WZ 6/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 10 LUTEGO 2004 R.

( WZ 6/04 )

Oskarżonemu nie przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w

przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka

zapobiegawczego ( art. 254 § 2 k.p.k. )

Przewodniczący : Sędzia SN W. Błuś

Sędziowie SN : Z. Stefaniak, A. Tomczyk ( sprawozdawca )

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk W. Rzepniewski

Sąd Najwyższy w sprawie Piotra S., oskarżonego o popełnienie przestępstwa

określonego w art. 278 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie

Wojskowej na posiedzeniu w dniu 10 lutego 2004 r., zażalenia obrońcy

oskarżonego na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 18

listopada 2003 r., nieuwzględniające wniosku obrońcy oskarżonego Piotra S. o

uchylenie środka zapobiegawczego w postaci poręczenia majątkowego, po

wysłuchaniu wniosku prokuratora oraz obrońcy oskarżonego

na podstawie art. 430 § 1 k.p.k. w zw. z art. 429 § 1 k.p.k. pozostawił

zażalenie bez rozpoznania.

Uzasadnienie

Postanowieniem prokuratora Okręgu Wojskowego w W. z dnia 26 lipca

1995 r. zastosowano wobec oskarżonego Piotra S. środek zapobiegawczy w

postaci poręczenia majątkowego w kwocie 7 tys. złotych.

W dniu 14 października 2003 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w W. skazał

Piotra S. za popełnienie czynu określonego w art. 294 § 1 k.k. w zw. z art.

278 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. na karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby czterech lat oraz karę

grzywny, którą z powodu zaliczenia na jej poczet okresu rzeczywistego

pozbawienia wolności uznano za wykonaną w całości. Orzeczono również

wobec tego oskarżonego środek karny w postaci zakazu zajmowania stanowisk

kierowniczych w jednostkach zarządzających mieniem będącym własnością

Skarbu Państwa oraz zobowiązano go do naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem przez wpłacenie na rzecz Rejonowego Zarządu Infrastruktury w

O. w terminie miesiąca od uprawomocnienia się wyroku kwoty 189.665,64 zł.

Po ogłoszeniu wyroku sąd nie wypowiedział się na temat stosowanego

wobec oskarżonego środka zapobiegawczego.

W dniu 13 listopada 2003 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

wpłynął wniosek obrońcy oskarżonego o uchylenie środka zapobiegawczego, w

uzasadnieniu którego wskazuje się, iż brak jest przesłanek do dalszego

stosowania poręczenia majątkowego, bowiem zapadł wyrok w sprawie i Piotr S.

został skazany na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania.

Postanowieniem z dnia 18 listopada 2003 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w

W. wniosku tego nie uwzględnił. Jednocześnie pouczył oskarżonego i jego

obrońcę, że na postanowienie to przysługuje zażalenie, w terminie 7 dni od daty

doręczenia odpisu postanowienie, do Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

Wskazał przy tym przepis art. 254 § 3 k.p.k.

Odpis postanowienia doręczono obrońcy w dniu 29 grudnia 2003 r., zaś w

dniu 2 stycznia 2004 r. nadano w Urzędzie Pocztowym w O. zażalenie

adresowane – zgodnie z pouczeniem – do Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

Zarządzeniem z dnia 8 stycznia 2004 r. Prezes Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. przyjął zażalenie i z uwagi na niemożność utworzenia tego

samego składu orzekającego, spowodowaną urlopem jednego z sędziów,

przedstawił wraz z aktami sprawy Izbie Wojskowej Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Treść pouczenia zawartego w postanowieniu Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. z dnia 18 listopada 2003 r. nieuwzględniającym wniosku

oskarżonego Piotra S. o uchylenie środka zapobiegawczego w postaci

poręczenia majątkowego jednoznacznie wskazuje, że zdaniem tego sądu na

postanowienie w przedmiocie wniosku oskarżonego składanego w trybie art.

