WSP 9/09 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 3 GRUDNIA 2009 R

WSP 9/09

Okoliczność, że przewidziane w art. 3 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w

postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez

prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U.

Nr 179, poz. 1843 ze zm.) uprawnienie strony postępowania karnego do

wniesienia skargi na przewlekłość tego postępowania – jak wynika z tytułu

ustawy oraz jej przepisów wstępnych (art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1) – jest

wyrazem realizacji jednego z podstawowych praw z zakresu Praw

Człowieka (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), nie stoi na przeszkodzie

przyjęciu, że w postępowaniu sądowym uprawnienie to przysługuje również

prokuratorowi, który, będąc stroną tego postępowania (art. 45 § 1 k.p.k.),

nie przestaje być strażnikiem praworządności, obowiązanym do działań w

ochronie praw zagwarantowanych w Konstytucji (art. 2 ustawy z dnia 20

czerwca 1985 r. o prokuraturze, Dz. U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.).

Przewodniczący: sędzia SN W. Błuś.

Sędziowie: SN E. Matwijów, WSO (del. do SN) płk K. Mastalerz

(sprawozdawca).

Sąd Najwyższy w sprawie płk. rez. Janusza A., oskarżonego o

popełnienie przestępstw określonych w art. 190 § 1 k.k. – dwukrotnie, art.

216 § 1 k.k., art. 350 § 1 k.k. w zw. z art. 353 k.k., art. 279 § 1 k.k. w zb. z

art. 276 k.k., art. 270 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na

posiedzeniu w dniu 3 grudnia 2009 r., skargi prokuratora Wojskowej

Prokuratury Okręgowej w P., na przewlekłość postępowania prowadzonego

w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W. (...).

1. s t w i e r d z i ł , że w postępowaniu, którego skarga dotyczy nastąpiła

przewlekłość (...).

Z uzasadnienia

W dniu 30 grudnia 2003 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w W.

wpłynęła sprawa płk. rez. Janusza A., oskarżonego o popełnienie

przestępstw określonych w art. 190 § 1 k.k. – dwukrotnie, art. 216 § 1 k.k.,

art. 350 § 1 k.k. w zw. z art. 353 k.k., art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 276 k.k.,

art. 270 § 1 k.k. W akcie oskarżenia prokurator zawnioskował do

bezpośredniego przesłuchania na rozprawie 24 świadków. Sprawie nadano

sygnaturę (...), a terminy rozpraw wyznaczono na dzień 26 i 27 stycznia

2004 r. Zgodnie z zarządzeniem Prezesa Wojskowego Sądu Okręgowego

w W. w wymienionych dniach rozpraw powinni zostać przesłuchani

wszyscy świadkowie.

Prokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w P. na podstawie art.

2 ust. 1, art. 3 pkt 4, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o

skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy

w

postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez

prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U.

Nr 179, poz. 1843 ze zm.) wniósł skargę domagając się stwierdzenia, że w

sprawie przeciwko płk. rez. Januszowi A., zawisłej przed Wojskowym

Sądem Okręgowym w W., nastąpiło naruszenie prawa stron do

rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.

Autor skargi podnosi, że w dniach 26 i 27 stycznia 2004 r. nie

zdołano przesłuchać żadnego z wezwanych świadków. W kolejnym dniu

rozprawy, tj. 25 lutego 2004 r., na którą wezwano 3 świadków nie

przesłuchano żadnego, a wyjaśnienia składał oskarżony. W dniu 12 marca

2004 r. nie złożył zeznań jedyny wzywany świadek, tj. Jacek T. Na

rozprawie w podanym dniu przewodniczący podał kolejne terminy rozpraw,

które miały się odbyć w odstępach tygodniowych. Prokurator stwierdził

dalej, że na kolejne rozprawy pomiędzy dniem 14 kwietnia 2004 r. a dniem

30 września 2004 r., a było ich 10, Sąd wzywał świadka Stanisława W. Na

trzecim z tych terminów, jak podnosi skarżący, wyznaczono kolejne 3

rozprawy, które miały odbyć się w odstępach około dwutygodniowych.

