WZP 1/00 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 9 CZERWCA 2000 r.

( WZP 1/2000 )

Z unormowania art. 46 § 1 zd. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo

o ustroju sądów wojskowych ( Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm. ), w myśl którego

asesor sądu wojskowego, któremu powierzono pełnienie czynności

sędziowskich, „ może przewodniczyć na rozprawie głównej lub na

posiedzeniach tylko wówczas, gdy ustawa przewiduje rozpoznawanie sprawy

w składzie jednego sędziego i dwóch ławników ”, nie wynika, iż nie może on

w pierwszej instancji orzekać w sprawach o wykroczenia, które sąd wojskowy

rozpoznaje jednoosobowo ( art. 681 § 1 k.p.k. ) i w których – w związku z tym –

sędzia ma prawa i obowiązki przewodniczącego ( art. 678 k.p.k. w zw. z art. 476

§ 1 k.p.k. ). Powołane unormowanie zawiera w sobie wprawdzie zakaz

przewodniczenia przez asesora innym niż wymieniony składom sądu

wojskowego, ale chodzi w nim wyłącznie o składy kolegialne. Unormowanie to

nie odnosi się zatem w ogóle do sytuacji, w których sąd wojskowy orzeka

jednoosobowo.

Przewodniczący : Prezes SN gen. dyw. Janusz Godyń

Sędziowie SN : płk E. Matwijów ( sprawozdawca ), płk Z. Stefaniak

Przedstawiciel Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Żak

Sąd Najwyższy w sprawie Dariusza M., obwinionego o popełnienie

wykroczenia określonego w art. 87 § 1 k.w., po rozpoznaniu przekazanego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2000 r., zagadnienia prawnego

wymagającego zasadniczej wykładni ustawy : „ Czy przed sądami wojskowymi

asesor może przewodniczyć na rozprawie lub na posiedzeniach w sprawach,

gdy ustawa przewiduje rozpoznanie tego rodzaju spraw w składzie

jednoosobowym ? ”

postanowił

o d m ó w i ć p o d j ę c i a u c h w a ł y.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się

na tle następującej sytuacji faktycznej :

Wojskowy Sąd Garnizonowy w W. postanowieniem z dnia 1 marca

2000 r., w trybie art. 345 § 1 k.p.k., przekazał Wojskowej Prokuraturze

Garnizonowej w Z. sprawę Dariusza M., obwinionego o popełnienie czynu

określonego w art. 87 § 1 k.w., celem uzupełnienia postępowania

przygotowawczego.

Na to postanowienie zażalenie wniósł Prokurator Wojskowej Prokuratury

Garnizonowej w Z. zarzucając :

- obrazę przepisu postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, a

mianowicie art. 345 § 1 k.p.k. oraz

- obrazę art. 46 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów

wojskowych ( Dz. U. nr 117, poz. 753 ze zm. ) polegającą na tym, że

orzeczenie o przekazaniu sprawy prokuratorowi do uzupełnienia

postępowania przygotowawczego wydane zostało przez nienależycie

obsadzony sąd, bowiem sprawę rozpoznawał jednoosobowo asesor sądu

wojskowego, gdy tymczasem ustawa wyklucza możliwość orzekania

jednoosobowo przez asesora bez udziału ławników.

Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2000 r. wydanym na posiedzeniu

Wojskowy Sąd Okręgowy w P. odroczył rozpoznanie sprawy i na podstawie art.

441 § 1 k.p.k. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione

na wstępie zagadnienie prawne.

W uzasadnieniu „ pytania prawnego ” Wojskowy Sąd Okręgowy w P.

stwierdził, że przy rozpoznaniu zarzutu nienależytej obsady sądu wyłoniły się

wątpliwości interpretacyjne dotyczące relacji zachodzącej między treścią art. 46

§ 1 zdanie drugie powołanej wyżej ustawy, a przepisami art. 681 § 1 k.p.k. i art.

30 § 1 k.p.k. Na tle stosowania bowiem tych przepisów wyłania się zdaniem

Wojskowego Sądu Okręgowego wątpliwość, czy w sprawach o wykroczenia

rozpoznawanych w oparciu o przepisy rozdziału 75 k.p.k. i na posiedzeniach

w tego rodzaju sprawach może przewodniczyć asesor sądu wojskowego, skoro

stosownie do treści art. 46 § 1 zdanie drugie wspomnianej ustawy „ asesor może

przewodniczyć na rozprawie głównej lub posiedzeniu tylko wówczas, gdy

ustawa przewiduje rozpoznanie sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch

ławników ”, a z treści art. 681 § 1 k.p.k. wynika, że „ w sprawach o wykroczenia

sąd wojskowy w pierwszej instancji orzeka zawsze jednoosobowo, zaś z treści

art. 30 § 1 k.p.k., że sąd rejonowy ( garnizonowy ) na posiedzeniach orzeka

jednoosobowo.

