WZ 24/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 23 MARCA 2004 R.

WZ 24/04

1. Wzruszenie prawomocnego postanowienia prokuratora o warunkowym

umorzeniu postępowania karnego na podstawie przepisów Kodeksu

postępowania karnego z 1969 r. następuje w trybie określonym przepisami

rozdziału 56 Kodeksu postępowania karnego z 1997 r., a organem właściwym

do rozpoznania wniosku o wznowienie tak zakończonego postępowania jest

sąd.

2. W wypadku, w którym postępowanie karne przeciwko żołnierzowi

posiadającemu stopień majora bądź wyższy, warunkowo umorzył prokurator

wojskowy na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego z 1969 r.,

sądem właściwym do orzekania w przedmiocie wznowienia postępowania jest

wojskowy sąd okręgowy, jeżeli tylko postępowanie to nie zakończyło się jego

orzeczeniem lub orzeczeniem Sądu Najwyższego (art. 673 k.p.k. w zw. z art. 8

in fine przep. wprow. k.p.k.).

Przewodniczący: Sędzia SN Z. Stefaniak.

Sędziowie SN: A. Kapłon, A. Tomczyk (sprawozdawca).

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk J. Żak.

Sąd Najwyższy w sprawie mjr. rez. Andrzeja S., wobec którego prokurator

wojskowy warunkowo umorzył postępowanie karne o czyny określone w art. 251 i

247 § 1 k.k. z 1969 r., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 23

marca 2004 r., zażalenia pełnomocnika wnioskodawcy i prokuratora na

postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 16 lutego 2004 r.,

stwierdzające niewłaściwość tego sądu do rozpoznania wniosku o wznowienie

postępowania

u c h y l i ł zaskarżone p o s t a n o w i e n i e i sprawę p r z e k a z a ł Wojskowemu

Sądowi Okręgowemu w W. do merytorycznego rozpoznania.

Uzasadnienie:

Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 1997 r. Prokurator Wojskowej Prokuratury

Garnizonowej w O. warunkowo umorzył „dochodzenie przeciwko mjr. Andrzejowi

S.” o czyny określone w art. 251 i 247 § 1 k.k. z 1969 r.

Wyznaczył też roczny okres próby i zobowiązał mjr. Andrzeja S. do

jednorazowego świadczenia pieniężnego na cel społeczny.

W dniu 9 października 2003 r. mjr rez. Andrzej S. sporządził osobiście i złożył w

Wojskowej Prokuraturze Okręgowej w W. wniosek o wznowienie „umorzonego

postępowania przygotowawczego”, przywołując jako podstawę wznowienia

postępowania art. 327 § 2 k.p.k.

Wniosek ten prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w W. przesłał do

Wojskowego Sądu Okręgowego w W., na zasadzie art. 118 § 3 k.p.k., wskazując w

piśmie z dnia 24 października 2003 r., iż jest to wniosek „o wznowienie

postępowania karnego prawomocnie warunkowo umorzonego ...”, „... sporządzony

bez zachowania rygorów płynących z art. 545 § 2 k.p.k.”.

Zarządzeniem z dnia 27 października 2003 r. Prezes Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. wniosek mjr. rez. Andrzeja S., w opisanym kształcie, skierował

na posiedzenie.

Przed terminem posiedzenia Andrzej S. złożył wniosek o ustanowienie adwokata

z urzędu, i zarządzeniem z dnia 18 listopada 2003 r. wyznaczono mu na podstawie

art. 78 § 1 k.p.k. obrońcę z urzędu.

W dniu 20 listopada 2003 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w W. zwrócił się o

nadesłanie akt spraw wymienionych we wniosku, zaś obrońca z urzędu oświadczył,

iż po zapoznaniu się z aktami tych spraw podejmie decyzje w przedmiocie składania

wniosku o wznowienie postępowania (protokół posiedzenia).

W dniu 14 stycznia 2004 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w W. wpłynął

wniosek o wznowienie postępowania w sprawie mjr. Andrzeja S., sporządzony i

podpisany przez wyznaczonego obrońcę z urzędu.

Natomiast na posiedzeniu w dniu 16 lutego 2004 r., po złożeniu sprawozdania

przez sędziego sprawozdawcę i wysłuchaniu stron, zgodnie wnoszących o

wznowienie postępowania, Wojskowy Sąd Okręgowy w W. wydał postanowienie,

mocą którego uznał się niewłaściwym do rozpoznania wniosku mjr. rez. Andrzeja

S., a wniosek przekazał według właściwości do rozpoznania Wojskowemu

Prokuratorowi Okręgowemu w W.

