WZ 26/01 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 CZERWCA 2001 R.

( WZ 26/01 )

1. Przekazywanie przez sądy powołane do orzekania w sprawach karnych

na drogę procesu cywilnego spraw o odszkodowanie za niesłuszne skazanie,

tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, o których mowa w rozdziale 58

kodeksu postępowania karnego, nie może być uzasadniane wyłącznie tym, że

roszczenie ma charakter cywilnoprawny, gdyż istotą tego postępowania jest

właśnie cywilnoprawna odpowiedzialność Skarbu Państwa z tytułu niesłusznego

skazania, tymczasowego aresztowania lub zatrzymania. Przepisy kodeksu

postępowania karnego jako normy szczególne w stosunku do norm kodeksu

cywilnego z samej swej istoty wyłączają zaś, w sytuacjach przez siebie

uregulowanych, stosowanie przepisów prawa cywilnego jako przepisów

ogólnych.

2. Art. 168 k.k.w. z 1969 r. w obecnym stanie prawnym nie ma

odpowiednika, wobec czego przewidziany w nim tryb zaspokajania roszczeń

wynikających z wykonania dawnej kary dodatkowej konfiskaty mienia po jej

uchyleniu nie stosuje się.

Przewodniczący: Prezes SN gen. dyw. J. Godyń

sędzia SN: płk M. Buliński, sędzia WSO deleg. do SN :

płk R. Chmielewski (sprawozdawca )

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J.Ciepłowski

Sąd Najwyższy w sprawie Romualda S., po rozpoznaniu zażalenia

pełnomocnika wnioskodawczyń Wandy S. i Marii S.-G. na postanowienie

Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 8 maja 2001 r., uznające

niewłaściwość tego sądu do rozpoznania sprawy o odszkodowanie za niesłuszne

skazanie i przekazujące ją sądowi powszechnemu w wydziale cywilnym,u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę p r z e k a z a ł

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Romuald S. wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia

28 sierpnia 1982 r. został skazany na mocy art. 130 § 1 k.k. na karę 15 lat

pozbawienia wolności, pozbawienie praw publicznych na okres 10 lat i

konfiskatę mienia w całości. Powyższe orzeczenie zostało zmienione wyrokiem

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 1982 r. i Romualdowi S., na podstawie

art. 122 k.k., wymierzono karę śmierci oraz pozbawienie praw publicznych na

zawsze, a także utrzymano orzeczenie w zakresie konfiskaty mienia. Następnie

postanowieniem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 20 lutego 1990 r.

orzeczoną karę śmierci zamieniono na karę 25 lat pozbawienia wolności, a to z

mocy przepisów ustawy amnestyjnej z dnia 7 grudnia 1989 r. (Dz. U. Nr 64,

poz. 390).

Wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1990 r. Romuald S.

został uniewinniony od przypisanego mu czynu.

W dniu 30 listopada 2000 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

wpłynął wniosek Wandy S. i Marii S.- G.- żony i córki zmarłego w dniu 21

sierpnia 1995 r. Romualda S. – o odszkodowanie za niesłuszne skazanie.

Wnioskodawczynie powołując się na treść art. 554 k.p.k., 556 k.p.k. i art.646

k.p.k. wnosiły o zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania w kwocie

2 822 000 zł „ (...) tytułem szkód poniesionych w związku z wydaniem

bezprawnych wyroków i ich uchyleniem (...) ”.

Wojskowy Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 8 maja 2001 r.,

na mocy art. 35 k.p.k., uznał się za niewłaściwy do rozpoznania przedmiotowej

sprawy i przekazał ją do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. - Wydział

Cywilny.

Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez pełnomocnika

wnioskodawczyń, który zarzucił „ (...) obrazę przepisów postępowania, która

miała istotny wpływ na treść orzeczenia ” i wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że z uwagi na

odrębności postępowania o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, właściwym

do orzekania jest sąd karny i „ w związku z powyższym zgodnie z wolą

ustawodawcy przedstawioną w przepisach k.p.k. do przedmiotowej sprawy

należy zastosować postępowanie uproszczone z art. 552 – 559 k.p.k.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

W pierwszej kolejności wypada zauważyć, iż odpowiedzialność Skarbu

Państwa, z tytułu niesłusznego skazania, oparta na zasadach określonych w

rozdziale 58 kodeksu postępowania karnego, powstaje wówczas, gdy zaistnieją

określone przesłanki materialnoprawne. Pierwsza z nich polega na tym, że na

skutek wznowienia postępowania, kasacji lub stwierdzenia nieważności

orzeczenia nastąpić musi uniewinnienie lub skazanie na łagodniejszą karę.

