyżej zakresie, a w razie stwierdzenia, że ze względu na stan zdrowia nie rozumie ona pouczeń lub z innych przyczyn nie jest zdolna do złożenia stosownych wniosków, w tym o ustanowienie pełnomocnika z urzędu - obowiązkiem Sądów było rozważenie potrzeby zastosowania art. 48 u.o.z.p. i ustanowienie dla wnioskodawczyni pełnomocnika z urzędu bez jej wniosku, a w razie stwierdzenia braku takiej potrzeby, szczegółowe uzasadnienie swojego stanowiska w tym przedmiocie. 6 Niezastosowanie przez Sądy powyższych przepisów mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wnioskodawczyni, nie pouczona o możliwości składania wniosków dowodowych, nieświadoma okoliczności, które powinna udowodnić i pozbawiona pomocy zawodowego pełnomocnika, nie wykazała żadnej inicjatywy dowodowej, zaś Sądy ograniczyły się w tym zakresie w istocie jedynie do dopuszczenia dowodu z opinii pisemnej biegłego i bardzo pobieżnego przesłuchania wnioskodawczyni „na okoliczności zasadności wniosku”, nie przesłuchując biegłego na rozprawie celem ustalenia, czy rzeczywiście brak opieki nad wnioskodawczynią zagraża jej życiu, jak wymaga art. 39 ust. 1 u.o.z.p..

Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. w zw. z art. 232 i art. 382 k.p.c. Wprawdzie rację ma skarżąca, że obowiązkiem Sądów obu instancji było ustalenie z urzędu, z własnej inicjatywy dowodowej podjętej w oparciu o art. 232 k.p.c. (Sąd pierwszej instancji) i art. 382 k.p.c. (Sąd drugiej instancji) - czy biegły wydający opinię w rozpoznawanej sprawie nie jest wyłączony z mocy ustawy jako uczestniczący w podjęciu decyzji o umieszczeniu wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej, jednak ewentualne naruszenie art. 232 i art. 382 k.p.c. mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy jedynie wówczas, gdyby okazało się, że rzeczywiście biegły był wyłączony na podstawie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. Natomiast w sytuacji, gdy skarżąca nie wykazała, że opinię w rozpoznawanej sprawie wydawał taki biegły, brak podstaw do stwierdzenia naruszenia powyższych przepisów.

Nie jest bowiem wystarczająca sama domniemana możliwość ich naruszenia, wyprowadzana jedynie z faktu, że Sądy nie wypowiedziały się w tym przedmiocie ani nie dopuściły z urzędu dowodu z odpowiednich dokumentów zawartych w sprawie o umieszczenie wnioskodawczyni w domu pomocy społecznej. Obowiązek wypowiedzenia się sądu w tym przedmiocie istnieje bowiem tylko w razie stwierdzenia, że biegły jest wyłączony z mocy ustawy na podstawie art. 46 ust. 2 zd. 2 u.o.z.p. Brak wypowiedzi nie uzasadnia zarzutu naruszenia powyższego przepisu ani art. 232 i art. 382 k.p.c. Ponieważ jednak skarga kasacyjna okazała się skuteczna z uwagi na naruszenie art. 5 i art. 212 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p., Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie 7 i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.). jw