WZP 1/12 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 CZERWCA 2012 R.

WZP 1/12

Jeżeli sąd właściwy do rozpoznania sprawy, działający jako sąd

odwoławczy,

uchylił

zarządzenie

prokuratora

o

odmowie

przyjęcia

zażalenia (art. 465 § 2 k.p.k. w zw. z art. 466 § 1 k.p.k.) na postanowienie o

umorzeniu śledztwa (art. 306 § 1 k.p.k.) w wyniku odmiennego niż

prokurator uznania, że zażalenie wniosła osoba uprawniona, to kwestia ta –

jako prawomocnie rozstrzygnięta – nie podlega już ponownemu badaniu

przez sąd, któremu następnie owo zażalenie przekazano do rozpoznania w

drodze delegacji (art. 37 k.p.k.).

Przewodniczący: sędzia SN W. Błuś (sprawozdawca).

Sędziowie: SN M. Buliński, WSO (del. do SN) K. Mastalerz.

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Balcerak.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 5 czerwca

2012 r. w Izbie Wojskowej, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.

przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 5 kwietnia

2012 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni

ustawy:

„Czy przepis art. 306 § 1 zdanie 1 in fine k.p.k., przyznający

uprawnienie do złożenia zażalenia na postanowienie o umorzeniu śledztwa

wyłącznie stronom postępowania przygotowawczego wskazanym w art.

299 § 1 k.p.k. w osobach pokrzywdzonego i podejrzanego stanowi lex

specialis w stosunku do przepisu art. 459 § 3 k.p.k. w zw. z art. 465 § 1

k.p.k., zgodnie z którym zażalenie przysługuje, obok stron, także osobie,

której postanowienie bezpośrednio dotyczy, chyba że ustawa stanowi

inaczej, i w ten sposób wyłącza możliwość złożenia zażalenia na

postanowienie o umorzeniu śledztwa przez osobę podejrzaną na podstawie

art. 306 § 1 k.p.k. w sytuacji, gdy nie stała się podejrzanym w rozumieniu

art. 71 § 1 k.p.k., lecz w treści postanowienia o umorzeniu śledztwa w

określeniu czynu w rozumieniu art. 322 § 2 k.p.k. wskazano jej imię i

nazwisko oraz inne dane o jego osobie w sposób określony w art. 322 § 3

k.p.k.?”

postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w P. postanowieniem z

dnia 3 grudnia 2009 r. umorzył śledztwo w sprawie „naruszenia

obowiązujących zasad postępowania z podwładnymi w stosunku do

sędziego mjr. X. i innych nieprawidłowości o charakterze nadużywania

uprawnień służbowych przez osoby funkcyjne z Wojskowego Sądu

Garnizonowego w W.”, tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art.

352 § 1 k.k. i o popełnienie 41 innych czynów. W 14 przypadkach podstawą

umorzenia postępowania było stwierdzenie przesłanki wymienionej w art.17

§ 1 pkt 1 k.p.k., w 12 przypadkach – art.17 § 1 pkt 2 k.p.k., w 11

przypadkach – art.17 § 1 pkt 6 k.p.k., w 3 przypadkach – art.17 § 1 pkt 7

k.p.k. i w 2 przypadkach – art.17 § 1 pkt 10 k.p.k. Jednocześnie w stosunku

do kilku innych stanów faktycznych na podstawie art. 18 § 2 k.p.k.,

dopatrując się w nich przewinień dyscyplinarnych, prokurator postanowił

materiały ich dotyczące przekazać Dyrektorowi Departamentu Sądów

Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości.

Zażalenie na to postanowienie złożył, między innymi, płk Y. Wojskowy

Prokurator Okręgowy w P. zarządzeniem z dnia 29 grudnia 2009 r. odmówił

przyjęcia tego zażalenia, bowiem uznał, że skarżący jest osobą

nieuprawnioną do złożenia wymienionego wyżej środka odwoławczego. Z

tą decyzją nie zgodził się płk Y. i zaskarżył ją zażaleniem, które zostało

przesłane do właściwego do rozpoznania tej skargi Wojskowego Sądu

Okręgowego w W.

