WZ 14/05 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 LIPCA 2005 R.

WZ 14/05

Złożony w postępowaniu przygotowawczym, w trybie art. 11 ust. 3 ustawy z

dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz.U. Nr 64, poz. 390), wniosek prokuratora

o umorzenie postępowania na podstawie art. 1 ust. 1 tej ustawy, sąd obecnie

rozpoznaje jednoosobowo (art. 329 § 2 k.p.k.). Rozpoznanie w składzie

kolegialnym stwarza sytuację przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a

mianowicie, że „sąd był nienależycie obsadzony”.

Przewodniczący: sędzia SN A. Tomczyk.

Sędziowie SN: W. Błuś, M. Pietruszyński (sprawozdawca).

Prokurator Instytutu Pamięci Narodowej – Głównej Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu: L.

Nowakowski.

Sąd Najwyższy w sprawie 1) Janusza B., podejrzanego o popełnienie czynów

określonych w art. 231 § 1 k.k. i art. 239 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art.

2 pkt 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu, 2) Romana T., podejrzanego o popełnienie czynu

określonego w art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, po

rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 5 lipca 2005 r. zażalenia

prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

w K. na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 11 lutego 2005

r., o umorzeniu postępowania wobec podejrzanych z uwagi na przedawnienie

karalności zarzucanych im czynów, na skutek uznania, że czyny te nie stanowią

zbrodni komunistycznych w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, po

wysłuchaniu wniosku prokuratora

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę p r z e k a z a ł Wojskowemu Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania wniosku prokuratora w przedmiocie

amnestii.

Z uzasadnienia:

W toku postępowania przygotowawczego prokurator Oddziałowej Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. wystąpił do Wojskowego

Sądu Okręgowego w W. z wnioskiem o umorzenie śledztwa prowadzonego

przeciwko Januszowi B. i Romanowi T. o popełnienie zarzucanych im czynów na

podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz.U. Nr 64, poz.

390), a to z uwagi na fakt, że wymierzone im ewentualnie kary nie przekroczyłyby 2

lat pozbawienia wolności.

Wojskowy Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 11 lutego 2005 r.

umorzył śledztwo przeciwko Januszowi B. i Romanowi T. o zarzucone im czyny z

uwagi na przedawnienie ich karalności, uznając, że nie stanowią one zbrodni

komunistycznej określonej w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu (Dz.U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.).

Na to postanowienie zażalenie wnieśli: prokurator IPN i pokrzywdzona Janina S.

Prokurator IPN zarzucił zaskarżonemu w całości postanowieniu:

1) obrazę przepisu prawa materialnego, a to art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu, przez błędną wykładnię przepisu normującego definicję

pojęcia zbrodni komunistycznej, sprowadzającą się do bezzasadnego przyjęcia, że o

uznaniu przestępstwa za zbrodnię komunistyczną decyduje stopień społecznej

szkodliwości przestępstwa stanowiącego ten czyn, podczas gdy prawidłowa

interpretacja tego przepisu prowadzi do odmiennego wniosku,

2) obrazę przepisu postępowania karnego mającą wpływ na treść orzeczenia, a to

art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k., przez błędne jego zastosowanie i umorzenie na posiedzeniu

postępowania karnego z powodu negatywnej przesłanki procesowej określonej w

art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., podczas gdy wydanie przez sąd tego postanowienia na etapie

postępowania przygotowawczego było niedopuszczalne,

3) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający

wpływ na jego treść, a polegający na bezzasadnym przyjęciu, że zachowanie

podejrzanych nie wyczerpuje znamion zarzucanych im czynów, podczas gdy ocena

materiału dowodowego prowadzi do odmiennego wniosku,

i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie sprawy

sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania wniosku o umorzenie

śledztwa na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r.

o amnestii.

Pokrzywdzona w swoim zażaleniu zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu błąd w

ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść rozstrzygnięcia, przez uznanie, że

zebrane dowody nie dostarczyły podstaw do stwierdzenia zrealizowania przez

zachowanie podejrzanych znamion zarzucanych im czynów i wniosła o

sprawiedliwe rozstrzygnięcie w tej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przed rozważeniem zarzutów zawartych w środkach odwoławczych należało, z

urzędu, podjąć kwestię należytej obsady sądu pierwszej instancji, orzekającego na

posiedzeniu w przedmiocie zastosowania amnestii, w kontekście naruszenia treści

przepisu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

Skład sądu na posiedzeniu reguluje przepis § 1 art. 30 k.p.k.

Stanowi on, że sąd rejonowy orzeka na posiedzeniu jednoosobowo, a pozostałe

sądy, w tym również sąd okręgowy, w składzie zawodowym trzyosobowym.