254 § 1 k.p.k., przysługuje zażalenie, zaś sądem właściwym do jego rozpoznania

jest ten sam sąd w składzie trzech sędziów ( art. 254 § 3 k.p.k. ).

Stanowisko takie akceptuje prokurator, który zarówno w pisemnym

wniosku, jak i w wystąpieniu w toku posiedzenia wnosił o przekazanie zażalenia

do rozpoznania Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W.

Natomiast treść zarządzenia Prezesa Wojskowego Sadu Okręgowego w

W., ignorującego treść pouczenia zawartego w zaskarżonym postanowieniu,

zdaje się wskazywać, że stoi on na stanowisku, iż na postanowienie sądu w

przedmiocie wniosku oskarżonego o uchylenie nieizolacyjnego środka

zapobiegawczego przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych. Stanowisko to

zdaje się podzielać autor zażalenia, który wprawdzie wniósł środek zaskarżenia

– zgodnie z pouczeniem – do Wojskowego Sadu Okręgowego w W., ale w

postępowaniu przed Sadem Najwyższym popierał zażalenie, wnosząc o zmianę

zaskarżonego postanowienia i uchylenie środka zapobiegawczego.

Zgodnie natomiast z poglądem zaprezentowanym przez Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/03 ( OSNKW 2003, z. 11-12,

poz. 97 ) „ oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w

przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka

zapobiegawczego ( art. 252 § 1 k.p.k. ) ”.

Pogląd ten nie zyskał akceptacji składu orzekającego w niniejszej

sprawie. Analiza bowiem przepisów Rozdziału 28 Kodeksu postępowania

karnego, a w szczególności art. 252 i 254 prowadzi do wniosku, że przepisy art.

254 § 1 i 2 adresowane są wyłącznie do oskarżonego, zaś § 2 stanowi wyjątek

od ogólnej zasady wyrażonej w art. 252 k.p.k. Wszak to oskarżony może

składać w każdym czasie wniosek o uchylenie lub zmianę środka

zapobiegawczego i tylko jemu ( podk. SN ) na postanowienie w przedmiocie

tego wniosku przysługuje zażalenie na warunkach przewidzianych w § 2 art.

254 k.p.k. Analiza tego przepisu, konstytuującego uprawnienie do zaskarżenia

postanowienia w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka

zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania ( odmiennie Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu cyt. uchwały ), wskazuje, że jest to przepis

szczególny, odmiennie regulujący kwestie zaskarżalności szczególnego

postanowienia. Jak bowiem wskazuje stylizacja § 2 art. 254 k.p.k., reguluje on

prawo do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wniosku oskarżonego,

złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. Zwrócić należy uwagę, że nie jest dziełem

przypadku, iż ustawodawca w art. 252 k.p.k. reguluje prawo do zaskarżania

postanowienia w przedmiocie środka zapobiegawczego, zaś w art. 254 § 2 k.p.k.

prawo do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wniosku. Nie można –

zdaniem Sądu Najwyższego – zakładając, że Kodeks postępowania karnego

stanowi akt spójny, bagatelizować tej wyraźnej różnicy terminologicznej. Przy

odczytywaniu znaczenia tych zwrotów należy mieć na względzie konieczność

precyzyjnego pojmowania pojęć występujących w obu tych przepisach,

ponieważ nie powinno się nadawać różnych znaczeń temu samemu zwrotowi

używanemu w przepisach – w szczególności – jednego aktu prawnego, ani tych

samych znaczeń różnym zwrotom. Oczywiście należy się zgodzić z poglądem

prezentowanym w uzasadnieniu cytowanej uchwały, że postanowienie

w przedmiocie wniosku ( oskarżonego, złożonego na podstawie art. 254 § 1

k.p.k. ) jest postanowieniem w przedmiocie środka zapobiegawczego z uwagi na

przedmiot wniosku oskarżonego. Tak jest na pewno w sytuacji, gdy

postanowienie, uznając zasadność wniosku, rozstrzyga w przedmiocie środka.