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej w pisemnym wniosku

z dnia 12 maja 2000 r. wniósł o odmowę podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Orzecznictwo Sądu Najwyższego i doktryna zgodnie przyjmują,

że skuteczne wystąpienie z pytaniem prawnym w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest

możliwe jedynie wtedy, gdy ujawnia się zagadnienie o charakterze prawnym

nastręczające trudności interpretacyjne umożliwiające rozbieżną wykładnię

z uwagi na wadliwą bądź niejasną redakcję, niejasne sformułowanie ( por. m.in.

postanowienie SN z dnia 16 czerwca 1993 r., I KZP 14/93, Wok. 1993, z. 11,

s. 9 – 10 oraz postanowienie SN z dnia 24 września 1997 r., I KZP 13/97,

OSNKW 1997, z. 11 – 12, poz. 100 ). Nie wymagają natomiast zasadniczej

wykładni przepisy jasno sformułowane ( por. postanowienia SN : z dnia

7 sierpnia 1982 r., VI KZP 16/82 OSNPG 1982, z. 10, poz. 139; z dnia 24 marca

1996 r., I KZP 1/96, OSN „ Prokuratura i Prawo ” 1996 r., z. 6 poz. 10 ), a także

wątpliwości jakie żywią sędziowie zasiadający w składzie sądu odwoławczego.

Tylko usunięcie obiektywnie zachodzących wątpliwości wymaga takiej

wykładni ( vide : uchwała z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 2/96, OSNKW 1996,

z. 3 – 4, poz. 16 ).

Postawione przez Wojskowy Sąd Okręgowy pytanie dotyczy norm,

których wzajemna relacja nie budzi wątpliwości interpretacyjnych.

Status asesora sądu wojskowego normują przepisy ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów wojskowych ( zwanej dalej u.s.w. )

w rozdziale VI ( Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm. ). Z przepisów tych wynika

w szczególności, że Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem

Obrony Narodowej może powierzyć asesorowi pełnienie czynności

sędziowskich w wojskowym sądzie garnizonowym oraz w wojskowym sądzie

okręgowym jako odwoławczym ( art. 45 u.s.w ), a także, że do asesora, któremu

powierzono pełnienie czynności sędziowskich stosuje się przepisy dotyczące

sędziów ( art. 46 § 1 u.s.w. ). W myśl art. 46 § 1 zdanie drugie u.s.w. asesor

może przewodniczyć na rozprawie głównej lub na posiedzeniach tylko

wówczas, gdy ustawa przewiduje rozpoznawanie sprawy w składzie jednego

sędziego i dwóch ławników.

Na podstawie art. 681 § 1 k.p.k. w sprawach o wykroczenia

podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, sąd pierwszej instancji orzeka

zawsze jednoosobowo poza przypadkiem określonym w art. 682 k.p.k.

W sprawach tych zgodnie z art. 678 k.p.k. stosuje się przepisy o postępowaniu

uproszczonym z wyjątkiem art. 469 – 471 oraz art. 483 k.p.k. W myśl tych

przepisów jeżeli sąd rozpoznaje sprawę jednoosobowo, sędzia ma prawa i

obowiązki przewodniczącego ( art. 476 § 2 k.p.k. ).

Z powołanych przepisów ustawy o ustroju sądów wojskowych i

przepisów kodeksu postępowania karnego, wbrew podnoszonym przez

Wojskowy Sąd Okręgowy w P. wątpliwościom, wcale nie wynika zakaz

przewodniczenia przez asesora sądu wojskowego, któremu powierzono

pełnienie czynności sędziowskich, gdy sąd orzeka jednoosobowo.

W art. 46 § 1 zdanie drugie u.s.w. zostały określone uprawnienia asesora w tych

wypadkach, gdy orzeka on w kolegialnym składzie wojskowego sądu

garnizonowego lub wojskowego sądu okręgowego jako odwoławczego. Przepis

ten statuuje zasadę, że tylko w sprawach rozpoznawanych w składzie jednego

sędziego i dwóch ławników asesor może przewodniczyć na rozprawie lub

posiedzeniu. W konsekwencji takiego jednoznacznego ustawowego

unormowania, asesor w innych kolegialnych składach orzekających ( np. w

składzie, o którym mowa w art. 28 § 2 k.p.k. ) przewodniczyć nie może.