Postanowieniem z dnia 18 maja 2010 r. Sąd ten uchylił zaskarżone

zarządzenie z uwagi na zaistnienie tzw. bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, o której mowa w art.439 § 1 pkt 1 k.p.k.

Zarządzeniem z dnia 10 czerwca 2010 r. Zastępca Wojskowego

Prokuratora Okręgowego w P. ponownie odmówił przyjęcia zażalenia płk Y.

na wyżej opisane postanowienie o umorzeniu śledztwa. Zażalenie na to

zarządzenie złożył płk Y. Wojskowy Sąd Okręgowy w W., po rozpoznaniu

zażalenia, postanowieniem z dnia 22 września 2010 r., uchylił zarządzenie

prokuratora w zakresie odmowy przyjęcia tego zażalenia na pkt. 1, 2, 8, 13,

14, 15, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 37 i 38 postanowienia prokuratora o

umorzeniu śledztwa. W związku z takim rozstrzygnięciem Wojskowego

Sądu Okręgowego w W., Wojskowy Prokurator Okręgowy w P. w dniu 17

listopada 2010 r. przesłał temu Sądowi zażalenie płk Y. do rozpoznania.

Sąd

Najwyższy,

po

rozpoznaniu

wniosku

Wojskowego

Sądu

Okręgowego w W. z dnia 10 stycznia 2012 r. o przekazanie sprawy innemu

sądowi równorzędnemu, postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r.,

przekazał sprawę z właściwości Wojskowego Sądu Okręgowego w W. do

rozpoznania Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w P.

Po przekazaniu zażalenia do Wojskowego Sądu Okręgowego

w P., Sąd ten postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2012 r., na podstawie art.

441 § 1 k.p.k. odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał do rozstrzygnięcia

Sądowi Najwyższemu – Izba Wojskowa zagadnienie prawne, wymagające

zasadniczej wykładni ustawy, sformułowane następująco:

„Czy przepis art. 306 § 1 zdanie 1 in fine k.p.k., przyznający

uprawnienie do złożenia zażalenia na postanowienie o umorzeniu śledztwa

wyłącznie stronom postępowania przygotowawczego wskazanym w art.

299 § 1 k.p.k. w osobach pokrzywdzonego i podejrzanego stanowi lex

specialis w stosunku do przepisu art. 459 § 3 k.p.k. w zw. z art. 465 § 1

k.p.k., zgodnie z którym zażalenie przysługuje, obok stron, także osobie,

której postanowienie bezpośrednio dotyczy, chyba że ustawa stanowi

inaczej, i w ten sposób wyłącza możliwość złożenia zażalenia na

postanowienie o umorzeniu śledztwa przez osobę podejrzaną na podstawie

art. 306 § 1 k.p.k. w sytuacji, gdy nie stała się podejrzanym w rozumieniu

art. 71 § 1 k.p.k., lecz w treści postanowienia o umorzeniu śledztwa w

określeniu czynu w rozumieniu art. 322 § 2 k.p.k. wskazano jej imię i

nazwisko oraz inne dane o jego osobie w sposób określony w art. 322 § 3

k.p.k.?”

W uzasadnieniu postanowienia Wojskowy Sąd Okręgowy w P.