Tak jest również, ale tylko pośrednio, jeżeli postanowienie, uznając pośrednio

zasadność środka, rozstrzyga w przedmiocie wniosku. Różnica ta, wydawałoby

się nieistotna, ma kolosalne znaczenie dla wykładni wskazanych przepisów.

Nota bene Sąd Najwyższy zwracał już uwagę na podobne niuanse

terminologiczne w uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Karnej z dnia

9 października 2000 r., I KZP 37/2000 ( OSNKW 2000, z. 9 – 10, poz. 78 ),

kiedy wykazywał, iż „ oddalając kasację sąd orzeka jedynie o niezasadności

wniesionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę, w

której wyrok kończący postępowanie karne korzysta już z powagi rzeczy

osądzonej ”, mimo że „ orzeczenie zapada po merytorycznym rozpoznaniu

sprawy ”. Natomiast o treści ( formie ) orzeczenia „ nie może decydować to co

było przedmiotem rozważań sądu, lecz to, o czym ostatecznie sąd ten

rozstrzyga. ” Przenosząc te rozważania pełnego składu Izby Karnej Sądu

Najwyższego na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że rozpoznając

wniosek oskarżonego, złożony w trybie art. 254 § 1 k.p.k., sąd lub prokurator

wydaje postanowienie po merytorycznym rozpoznaniu sprawy, ale ostatecznie

rozstrzyga albo o uchyleniu lub zmianie środka zapobiegawczego ( a więc w

przedmiocie środka ), albo o oddaleniu wniosku ( a więc w przedmiocie

wniosku ). Praktycznie więc, oddalając wniosek, sąd lub prokurator orzeka

jedynie o jego niezasadności, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę

stosownego wcześniej środka. Uwzględniając wniosek – rozstrzyga w

przedmiocie środka, bowiem uchyla go, uchyla i zmienia na inny, zmienia

zasady jego stosowania.

Jak więc z tych rozważań wynika, oskarżony może w każdym czasie

składać wniosek o uchylenie lub zmianę każdego środka zapobiegawczego,

( art. 254 § 1 k.p.k. ), jednak na postanowienie w przedmiocie takiego wniosku

zażalenie przysługuje tylko oskarżonemu i tylko na warunkach opisanych w art.

254 § 2 k.p.k. Innymi słowy, na postanowienie odmawiające uwzględnienia

wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka zapobiegawczego

zażalenie nie przysługuje, zaś na postanowienie odmawiające uwzględnienia

wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego w postaci

tymczasowego aresztowania zażalenie przysługuje wyłącznie oskarżonemu i

tylko wówczas, gdy wniosek został złożony po upływie co najmniej 3 miesięcy

od dnia wydania postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania

dotyczącego tego samego oskarżonego. Do takiej konkluzji prowadzi zarówno

wykładnia gramatyczna, jak i historyczna. Wszak od początku obowiązywania

Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. przepis art. 254 był przepisem

adresowanym do oskarżonego i przepisem stanowiącym wyjątek od reguł

wynikających z art. 252. Początkowo bowiem wyłączał w ogóle zażalenie na

postanowienie sądu w przedmiocie wniosku, następnie – po noweli lipcowej

( wprowadzonej ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania karnego, ustawy – przepisy wprowadzające Kodeks postępowania

karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy /Dz. U. Nr 62, poz. 717 /) –

przyznawał prawo do zaskarżania postanowień w przedmiocie wniosku

ograniczając je podmiotowo i temporalnie ( uzależniając od złożenia wniosku po

upływie co najmniej 2 miesięcy od dnia rozpoznania poprzedniego wniosku

dotyczącego tego samego oskarżonego ). Jako że ta regulacja nie ustrzegła

postępowań od nadmiernej przewlekłości, spowodowanej nadużywaniem

uprawnień przez oskarżonych, nowelą styczniową ( wprowadzoną ustawą z dnia

10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy –

Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku

koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych /Dz. U. Nr 17, poz.

