Preventing mandatory defense counsel from meeting privately with an accused during trial constitutes a valid appeal ground under Polish Criminal Procedure Code. The Supreme Court quashed the verdict due to this violation of the right to defense. The court ruled that such restrictions are equivalent to the defense counsel's non-participation in mandatory proceedings.

WYROK Z DNIA 8 CZERWCA 2004 R. III KK 419/03 Uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego z obrońcą podczas nieobecności innych osób, w trakcie prowadzenia istotnych z punktu wi- dzenia obrony czynności procesowych w fazie postępowania sądowego, może stanowić bezwzględną przyczynę odwoławczą przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k., jeżeli zostanie ustalone, że jest równoważne z nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w czynnościach, w których udział jego jest obowiązkowy. Przewodniczący: sędzia SN H. Gordon-Krakowska.

Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), A. Tomczyk. Prokurator Prokuratury Krajowej: Krzysztof Parchimowicz. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza G. i innych, skazanych z art. 266 § 4 k.k. z 1969 r. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 czerwca 2004 r., kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 21 lutego 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 grudnia 2001 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 grudnia 2001 r. w odniesieniu do skazań Tomasza G. w cało- ści, i w tym zakresie (...) 1) na podstawie art. 44 § 1 pkt 1, § 3 i § 5 k.k.s. w zw. z art. 5 § 1 p.w.k.k.s. oraz art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. u m o r z y ł po- stępowanie, przy czym w stosunku do Tomasza G. jedynie w części do- tyczącej skazania za przestępstwo skarbowe (...) 2 2) p r z e k a z a ł sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego roz- poznania co do skazań Tomasza G. za pozostałe przestępstwa (...) Z u z a s a d n i e n i a :

Sąd Rejonowy w B., wyrokiem z dnia 27 grudnia 2001 r., skazał m. in.: - Tomasza G. za popełnienie w okresie od maja 1992 r. do 27 września 1993 r. przestępstwa skarbowego ciągłego z art. 80 § 1 u.k.s. w zb. z art. 94 § 1 u.k.s. (rok pozbawienia wolności i 100 000 zł grzywny) oraz za kierowanie używaniem przez inne osoby sfałszowanych dokumentów (rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności) i za tzw. fałszerstwo intelektual- ne (8 miesięcy pozbawienia wolności) na karę łączną 2 lat pozbawienia wolności (...). Wykonanie kar pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na okresy próby:

Tomaszowi G. 5 lat (...).Na podstawie art. 88 § 1 u.k.s. w zw. z art. 20 § 1 – 3 u.k.s. zasądzono od oskarżonych na rzecz Skarbu Pań- stwa równowartość przedmiotów (samochodów) podlegających przepad- kowi. Sąd Okręgowy w B., po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2003 r. złożo- nych na korzyść oskarżonych apelacji, uchylił zaskarżony wyrok w odnie- sieniu do Jana S. w części dotyczącej skazania go za przestępstwo skar- bowe i umorzył w tym zakresie postępowanie z uwagi na przedawnienie karalności, natomiast w pozostałej części kwestionowany wyrok utrzymał w mocy.

Kasacje od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego wnieśli obrońcy skazanych. 3 Obrońca Tomasza G. podniósł zarzut obrazy art. 439 § 1 pkt 6 (obecnie pkt 10) k.p.k., polegający na uniemożliwieniu wykonywania obro- ny przez obrońcę z urzędu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2001 r. w sytu- acji, gdy obrona była obowiązkowa z przyczyny wskazanej w art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. Zażądał w związku z tym uchylenia wyroków sądów obu instancji w części dotyczącej Tomasza G. i przekazania w tym zakresie sprawy Sądo- wi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznania (...).

Prokurator Okręgowy w B. w trzech odpowiedziach na kasacje ocenił je jako bezzasadne i wniósł o ich oddalenie. Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej domagał się: co do kasacji Tomasza G. – uchylenia wyroków obu instancji z uwagi na zaistnienie uchybienia z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. i przekazania sprawy sądowi a quo do ponownego rozpoznania (...).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Kasacja obrońcy skazanego Tomasza G. okazała się w całości za- sadna. Na wstępie wypada przypomnieć, że przepis art. 6 k.p.k. statuuje bardzo ważną zasadę prawa oskarżonego do obrony, zakotwiczoną już to w Konstytucji RP (art. 42 ust. 2), już to w normach traktatowych w zakresie ochrony praw człowieka (art. 14 ust. 3 lit. b MPPOP oraz art. 6 ust. 3 lit. c EKPC). Przez wzgląd na rangę tej zasady ustawodawca uznał za bez- względną przyczynę odwoławczą sytuację, w której „obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy” (art. 439 § 1 pkt 10 – przed 1 lipca 2003 r. pkt 6 – k.p.k.).

Jakkolwiek wymieniony przepis nie powinien być interpretowany rozszerzająco, to jednak nie może budzić wątpliwości, że ustawowego nakazu uczestnictwa obrońcy niezbęd- nego w określonych czynnościach procesowych nie wolno rozumieć w sensie czysto formalnym. W doktrynie ugruntowany jest pogląd, że bez- względny powód odwoławczy zachodzi także wówczas, gdy oskarżony ma 4 wprawdzie obrońcę, ale faktycznie jego obrona w znaczeniu materialnym jest uniemożliwiona lub nie jest przez obrońcę realizowana (zob. P. Hofmański, E. Sadzik, K.

Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz, Warszawa 2004, t. II, s. 638; S. Zabłocki w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 191). Zwraca się uwagę, że brak obrońcy w sytuacjach przewidzianych w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. to zarówno wypadek, gdy oskarżony nie miał w ogóle obrońcy, jak i sytuacja, gdy ustanowiony obrońca nie mógł w sposób realny obrony wykonywać (zob. J. Grajewski w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Kraków 2003, t. II, s. 88). Ten kierunek wykładni komentowanego przepisu obecny jest również w orzecznictwie polskim (zob. wyrok SN z dnia 15 września 1972 r., IV KP 178/72, OSNKW 1973, z. 1, poz. 11; wyrok SN z 24 maja 1985 r., IV KP 94/85, OSNPG 1985, nr 11, poz. 143) i współgra z orzecz- nictwem strasburskim, które stanowi wypełnienie normy art. 6 ust. 3 pkt. b i c EKPC.

W jednym z ostatnich judykatów podkreślono, że prowadzenie obrony przez obrońcę ustanowionego przez stronę lub wyznaczonego z urzędu ma na celu ochronę praw, które nie są teoretyczne i iluzoryczne, lecz mają charakter rzeczywisty i skuteczny (zob. decyzja z dnia 30 listo- pada 2000 r. w sprawie Panek v. Poland, skarga nr 38663/97, LEX nr 44914). Za bezdyskusyjne uznać należy, że rzeczywiste realizowanie zadań obrończych w postępowaniu karnym związane jest najściślej z możliwością porozumiewania się tymczasowo aresztowanego oskarżonego (bez zna- czenia pozostaje, w której sprawie) ze swym obrońcą pod nieobecność in- nych osób (art. 73 § 1 k.p.k.).

To niezwykle istotny element prawa do obro- ny, bez którego trudno mówić o faktycznej możliwości przygotowania się do obrony. Ustawodawca zdawał sobie z tego sprawę i dlatego zastrzegł, że odstępstwo od reguły swobodnego kontaktu oskarżonego z obrońcą może mieć miejsce tylko w postępowaniu przygotowawczym w ciągu pierwszych 5 14 dni od momentu tymczasowego aresztowania i jedynie „w szczególnie uzasadnionym wypadku” (art. 73 § 2 i 4 k.p.k.). Ograniczenia krępujące po- rozumiewanie się oskarżonego z obrońcą w postępowaniu jurysdykcyjnym nie są więc – a contrario – dozwolone.

Przewidziane dla prokuratora prawo zastrzegania swojej lub innej upoważnionej osoby obecności podczas po- rozumiewania się oskarżonego z obrońcą w ciągu pierwszych dwóch tygo- dni stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego jest wyjątkiem od zasady swobodnego kontaktu oskarżonego i obrońcy, a zatem nigdy nie może być interpretowane w sposób rozszerzający (exceptiones non sunt extendendae). Zupełnie oczywiste pozostaje, że fakt tymczasowego aresz- towania oskarżonego w innej sprawie i zastosowanie wobec niego obo- strzeń, o których mowa w art. 73 § 2 k.p.k., nie może ujemnie rzutować na jego sytuację procesową, a konkretnie prawo do obrony, w danej sprawie.

W świetle przedstawionej argumentacji uzasadnione jest zapatrywa- nie, że poprzez uniemożliwienie oskarżonemu swobodnego kontaktu ze swoim obrońcą na etapie postępowania sądowego dochodzi na ogół do unicestwienia prawa do obrony w znaczeniu materialnym. Jeśli sytuacja taka powstaje na rozprawie głównej w wypadku wystąpienia przesłanki obrony obowiązkowej, nadto tuż przed zamknięciem przewodu sądowego i głosami stron, czyli w momencie, kiedy rozmowa oskarżonego z obrońcą w „cztery oczy” nabiera znaczenia, którego nie sposób przecenić, to upraw- nione jest twierdzenie, że dochodzi do uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k.

Reasumując uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego ze swo- im obrońcą obligatoryjnym podczas nieobecności innych osób w trakcie prowadzenia istotnych z punktu widzenia obrony czynności procesowych w fazie postępowania sądowego, stanowi zazwyczaj bezwzględną podstawę odwoławczą przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k. Sytuacja taka 6 jest bowiem równoważna z nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w czynnościach, w których udział jego jest obowiązkowy. Przechodząc na grunt konkretnej sprawy, należy stwierdzić, że skoro na rozprawie głównej, a ściślej przed zamknięciem przewodu sądowego, Tomasz G., co do poczytalności którego zachodziła uzasadniona wątpli- wość, nie mógł odbyć konferencji ze swoim obrońcą z urzędu bez obecno- ści osób postronnych i skoro tenże obrońca oświadczył, iż nie zapoznał się w całości z aktami (wskutek powyższego doszło do rażącego ograniczenia prawa do obrony), to niewątpliwie na etapie pierwszoinstancyjnego postę- powania zaistniało uchybienie zaliczane do kategorii bezwzględnych przy- czyn odwoławczych (art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k.).

Przeszedł nad nim do porządku sąd odwoławczy, mimo że miał obowiązek je dostrzec i wła- ściwie zareagować, i dlatego Sąd Najwyższy uchylił wyroki sądów obu in- stancji co do Tomasza G. i przekazał sprawę w części skazań za przestęp- stwa inne niż skarbowe sądowi a quo do ponownego rozpoznania (art. 537 § 2 k.p.k.). (...)