Postanowienie to zaskarżyli:

– pełnomocnik wnioskodawcy, który zarzucił zaskarżonemu postanowieniu

„obrazę przepisów postępowania polegającą na nierozważeniu w toku

podejmowania decyzji różnic między warunkowym umorzeniem dochodzenia przez

prokuratora (...) a umorzeniem dochodzenia” i wniósł „o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie wniosku o wznowienie postępowania w sprawie mjr.

rez. Andrzeja S. Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W., celem rozpoznania”,

– prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w W., który zarzucił „obrazę

przepisów postępowania, mającą wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 35 §

1 k.p.k. i art. 327 § 2 k.p.k., poprzez uznanie, iż organem właściwym do

rozpoznania wniosku o wznowienie prawomocnie warunkowo umorzonego

postępowania przygotowawczego jest w aktualnym stanie prawnym Wojskowy

Prokurator Okręgowy w W.” i wniósł o „uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie wniosku mjr. rez. Andrzeja S. do ponownego rozpoznania

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 8 in fine ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy

wprowadzające Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 556 ze zm.) „...

po zapadnięciu prawomocnego orzeczenia postępowanie toczy się według

przepisów Kodeksu postępowania karnego”. Postępowanie objęte wnioskiem

zostało prawomocnie zakończone, a więc nie budzi najmniejszej wątpliwości, w

świetle przytoczonego unormowania, że zastosowanie mają przepisy aktualnie

obowiązującego Kodeksu postępowania karnego. Kodeks ten przewiduje możliwość

wznowienia m.in.: po pierwsze prawomocnie umorzonego postępowania

przygotowawczego (art. 327 § 2) i po wtóre prawomocnie umorzonego lub

warunkowo umorzonego przez sąd postępowania karnego (art. 540 § 1 pkt 2 lit. c).

Żaden z tych przepisów nie stanowi wprost podstawy wzruszenia objętego

wnioskiem postępowania, gdyż postępowanie karne umorzono warunkowo (a nie

bezwarunkowo, jak przewiduje to przepis art. 327 § 2 k.p.k.), a postępowanie to

zostało zakończone postanowieniem prokuratora, i w żadnym etapie nie było

postępowaniem sądowym (czego wymaga art. 540 § 1 k.p.k.). Niezbędne jest więc

poszukiwanie rozwiązania dającego możliwość wzruszenia takiego orzeczenia,

ponieważ nie do zaakceptowania byłoby stanowisko o niedopuszczalności wniosku

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

prokuratora warunkowo umarzającym postępowanie karne z tego choćby powodu,

że prawomocnie warunkowo umorzone postępowanie karne może być wzruszone

według aktualnie obowiązujących przepisów (art. 540 § 1 pkt 2 lit. c k.p.k.), i mogło

być wzruszone według przepisów dotychczasowych (art. 294 k.p.k. z 1969 r.). Nie

można więc tolerować sytuacji, w której tylko z powodu zmiany stanu prawnego

wystąpiłby brak proceduralnych możliwości wzruszenia takiego postanowienia.

W zaistniałej sytuacji faktycznej i prawnej nasuwa się pytanie czy można

stosować analogię iuris dla wypełnienia powstałej luki. Zdaniem Sądu Najwyższego

zastosowanie analogii iuris jest konieczne z przyczyn wskazanych wyżej, a zarazem

dopuszczalne, bowiem będzie ona stosowana wyłącznie na korzyść osób, wobec

których prokurator warunkowo umorzył postępowanie karne.

Wybierając właściwy tryb postępowania, należy opowiedzieć się za trybem

określonym w rozdziale 56 Kodeksu postępowania karnego. Wszak właśnie

zamieszczone w nim przepisy przewidują możliwość wznowienia postępowania

zakończonego prawomocnym orzeczeniem warunkowo umarzającym postępowanie

karne. Odmienne stanowisko, zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu

Wojskowego Sądu Okręgowego w W., nie może być uwzględnione, ponieważ:

– po pierwsze postanowienie prokuratora o warunkowym umorzeniu

postępowania karnego nie może być zrównane z postanowieniem o umorzeniu

postępowania przygotowawczego, gdyż to pierwsze w istocie rozstrzyga w

przedmiocie odpowiedzialności karnej sprawcy czynu zabronionego. Umorzenie zaś

bezwarunkowe, najogólniej mówiąc, ma miejsce wtedy, gdy nie zaistniały warunki

do sporządzenia aktu oskarżenia bądź wniosku o warunkowe umorzenie

postępowania karnego;

– po drugie wznowienie tak umorzonego postępowania w trybie art. 327 § 2

k.p.k. prowadzić musi do działań niekorzystnych dla podejrzanego, gdyż zaistnienie

warunków w tym przepisie wskazanych ma spowodować – w zamierzeniu

ustawodawcy – podjęcie działań zmierzających do realizacji zasadniczego celu

postępowania karnego, jakim jest pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności

karnej. O tym kierunku wznowienia jednoznacznie świadczy treść zdania drugiego

przepisu art. 327 § 2 k.p.k. To zaś wyklucza możliwość stosowania analogii;

– po trzecie uznanie właściwości prokuratora do rozpoznania wniosku o

wznowienie postępowania karnego zakończonego prawomocnym postanowieniem o

warunkowym umorzeniu postępowania karnego doprowadziłoby do złamania

konstytucyjnej zasady, wyrażonej w art. 175 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej, a stanowiącej, iż wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej

sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe.