wskazał na treść wykładni gramatycznej i systemowej przepisów art. 306 §

1 in fine k.p.k. oraz art. 459 § 3 k.p.k. w zb. z art. 465 § 1 k.p.k. zawartej w

stanowisku Prokuratury w P., zgodnie z którą przepis art. 306 § 1 zd. 1 in

fine k.p.k. jest przepisem szczególnym w odniesieniu do przepisu art. 459 §

3 k.p.k., zatem przepis ten (tj. art. 306 § 1 zd. 1) wyklucza możliwość

zaskarżenia postanowienia o umorzeniu śledztwa przez jakąkolwiek inną

osobę poza stronami (podejrzanym i pokrzywdzonym), w szczególności zaś

przez osobę, której postępowanie bezpośrednio dotyczy. Ponadto, w

uzasadnieniu Sąd zwrócił uwagę na istnienie orzeczeń Izby Wojskowej

Sądu Najwyższego i Wojskowego Sądu Okręgowego w W. dotyczących

kwestii

prawa

do

obrony

w

postępowaniu

przygotowawczym,

podejmowanych przez osoby, które formalnie nie stały się podejrzanymi w

rozumieniu art. 71 § 1 k.p.k. Orzeczenia te dotyczą praktycznie wyłącznie

sędziów, choć według zawartych tam deklaracji mogą dotyczyć także

innych osób objętych immunitetami formalnymi.

I tak w postanowieniu Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia

12 maja 2009 r., WZP 1/09, R-OSNKW 2009, poz. 1106 oraz w

postanowieniu Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 czerwca

2009 r. Sądy te uznały, że w przypadku wystąpienia prokuratora z

wnioskiem o pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, sędzia

powinien mieć uprawnienia przysługujące podejrzanemu, w tym prawo do

złożenia na podstawie art. 306 § 1 k.p.k. zażalenia na postanowienie

prokuratora o umorzeniu śledztwa.

Ponadto w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2009 r.,

WSP 1/09, OSNKW 2009, z. 9, poz. 79, podniesiono, że sędziemu, wobec

którego prokurator wystąpił do sądu dyscyplinarnego z wnioskiem o

wydanie zezwolenia na ściganie za popełnienie określonego przestępstwa,

a następnie nie uzyskawszy takiego zezwolenia umorzył postępowanie na

podstawie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., przysługuje co najmniej uprawnienie

należne podejrzanemu z mocy art. 306 § 1 k.p.k. i tym samym prawo do

wniesienia skargi przewidzianej w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. o

skardze

na

naruszenie

prawa

strony

do

rozpoznania

sprawy

w

postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez

prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

W uzasadnieniu pytania prawnego Wojskowy Sąd Okręgowy w P.

przytoczył również postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia

2010 r., III KO 1/10, R-OSNKW 2010, CD, poz. 173, zgodnie z którym „w

sytuacji, gdy zaskarżonym postanowieniem odmówiono wszczęcia śledztwa

w sprawie, a nie przeciwko osobie, nikt nie stał się podejrzany i nie

występuje w sprawie w tym charakterze. Taki status nie przypada sędziemu

dlatego, że prokurator bezpodstawnie w zarzutach, co do których

odmówiono

wszczęcia

postępowania

przygotowawczego,

powiązał

określonych sędziów z czynnościami czasownikowymi wymienionymi w art.

231 § 1 k.k.”. W tej sytuacji Wojskowy Sąd Okręgowy w P. uznał za

konieczne

wystąpienie

do

Izby

Wojskowej

Sądu

Najwyższego

o

jednoznaczne i stanowcze rozstrzygnięcie wskazanego zagadnienia

prawnego.

Naczelny Prokurator Wojskowy odnosząc się do pytania prawnego,

wniósł o odmowę podjęcia uchwały, ponieważ – choć Wojskowy Sąd

Okręgowy

w

P. zainteresowanych

starannie

podmiotów

i

rzetelnie

oraz

przedstawił

dokonał

analizy

stanowiska

przepisów

proceduralnych dotyczących zażaleń, poszukując też rozstrzygnięcia

problemu w komentarzach, orzecznictwie i piśmiennictwie – to jednak nie

dokonał własnej wykładni kwestionowanych przepisów, mimo że powinien

był to uczynić przed podjęciem decyzji o wystąpieniu z pytaniem prawnym.