Drugą przesłanką jest wykonanie w całości lub części kary, której nie powinien

skazany ponieść. Trzecia wreszcie przesłanka, to powstanie szkody lub krzywdy

w rezultacie wykonania kary. Wszystkie wspomniane warunki muszą zostać

spełnione kumulatywnie, by można mówić o odpowiedzialności Skarbu Państwa

w trybie rozdziału 58 kodeksu postępowania karnego.

Następnie rozważenia wymaga istota roszczenia wynikłego z

niesłusznego skazania. Przez dłuższy okres przyjmowano, że roszczenie to

nie ma charakteru cywilnoprawnego, a jest roszczeniem publicznoprawnym.

Przesłanką tego rodzaju poglądów był fakt umiejscowienia przepisów o

odszkodowanie w kodeksie postępowania karnego, zaliczanego do prawa

publicznego oraz brak regulacji w ustawodawstwie cywilnym w zakresie

odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy.

Zarówno praktyka ( por. uchwałę ZO Sądu Najwyższego 729/58 z dnia

7 czerwca 1958 r. w sprawie stosowania przepisów art. 510-516 kodeksu

postępowania karnego, OSNICiIK 1958, z. IV, poz.34 i uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 lutego 1996 r. I KZP 37/95, OSNKW 1996, z. 3-4, poz.

15) jak i doktryna ( W. Bendetson; O odpowiedzialności Państwa za szkody

wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Szkicowy przegląd

podstawowych założeń oraz przepisów ustawy z dnia 15.XI.1956 r.) NP.

3/1957, s. 35, M. Cieślak : Glosa do uchwały składu 7 sędziów SN z dnia

26.I.1961 r. VI KO 80/60, PiP 11/1967, s. 865, M. Lipczyńska : Stanowisko

oskarżonego w procesie karnym Polski Ludowej, Warszawa 1956, s. 247, A.

Murzynowski : Glosa do postanowienia SN z dnia 16. 09. 1961 r. II KZ 159/61,

OSPiKA 7-8 1962, poz. 495, J. Winiarz : Odpowiedzialność Państwa za szkody

wyrządzone przez funkcjonariuszy, Warszawa 1962, s. 88, A. Bulsiewicz :

Charakter prawny roszczeń odszkodowawczych za niesłuszne skazanie lub

oczywiście bezzasadne tymczasowe aresztowanie, PiP 12/65, s. 889-890,

J. Waszczyński : Odszkodowanie za niesłuszne skazanie i bezzasadne

aresztowanie w polskim procesie karnym, Warszawa 1957, s. 42- 53) zgodnie

utrzymują, iż odpowiedzialność państwa wynika z przepisów mieszczących się

wśród norm postępowania karnego, jednakże nie przekreśla to cywilnoprawnej

natury roszczeń odszkodowawczych, dla których ustawodawca przewidział

jedynie odrębną drogę dla dochodzenia tych roszczeń, a mianowicie drogę

procesu karnego. W odniesieniu do szkód spowodowanych przez niesłuszne

skazanie lub niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie kodeks cywilny

odsyła do przepisów szczególnych (art. 421 k.c.). Takimi przepisami

szczególnymi są art. 552 i nast. k.p.k., przepisy ustawy z dnia 23 lutego 1991 r.

o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.

149 ze zm.) oraz art. 192 k.k.w., które nie zmieniając wprawdzie

cywilnoprawnego charakteru roszczeń, ujmują jednak materialnoprawne

przesłanki odszkodowania za niesłuszne skazanie lub niewątpliwie niesłuszne

tymczasowe aresztowanie w sposób odmienny od tego jaki przewidziany jest

przy dochodzeniu szkód wywołanych przez innego rodzaju działania

funkcjonariuszy państwa.

Konsekwencją zaprezentowanego poglądu jest przyjęcie stanowiska,

iż sądy powołane do orzekania w sprawach karnych, mają obowiązek

rozstrzygania w procesie karnym o roszczeniach wynikających z wykonania

niesłusznie orzeczonej kary i niewątpliwie niesłusznego tymczasowego

aresztowania, a więc o roszczeniach mających cywilnoprawny charakter. Jak

dotychczas, Sąd Najwyższy jedynie w incydentalnych sytuacjach uznawał

konieczność orzekania w tego rodzaju sprawach przez sądy powołane do

orzekania w sprawach cywilnych. I tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