Prokurator zauważa, że w późniejszym toku procesu, poza nielicznymi

wyjątkami, zasadą było wyznaczanie przez przewodniczącego składu

orzekającego jednego terminu rozprawy, w odstępie około miesiąca od

poprzedniego. Konsekwencją takich działań było przesłuchiwanie Pawła L.

w okresie od dnia 30 września 2004 r. do dnia 14 września 2006 r.,

natomiast Jacka T. pomiędzy dniem 17 października 2006 r. a dniem 30

stycznia 2008 r. Po tym terminie, jak stwierdza prokurator, ilość wezwanych

osób okresowo uległa zwiększeniu, by, pomiędzy dniem 6 czerwca 2008 r.

a dniem 27 maja 2009 r., powrócić do liczby 1-2 świadków na rozprawę.

Prokurator zauważa, że w chwili

obecnej kolejne rozprawy

wyznaczane są z częstotliwością około jednego terminu na miesiąc z

planowanym przesłuchaniem niewielkiej liczby osób (od 1 do 6). W ocenie

skarżącego zaistniały stan faktyczny powoduje naruszenie prawa stron

procesu do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wymienione

prawo stron zostało naruszone na skutek zarówno działania, jak i

bezczynności sądu.

W uzasadnieniu skargi przytacza się ustawowe kryteria oceny

naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki, a także definicję przewlekłości postępowania.

W ocenie autora skargi sprawa płk. rez. Janusza A. nie jest

nadmiernie skomplikowana, a stopień jej prawnej zawiłości jawi się jako

niewielki. Prokurator zwraca uwagę na oczywistą zasadność kwalifikacji

prawnej czynów oskarżonego. Jednocześnie skarżący stwierdza, że

ustalenie poszczególnych zdarzeń oraz ocena pozyskiwanych dowodów w

przedmiotowym procesie jest utrudniona. W rozpatrywanej sprawie istnieją

dwie grupy dowodów przedstawianych przez antagonistycznie nastawione

do siebie strony, tj. oskarżonego i oskarżycieli posiłkowych. Konsekwencją

przedstawionego stanu jest konieczność poczynienia ustaleń faktycznych

w

drodze

szczegółowych

przesłuchań.

Prokurator

przyznaje,

że

niestawiennictwo stron powodowało konieczność znoszenia spraw

z

wokandy.

W ocenie prokuratora czynności administracyjne i procesowe

podejmowane przez Sąd nacechowane były przewlekłością. Skarżący

wskazuje na brak operatywności Sądu w wyznaczaniu kolejnych terminów

rozpraw, które najczęściej odbywały się w odstępach czasu oscylujących

powyżej miesiąca, a rzadko zachodziła sytuacja, by przewodniczący

wyznaczał więcej niż jeden termin rozprawy. Wyznaczającemu rozprawy

znany był zakres ilościowy i jakościowy planowanych czynności. Prokurator

podnosi także zarzuty co do sposobu kierowania rozprawami. Według

skarżącego

poszczególne

sesje

były

nadmiernie

przerywane

rozciągniętymi w czasie okresami przeznaczonymi na zapoznanie się z

wnioskami stron, oświadczeniami stron, które nie służyły dokonaniu

merytorycznych

ustaleń.

Konsekwencją takiego stanu

rzeczy było

przesłuchiwanie jednego świadka przez okres blisko dwóch lat. W skardze

zasygnalizowano także, iż karalność czynu określonego w art. 216 § 1 k.k.,

ulegnie przedawnieniu 19 września 2010 r.