Tym samym, zdaniem Naczelnego Prokuratora Wojskowego, Sąd nie

spełnił warunków określonych w art. 441 § 1 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodzić się należy z wnioskiem zawartym w pisemnym stanowisku

Zastępcy Prokuratora Generalnego Naczelnego Prokuratora Wojskowego,

podtrzymanym w toku posiedzenia przed Sądem Najwyższym, o odmowę

podjęcia uchwały. Powody takiego rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego są

jednak inne od zawartych w uzasadnieniu pisemnego stanowiska

Naczelnego Prokuratora Wojskowego.

Jak zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie i doktrynie, skuteczne

wystąpienie z pytaniem prawnym w trybie art.441 k.p.k. uwarunkowane jest

łącznym spełnieniem trzech przesłanek:

a) w toku postępowania odwoławczego wyłoniło się „zagadnienie

prawne” stanowiące istotny problem prawny, a więc taki, który

dotyczy przepisu rozbieżnie interpretowanego w praktyce sądowej lub

przepisu

o

oczywiście

wadliwej

redakcji

albo

niejasno

sformułowanego, dającego możliwość różnych, przeciwstawnych

interpretacji;

b) zagadnienie to musi wymagać „zasadniczej wykładni ustawy”, czyli

podjęcia takich działań, które uniemożliwią, poprzez dokonaną

wykładnię,

rozbieżną,

funkcjonowania

prawa

a

co

za

tym

w

praktyce,

idzie

niekorzystną

dla

przepisu

w

interpretację

orzecznictwie;

c) pojawiło się ono „przy rozpoznawaniu środka odwoławczego”, czyli

powiązane jest z konkretną sprawą w taki sposób, że od

rozstrzygnięcia

danego

zagadnienia

zależy

rozstrzygnięcie

tej

sprawy, Sąd Najwyższy dokonuje wykładni określonego przepisu

tylko w związku z konkretną sprawą, w której usunięcie wątpliwości co

do kwestii prawnych pozwoli na prawidłowe jej rozstrzygnięcie (por.

np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2012 r., I KZP

20/11, OSNKW 2012, z. 1, poz. 4, T. Grzegorczyk: Kodeks

postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym, Komentarz,

Warszawa 2008, s. 953-955; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek:

Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Warszawa 2007, t. I, s.

714-718; R. A. Stefański: Instytucja pytań prawnych do Sądu

Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001, s. 264-299).

Lektura postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego

w P.

zawierającego zagadnienie prawne jak i przytoczone w jego uzasadnieniu

argumenty mające potwierdzać konieczność postąpienia tego Sądu w myśl

art.441 § 1 k.p.k., mogłaby, na pierwszy rzut oka, wskazywać na spełnienie

przez Sąd przedstawiający zagadnienie prawne wymienionych wyżej

przesłanek. Oto bowiem, przed Wojskowym Sądem Okręgowym w P. toczy

się

postępowanie

odwoławcze

wywołane

zażaleniem

płk

Y. na

postanowienie prokuratora o umorzeniu śledztwa. W trakcie tego

postępowania wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające, zdaniem tego

Sądu, zasadniczej wykładni ustawy, a to art.306 § 1 k.p.k., w powiązaniu z

treścią innych, wskazanych w pytaniu, przepisów postępowania, a

rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego pozwoli na jasne określenie czy w

opisanej sytuacji faktycznej płk Y. jest uprawniony do złożenia zażalenia.

Jednak analiza akt sprawy wskazuje, że nie zostały spełnione niezbędne, w

myśl art. 441 § 1 k.p.k., warunki do odroczenia przez sąd odwoławczy

rozpoznania sprawy i przekazania zagadnienia prawnego do rozpoznania

Sądowi Najwyższemu. Wojskowy Sąd Okręgowy w P. dostrzegł, że „WSO

w W. postanowieniem z dnia 22.09.2010 r.(…) uchylił zarządzenie Zastępcy

WPO w P. (…) w zakresie odmowy przyjęcia zażalenia płk Y. na (…)

postanowienie prokuratora WPO w P. (…) o umorzeniu śledztwa” i dalej, iż

„Powyższa decyzja WSO w W. oznacza, że zostało przyjęte zażalenie płk

Y. (…) na postanowienie prokuratora WPO w P.” (s. 3 postanowienia WSO

w P. z dnia 5 kwietnia 2012 r.). I to właśnie te, zaistniałe wcześniej

zdarzenia procesowe spowodowały, że kwestie podnoszone w pytaniu

prawnym były poza zakresem orzekania sądu pytającego. Zarządzenie

prokuratora o odmowie przyjęcia środka odwoławczego jest zaskarżalne.