8 grudnia 1958 r. 2 CR 839/58 zauważa się, iż w sytuacji, gdy odpadła możność

dochodzenia odszkodowania za nieprawidłowe wykonanie kary lub

bezzasadnego tymczasowego aresztowania w procesie karnym, właściwa będzie

droga procesu cywilnego, lecz nie można w nim uwzględnić tych roszczeń, co

do których sąd karny prawomocnie orzekł o niedopuszczalności przyznania

odszkodowania na podstawie art. 510 k.p.k. - obecnie 552 k.p.k. ( NP 1959,

z. 7-8, s. 940 ). Następnie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 września

1978 II CR 317/78 zaprezentowano pogląd, iż na drodze procesu cywilnego

należy dochodzić roszczeń odszkodowawczych za niesłuszne skazanie

obwinionego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia ( OSP 1979 r., Nr 7-8,

poz. 140 ). Z kolei w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1992 r., WZ 55/92 Sąd

Najwyższy również wskazał na drogę postępowania cywilnego w wypadkach

rozstrzygania o skutkach prawnych niewykonania lub nienależytego wykonania

przez Skarb Państwa zobowiązań wynikających z tytułu odszkodowań

prawomocnie zasądzonych na podstawie przepisów zawartych w dawnym

rozdziale 50 k.p.k. z 1969 r. ( OSNKW 1992, z. 11-12, poz. 82 ). Wreszcie

w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 2 lipca 1992 r. I KZP 15/92 na drogę

procesu cywilnego odsyła się w wypadku dochodzenia zwrotu mienia

i przedmiotów bądź ich równowartości, przewidzianego w art. 10 ustawy z dnia

23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego ( OSNKW 1992, z. 9-10,poz.60 ).

Z przywołanych judykatów jednoznacznie wynika, że odesłanie na drogę

procesu cywilnego w wypadkach orzekania w kwestiach ogólnie ujmując

niesłusznego skazania następuje, gdy niemożliwe jest rozpoznanie na drodze

procesu karnego.

Reasumując, skonkludować wypada, że w sprawach o odszkodowanie za

niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie z rozdziału 58

kodeksu postępowania karnego, nieuzasadnione byłoby przekazywanie spraw

przez sądy powołane do orzekania w sprawach karnych na drogę procesu

cywilnego, jedynie z tego powodu, iż roszczenie ma charakter cywilnoprawny,

gdyż istotą tego postępowania jest właśnie cywilnoprawna odpowiedzialność

Skarbu Państwa z tytułu niesłusznego skazania, tymczasowego aresztowania lub

zatrzymania. Przy tym zaś przepisy kodeksu postępowania karnego jako normy

szczególne w stosunku do kodeksu cywilnego z samej swej istoty wyłączają w

sytuacjach przez siebie uregulowanych stosowanie przepisów prawa cywilnego,

jako przepisów ogólnych.

W realiach zatem niniejszej sprawy, za co najmniej przedwczesne uznać

wypada stanowisko sądu pierwszej instancji, że „ (...) żądanie zwrotu mienia

odbywać się musi na drodze procesu cywilnego (...) ” podobnie jak i żądanie

wnioskodawczyń o odszkodowanie za utracone przez Romualda S. świadczenia

emerytalne w okresie 1985-1993 r. wobec tego, iż jak zauważa to Wojskowy

Sąd Okręgowy w W., roszczenie to ma także „charakter cywilnoprawny”.

W złożonym do Wojskowego Sądu Okręgowego w W. wniosku Wanda S.

i Maria S.- G. expressis verbis wskazały jako podstawę swych żądań m. in. art.

556 k.p.k.. Z tych też względów sąd pierwszej instancji miał obowiązek analizy

żądania w aspekcie ewentualnych uprawnień wnioskodawczyń w zakresie

utraconego utrzymania należnego z mocy ustawy i stale dostarczanego przez

zmarłego przy uwzględnieniu zasad słuszności w tym drugim przypadku oraz

ewentualnych podstaw uzyskania środków mających stanowić źródło

utrzymania. Należało – zdaniem Sądu Najwyższego – ustalić przyczyny braku

uzyskania przez Romualda S. świadczenia emerytalnego i dopiero takie

ustalenia mogłyby w tej kwestii stanowić podstawę rozstrzygnięcia

Wojskowego Sądu Okręgowego w W., w tym także, w zależności od

poczynionych ustaleń, o przekazaniu na drogę innego postępowania

( cywilnego czy w odpowiednich sytuacjach ubezpieczeń społecznych ).