Obydwie te reguły ograniczone zostały wyjątkami, co wskazano w końcowej części

tego przepisu. W ustawie przewidziano wyjątek od wskazanej reguły, a więc

zawodowego składu trzyosobowego, gdy sąd dokonuje czynności w postępowaniu

przygotowawczym (art. 329 § 2 k.p.k.). Oznacza to, że jeżeli czynności tych

dokonuje sąd okręgowy, to orzeka w składzie innym niż określony w § 1 art. 30

k.p.k., tj. jednoosobowo.

Przepisy określające skład sądu powszechnego, zamieszczone w rozdziale 1

działu II Kodeksu postępowania karnego, kształtują również, z mocy art. 646 k.p.k.,

skład sądu wojskowego. Orzekający w tej sprawie wojskowy sąd okręgowy miał, na

podstawie art. 654 § 5 k.p.k., uprawnienia i obowiązki, które w postępowaniu przed

sądami powszechnymi przysługują sądowi okręgowemu.

Wniosek prokuratora złożony w tej sprawie dotyczył zastosowania wobec

podejrzanych postanowień, zawartych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r.

o amnestii, na etapie postępowania przygotowawczego. Wojskowy Sąd Okręgowy

w W. był uprawniony do rozpoznania tego wniosku prokuratora z mocy ust. 1 i ust.

3 art. 11 ustawy o amnestii. Ustawa o amnestii nie określiła, poza przypadkiem

stosowania przez sąd amnestii do osób odbywających karę pozbawienia wolności

lub aresztu wojskowego, jeżeli nie zachodziła potrzeba orzeczenia kary łącznej (art.

11 ust. 2), składu sądu orzekającego w przedmiocie amnestii, odsyłając w tym

przedmiocie do przepisów obowiązujących przed organem, który prowadzi

postępowanie w sprawie amnestii (art. 14), a zatem uregulowań zawartych w

Kodeksie postępowania karnego z 1969 r. Artykuł 20 § 1 tegoż kodeksu

przewidywał, że sąd wojewódzki (aktualnie okręgowy) orzeka na posiedzeniu w

składzie trzyosobowym. Obecny Kodeks postępowania karnego, w odniesieniu do

składu sądu okręgowego orzekającego na posiedzeniu, przyjął, o czym już

wspomniano, tę samą regułę, czyniąc jednak od niej wyjątek przewidziany w art.

329 § 2 k.p.k. dla czynności podejmowanych przez sąd w postępowaniu

przygotowawczym.

Zatem, wojskowy sąd okręgowy orzekając aktualnie na posiedzeniu w

przedmiocie wniosku o umorzenie postępowania wobec podejrzanych na podstawie

ustawy amnestyjnej z dnia 7 grudnia 1989 r. powinien (...) uwzględnić

uregulowania przewidziane w Kodeksie postępowania karnego z 1997 r. również w

zakresie składu sądu. Stosownie do tych uregulowań wojskowy sąd okręgowy

rozpoznając, na posiedzeniu, w toku postępowania przygotowawczego, wniosek

prokuratora złożony w trybie art. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii,

orzeka jednoosobowo.

W kontekście tych rozważań podnieść należało, że w rozdziale 38 nowego

Kodeksu postępowania karnego nie zebrano wszystkich przepisów odnoszących się

do czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym, pozostawiając poza

zakresem jego regulacji szereg instytucji. W jego ramach zamieszczono jedynie

ogólne reguły dotyczące właściwości i składu sądu w przypadku czynności

dokonywanych przez sąd w postępowaniu przygotowawczym oraz regulację

dotyczącą sądowej kontroli nad decyzjami w przedmiocie odmowy wszczęcia lub

umorzenia postępowania przygotowawczego (por. P. Hofmański, E. Sadzik, K.

Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 1999, s. 164).

Skoro sąd pierwszej instancji orzekał w składzie innym niż wymagany, to uznać

należało, że sąd był nienależycie obsadzony w rozumieniu przepisu art. 439 § 1 pkt

2 k.p.k.

Należyta obsada sądu musi bowiem spełniać wszystkie ilościowe i jakościowe

wymogi ustawy, stawiane składom orzekającym w konkretnych sprawach karnych,

które wynikają z przepisów Kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, i nie

można dokonywać gradacji poszczególnych składów na „lepsze” i „gorsze”, gdyż

każda obsada sądu niezgodna z przepisami ustawy stanowi bezwzględną przyczynę

odwoławczą (zob. Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t.

II, Warszawa 1998, s. 470–471 i powołane tam judykaty).

Uznanie nienależytej obsady sądu orzekającego w tej sprawie skutkowało

konieczność uchylenia orzeczenia, niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia, oraz

przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji w celu ponownego rozpoznania, w

prawidłowym składzie, wniosku prokuratora w przedmiocie stosowania amnestii.

Z tych względów postanowiono jak na wstępie.