Zasada ta, uszczegółowiona w przepisach ustaw ustrojowych [por. przykładowo art.

1 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U.

Nr 98, poz. 1070 ze zm.), art. 1 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o

ustroju sądów wojskowych (Dz.U. Nr 117, poz. 753 ze zm.)], urzeczywistniona

została w przepisach Kodeksu postępowania karnego, przekazujących sądowi

uprawnienie rozstrzygania o odpowiedzialności karnej konkretnej osoby.

Przekazanie – w jakiejkolwiek części – prokuratorowi kompetencji do rozstrzygania

w przedmiocie odpowiedzialności karnej danej osoby (a tym przecież jest

rozpoznawanie wniosku o wznowienie postępowania) byłoby w istocie

umożliwieniem mu sprawowania wymiaru sprawiedliwości i niedopuszczalnym

odstępstwem od zasady sądowego orzekania w tym przedmiocie.

Reasumując, wzruszenie prawomocnego postanowienia prokuratora warunkowo

umarzającego postępowanie karne na podstawie przepisów Kodeksu postępowania

karnego z 1969 r. może nastąpić w trybie przepisów Rozdziału 56 Kodeksu

postępowania karnego z 1997 r., a organem właściwym do rozpoznania wniosku o

wznowienie tak zakończonego postępowania jest sąd.

Rozważenia wymaga kwestia właściwości sądu do rozpoznania wniosku o

wznowienie postępowania w sprawach podlegających orzecznictwu sądów

wojskowych. Ustawą bowiem z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu

postępowania karnego, ustawy o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w

sprawach karnych i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. Nr 89,

poz. 443) w Kodeksie postępowania karnego dodano art. 572a (art. 1 pkt 64 cyt.

wyżej ustawy) stanowiący m.in., że wojskowy sąd okręgowy orzeka w pierwszej

instancji w sprawach o przestępstwa popełnione przez żołnierzy posiadających

stopień majora i wyższy. Przepis ten obowiązywał w dacie wydawania w

rozpoznawanej sprawie postanowienia o warunkowym umorzeniu postępowania

karnego w stosunku do mjr. Andrzeja S. (podobny przepis – art. 654 § 1 pkt 1 k.p.k.

– obowiązuje obecnie). Tym samym, sądem właściwym do rozpoznania sprawy

oraz sądem właściwym do rozpoznania zażalenia na warunki umorzenia byłby

wówczas Wojskowy Sąd Okręgowy w W. To zaś sugerować by mogło, że sądem

właściwym do rozpoznania wniosku o wznowienie warunkowo umorzonego

postępowania karnego byłby Sąd Najwyższy – Izba Wojskowa. Zgodnie jednak z

literalnym brzmieniem art. 673 k.p.k. zasadą jest, że w sprawach podlegających

orzecznictwu sądów wojskowych w kwestii wznowienia postępowania orzeka w

składzie trzech sędziów wojskowy sąd okręgowy. Od tak określonej zasady ustawa

przewiduje wyjątek i przekazuje orzekanie w kwestii wznowienia postępowania

Izbie Wojskowej Sądu Najwyższego w sprawach zakończonych orzeczeniem

wojskowego sądu okręgowego lub Sądu Najwyższego. Wyjątek nie podlega zaś

wykładni rozszerzającej. Oznacza to, że wojskowy sąd okręgowy uprawniony jest

do wznowienia postępowania w każdym wypadku, który nie mieści się w zakresie

przewidzianego wyjątku.

Analiza dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wskazuje, że w sprawie

objętej wnioskiem o wznowienie Wojskowy Sąd Okręgowy w W. nie orzekał w

ogóle, zgodnie więc z zasadą wyrażoną w art. 673 k.p.k. jest on właściwy do

rozpoznania wniosku o wznowienie postępowania.

Reasumując, w wypadku, w którym postępowanie karne przeciwko żołnierzowi

posiadającemu stopień majora bądź wyższy, warunkowo umorzył prokurator

wojskowy na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego z 1969 r., sądem

właściwym do orzekania w przedmiocie wznowienia postępowania jest wojskowy

sąd okręgowy, jeżeli tylko postępowanie to nie zakończyło się jego orzeczeniem lub

orzeczeniem Sądu Najwyższego (art. 673 k.p.k. w zw. z art. 8 in fine przep. wprow.

k.p.k.).