W kontekście powyższych uwag zauważyć należy, iż przeprowadzone

przez Wojskowy Sąd Okręgowy w W. w tym zakresie postępowanie dowodowe,

ograniczające się do przeprowadzenia dowodu z zeznań Marii S.- G., która

wskazała zgodne ze swą wiedzą przyczyny nieuzyskania przez jej ojca

świadczenia emerytalnego, są bez odpowiedniej weryfikacji ze strony

właściwego organu emerytalnego niepełne i niewystarczające do

rozstrzygnięcia w kwestii uregulowań z art.556 k.p.k.. A już na pewno nie

pozwalają sądowi odwoławczemu na kontrolę trafności przyjętego przez

Wojskowy Sąd Okręgowy w W. rozstrzygnięcia.

W dalszej kolejności wypada skoncentrować uwagę na kwestii uznania

roszczenia wynikającego z wykonania kary dodatkowej konfiskaty mienia

w całości, jako również podlegającego - w ocenie sądu pierwszej instancji rozpoznaniu na drodze postępowania cywilnego. Wojskowy Sąd Okręgowy w

W. posiłkując się cyt. uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1992 r. uznał,

że skoro „ (...) kara dodatkowa konfiskaty jest w istocie przeniesieniem

własności rzeczy ( mienia Romualda S.) na rzecz Skarbu Państwa.”,

a „ przeniesienie własności zaś jest instytucją prawa cywilnego (...) ”, to żądanie

zwrotu skonfiskowanego mienia odbywać się powinno na drodze procesu

cywilnego, oczywiście po wyczerpaniu w tym zakresie przewidzianego

postępowania administracyjnego.

Przedstawiony pogląd mógłby uzyskać aprobatę pod warunkiem, że

miałoby się pewność, w oparciu o przeprowadzone postępowanie dowodowe, iż

droga postępowania administracyjnego została zakończona, a także, iż w dacie

orzekania obowiązuje art. 168 k.k.w. z 1969 r., przewidujący drogę

postępowania administracyjnego. Tak jednak w istocie nie jest, bo wskazany

przepis został uchylony na mocy art. 257 § 2 pkt 1 k.k.w., a w obecnym stanie

prawnym nie ma on swego odpowiednika. Ponadto Wojskowy Sąd Okręgowy w

W., jak wynika z przedmiotowych akt, nie ustalił na jakim etapie zakończyło się

postępowanie administracyjne, prowadzone w oparciu o treść art. 168 k.k.w z

1969 r. W aktach sprawy znajduje się wprawdzie kopia informacji o wydaniu

przez Urząd Skarbowy odpowiedniego postanowienia w zakresie przyznania

równowartości skonfiskowanego mienia, to jednak brak jest ustaleń, czy to

orzeczenie było kończącym postępowanie w trybie administracyjnym tym

bardziej, iż nie zostało ono zaaprobowane przez wnioskodawczynie.

Z tych względów Wojskowy Sąd Okręgowy w W. rozstrzygając w tej

kwestii powinien dysponować pełną dokumentacją, którą można uzyskać we

właściwym Urzędzie Skarbowym. Oczywiście nie sposób wykluczyć, że

poczynione ustalenia uzasadnią umorzenie postępowania lub przekazanie

sprawy do postępowania cywilnego, co może być ewentualnym rezultatem

stosowania zasady ne bis in idem.

Sąd Najwyższy zauważa również, że dla końcowego rozstrzygnięcia w

przedmiocie żądania wnioskodawczyń istotne będzie dokonanie ustaleń w

kwestii stanu postępowania przed powszechnym Sądem Okręgowym w W.

odnośnie złożonych powództw cywilnych. W szczególności ustalenie czy

postępowanie przed tamtym sądem dotyczy żądania przez wnioskodawczynie

odszkodowania w zakresie tożsamym z żądaniem w postępowaniu karnym, jak

to w uzasadnieniu podnosi Wojskowy Sąd Okręgowy w W., czy też jedynie w

zakresie części majątku należącego w ramach wspólności majątkowej zarówno

do Wandy S. jak i Romualda S., jak utrzymuje pełnomocnik wnioskodawczyń.

W pierwszym przypadku, jeżeli postępowanie zostało wszczęte przed

skierowaniem wniosku do sądu wojskowego i aktualnie toczy się lub zostało

zawieszone rozważyć by należało czy nie wchodzi w rachubę zastosowanie

zasady lis pendens.

Dodać także należy, iż dla ustalenia in concreto właściwości rzeczowej

sądu, nie ma znaczenia przywołany przez sąd pierwszej instancji pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w uzasadnieniu wspomnianej uchwały z dnia 2 lipca

1992 r., jako dotyczący zwrotu w drodze procesu cywilnego skonfiskowanego

mienia i przedmiotów bądź ich równowartości przewidzianego w art. 10 ustawy

z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

polskiego, gdyż był on implikacją całkowicie odmiennych przesłanek, które

zostały przytoczone w uzasadnieniu wskazanego orzeczenia.