155/ ) wprowadzono dalej idące ograniczenia zasad ogólnych przez

dopuszczenie zażalenia li tylko na postanowienie odmawiające uwzględnienia

wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego w

postaci tymczasowego aresztowania i tylko w warunkach określonych w art. 254

§ 2 k.p.k., a więc z dalszym, bardzo restrykcyjnym, ograniczeniem

temporalnym.

Zaś dla tego dopuszczalnego zażalenia, ale tylko na postanowienie sądu,

w § 3 art. 254 k.p.k. przewidziano tryb postępowania odwoławczego w postaci

instancji poziomej oraz określono skład sądu rozpoznającego to zażalenie,

zawsze taki sam, niezależnie od składu sądu, w jakim zapadło zaskarżone

postanowienie. Jak natomiast już wyżej wskazano, wszelkie inne postanowienia

w przedmiocie środka zapobiegawczego, zapadające po rozpoznaniu wniosku

oskarżonego złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. są zaskarżalne na zasadach

ogólnych w rozumieniu art. 252 § 1 k.p.k. z jednym, jedynym wyjątkiem,

przewidzianym w art. 252 § 2 k.p.k.

Omawiane zmiany wprowadzone nowelą styczniową oraz zaprezentowana ich

wykładnia, mimo że znacznie ograniczają uprawnienia oskarżonego do

zaskarżania postanowień w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka

zapobiegawczego, nie naruszają żadnych gwarancji ani zasad obowiązujących w

krajowym porządku prawnym. Nie naruszają też norm Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności ( Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ),

honorując niczym nieograniczone prawo do sądowej kontroli postanowień w

przedmiocie środka zapobiegawczego. W szczególności nie naruszają one

zasady równości broni, bowiem postanowienia sądu w przedmiocie wniosku

oskarżonego nie może również zaskarżyć prokurator, ani pokrzywdzony, który

uzyskał atrybut strony w postępowaniu jurysdykcyjnym.

I wreszcie prezentowana wykładnia ma ten walor, że oddaje pełną

spójność i logikę unormowań omawianych kwestii dotyczących, w

szczególności zaś nie wymaga stosowania szczególnej ekwilibrystyki prawnej,

by uzasadnić wewnętrzną logikę regulacji, przyznającej więcej ( acz z istotnymi

ograniczeniami ) uprawnień wraz ze zwiększeniem surowości środka

zapobiegawczego oraz nie prowadzi do prawotwórczego rozszerzenia wyjątku

od zasad ogólnych, przewidzianego w art. 252 § 1 in fine k.p.k., na wyjątek z

art. 254 § 3 k.p.k.

Parafrazując bowiem wywody końcowego fragmentu uzasadnienia

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2003 r. ( I KZP 30/03 ) można

stwierdzić, że gdyby ustawodawca uważał, iż regulacja zawarta w art. 254 § 3

k.p.k. jest wyjątkiem od zasady wskazanej w art. 252 § 1 k.p.k., zapisałby to w

tymże przepisie, choćby przez dodanie wyrazów „ oraz w art. 254 § 3 ”. Skoro

zaś tego nie uczynił, należy przyjąć, że przepis art. 254 § 3 k.p.k. nie jest

wyjątkiem od zasad ogólnych, tylko szczególnym trybem rozpoznania zażalenia

oskarżonego, przewidzianego w art. 254 § 2 k.p.k. na postanowienia sądu w

przedmiocie li tylko wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka

zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania.

Reasumując, można wysnuć ogólny wniosek, iż oskarżonemu nie

przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w przedmiocie jego wniosku o

uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka zapobiegawczego. A skoro tak,

przyjęte przez Prezesa Wojskowego Sądu Okręgowego w W. zażalenie obrońcy

oskarżonego Piotra S. należało pozostawić bez rozpoznania, jako środek

odwoławczy niedopuszczalny z mocy ustawy ( art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1

k.p.k. ).

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.