Złożenie zatem na nie zażalenia uruchamia kontrolę sądu dotyczącą

poprawności tej decyzji procesowej prokuratora. Skutkiem tej kontroli jest

postanowienie sądu, który może utrzymać w mocy zarządzenie prokuratora

o odmowie przyjęcia środka odwoławczego, może je zmienić bądź uchylić.

Uchylenie przez sąd takiego zarządzenia oznacza, że zażalenie należy

przyjąć i rozpoznać. Na takie postanowienie sądu zażalenie już nie

przysługuje (art. 426 § 1 k.p.k.). Jest ono niezaskarżalne. Dlatego po

wydaniu przez sąd postanowienia przesądzającego dopuszczalność

wniesienia zażalenia, kwestia ta, jako już rozpoznana, nie może być

ponownie przedmiotem procedowania przez sąd rozpoznający prawidłowo

wniesiony

środek

odwoławczy.

Gdyby

to

w

toku

postępowania

odwoławczego przed sądem rozpoznającym zażalenie na zarządzenie

prokuratora o odmowie przyjęcia środka odwoławczego wyłoniło się

zagadnienie

prawne

o

treści

wyartykułowanej

w

postanowieniu

Wojskowego Sądu Okręgowego w P., to można by rozważać kwestie

podniesione w tym orzeczeniu. Wojskowy Sąd Okręgowy w W., orzekając

w dniu 22 września 2010 r., nie miał, jak wynika z treści uzasadnienia

postanowienia tego sądu, najmniejszych wątpliwości co do dopuszczalności

zażalenia złożonego przez płk Y. na postanowienie prokuratora o

umorzeniu śledztwa, a Sąd Najwyższy nie ma żadnego tytułu, aby w toku

postępowania wywołanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. prowadzić

rozważania

dotyczące

prawomocnej,

niezaskarżonej

decyzji

sądu.

Kontestowanie niezaskarżalnego orzeczenia sądu przez ten sam sąd, ale w

innym składzie, czy też sąd tego samego rzędu, któremu już po

wcześniejszym i definitywnym rozstrzygnięciu kwestii związanych z

dopuszczalnością wniesienia środka odwoławczego, przekazano sprawę do

rozpoznania w trybie art.37 k.p.k., nie znajduje żadnego oparcia w

obowiązujących

przepisach

postępowania

karnego.

Inaczej

przedstawiałaby się sytuacja, gdyby zażalenie płk Y. na postanowienie

prokuratora o umorzeniu śledztwa zostało przyjęte przez uprawniony

podmiot i skierowane na posiedzenie sądu. Wówczas dla tego sądu otwarta

byłaby kwestia dopuszczalności tego środka odwoławczego, a to na

podstawie art. 430 § 1 k.p.k. Tak jednak, jak już wyżej przedstawiono, w

rozpoznawanej sprawie nie było.

W tej sytuacji faktycznej należy stwierdzić, że brak jest związku

przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Wojskowy

Sąd Okręgowy w P. zagadnienia prawnego, z rozpoznawanym przez ten

Sąd środkiem odwoławczym. Skoro tak, to wymienione na wstępie

uzasadnienia, zawarte w art.441 § 1 k.p.k., wszystkie warunki niezbędne do

skuteczności

wystąpienia

do

Sądu

Najwyższego

o

rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego, które wyłoni się przy rozpoznawaniu środka

odwoławczego i wymaga zasadniczej wykładni ustawy, nie zostały

spełnione.

Z tych wszystkich powodów należało odmówić podjęcia uchwały.