Zawarte w art. 46 § 1 zdanie drugie u.s.w. sformułowanie „ może

przewodniczyć ... tylko wówczas, gdy ustawa przewiduje rozpoznawanie

sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników ” nie może być

interpretowane w oderwaniu od pozostałych przepisów tej ustawy, a także

obowiązujących przepisów procedury karnej. Zgodnie z wykładnią językową

nie oznacza ono nic więcej ponad to do czego w języku powszechnie używanym

określenia tego stosuje się, a więc na określenie czynności polegającej na

kierowaniu przebiegiem obrad, zebrania, posiedzenia. A zatem również zgodnie

z wykładnią językową, która nie stwarza więcej niż jednej interpretacji, asesor

tylko w takim składzie kolegialnym, o którym mowa w tym przepisie, może nim

kierować, czyli przewodniczyć. Przytoczony wyżej przepis wcale nie wyklucza

możliwości jednoosobowego orzekania przez asesora w postępowaniu w

sprawach o wykroczenia, bowiem w ogóle nie odnosi się on do tych sytuacji,

w których sąd orzeka jednoosobowo.

Zauważyć należy, iż stanowiąc w art. 678 k.p.k., że w sprawach

o wykroczenia stosuje się przepisy o postępowaniu uproszczonym ustawodawca

określił jednocześnie w sposób precyzyjny, które przepisy tego postępowania

( art. 469 – 471, 483 k.p.k. ) nie mają zastosowania do wykroczeń. Wśród tych

wyłączeń brak jest przepisu art. 476 k.p.k., z treści którego jednoznacznie

wynika, że w sprawach o wykroczenia sąd rozpoznaje sprawę jednoosobowo

i że w takiej sytuacji sędzia ma prawa i obowiązki przewodniczącego.

W świetle powyższych rozważań i przy uwzględnieniu treści art. 46 § 1

zdanie pierwsze u.s.w. nie da się w sposób racjonalny uzasadnić zakazu

orzekania przez asesora jednoosobowo w sprawach o wykroczenia i powierzenia

mu praw i obowiązków przewodniczącego w rozumieniu art. 476 § 2 k.p.k.

Tylko jednoznaczne unormowanie przez ustawę, że asesor nie może

przewodniczyć w sprawach, gdy ustawa przewiduje ich rozpoznanie przez sąd

jednoosobowo, stanowiłoby podstawę do twierdzenia, że sąd był nienależycie

obsadzony. Gdyby ustawodawca chciał ograniczyć uprawnienia asesora,

to postąpiłby tak, jak uczynił to w art. 46 § 3 u.s.w.

Uwzględniając powyższe i odnosząc się do sytuacji przedstawionej

w pytaniu trzeba stwierdzić, że asesor sądu wojskowego może przewodniczyć

na rozprawie lub posiedzeniu również wtedy, gdy ustawa przewiduje

rozpoznanie sprawy przez sąd jednoosobowo, a więc także w sprawach

o wykroczenia i wówczas przysługują mu prawa i obowiązki przewodniczącego.

Odmienna interpretacja przepisów ustawy o ustroju sądów wojskowych oraz

przepisów kodeksu postępowania karnego w tym zakresie, które to przepisy

poza ograniczeniami wynikającymi z treści art. 46 § 1 zdanie drugie i § 3

nie wprowadzają dalszych ograniczeń uprawnień asesora doprowadziłaby

do absurdalnej sytuacji, w której asesor sądu wojskowego mógłby orzekać

i przewodniczyć w sprawach o skomplikowanym charakterze zarówno pod

względem faktycznym, jak i prawnym, dla których to spraw ustawodawca

przewiduje kolegialny skład orzekający, a zostałby pozbawiony możliwości

orzekania w sprawach o wykroczenia, które są czynami o mniejszym stopniu

szkodliwości społecznej niż przestępstwa i dla osądzenia których przewidziano

sąd jednoosobowy.

Mając na względzie to, że zawarte w postawionym pytaniu wątpliwości

dają się rozstrzygnąć na gruncie obowiązujących przepisów ustawy o ustroju

sądów wojskowych i kodeksu postępowania karnego i w istocie nie stanowią

„ zagadnienia prawnego ” w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k., należało odmówić

podjęcia uchwały.