W ocenie prokuratora w rozpatrywanej sprawie nastąpiło nadmierne

odstępstwo od czasu koniecznego do wykonania określonych czynności

procesowych, a zatem stworzyło to stan nieuzasadnionej zwłoki, o jakim

mowa w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie niezbędne jest poczynienie rozważań co do legitymacji

prokuratora w zakresie możliwości wniesienia skargi w trybie ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania

sprawy

w

nadzorowanym

postępowaniu

przez

przygotowawczym

prokuratora

i

prowadzonym

postępowaniu

sądowym

lub

bez

nieuzasadnionej zwłoki. Zasadne zdaje się odwołanie do unormowań

prawnych, które wymusiły uchwalenie powołanej ustawy. Bezsporne jest,

że ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. jest realizacją zapisu zawartego w art.

45 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, iż każdy ma prawo do

sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki

przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Przytoczone

unormowanie zawarte jest w rozdziale II Wolność, Prawa i Obowiązki

Człowieka i Obywatela.

Również w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r., podpisanej

przez Polskę 26 listopada 1991 r., ratyfikowanej w dniu 19 listopada 1992

r. (Dz. U. Nr 85, poz. 427), przyznano każdemu prawo do rzetelnego i

publicznego rozpoznania jego sprawy w rozsądnym terminie, przez

niezawisły sąd ustanowiony ustawą, przy rozstrzyganiu o jego prawach i

obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego

oskarżenia w wytaczanej przeciwko niemu sprawie karnej.

Nie ulega żadnej wątpliwości, że w postępowaniu przed sądem

prokurator jest stroną (art. 45 § 1 k.p.k.). Zgodnie z treścią art. 3 pkt 4

powołanej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., w postępowaniu karnym

uprawnionym do wniesienia skargi są: strona oraz pokrzywdzony, nawet

jeśli nie jest stroną. Istota problemu sprowadza się do ustalenia, czy prawo

do wniesienia skargi przysługuje każdej stronie, czy też tylko tej stronie,

której prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki zostało

naruszone. Gramatyczna wykładania samego tytułu ustawy, w zestawieniu

z zapisami zawartymi w jej art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1, musi prowadzić do

wniosku, że chodzi o stronę, której prawo naruszono. W art. 1 ust. 1 ustawy

zawarto zapis, iż ustawa reguluje zasady i tryb wnoszenia oraz

rozpoznawania skargi strony, której prawo do rozpoznania sprawy bez

nieuzasadnionej zwłoki

zostało naruszone. Wskazane unormowania

Konstytucji i Konwencji prowadzą do wniosku, że prawo do wniesienia

skargi przysługuje tylko tej stronie postępowania, która reprezentuje w nim

określony interes. Działania skarżącego ukierunkowane są na zmuszenie

organu państwa do szybszego załatwienia sprawy. W postępowaniu

karnym oskarżony i pokrzywdzony realizują swoje prawo do sądu,

natomiast prokurator realizuje kompetencje przyznane przepisami prawa

publicznego (zob. M. Romańska: Skarga na przewlekłość postępowania

sądowego. PS 2005, nr 11-12, s. 44).

Przytoczone rozważania nie mogą jednak wykluczać prokuratora z

kręgu podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi o naruszeniu prawa

strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (inaczej M.

Zbrojewska: Skarga na przewlekłość postępowania karnego, Pal. 2004, Nr

11-12 s. 25; M. Romańska: Skarga na przewlekłość postępowania

sądowego, PS 2005, nr 11-12 s. 44 i nast.).

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 września 2005 r. (I KZP 24/05,

OSNKW 2005, z. 10, poz. 89) uznał, że prokurator może brać udział w

postępowaniu prowadzonym na podstawie powoływanej już ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. jedynie wtedy, gdy na skutek złożenia skargi stał się

stroną tego postępowania (skarżącym

w rozumieniu tej ustawy).

Przytoczona uchwała dopuszcza zatem możliwość wniesienia skargi przez

prokuratora na przewlekłość postępowania. Takie stanowisko musi być

akceptowane z uwagi na rozwiązania ustrojowe dotyczące pozycji

prokuratury, jak i wymagania art. 2 § 1 k.p.k. Podkreślić należy, że w

ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony

(...) w żaden sposób nie pozbawiono prokuratora, będącego stroną, prawa

do zakwestionowania sprawności postępowania karnego. Przytoczona

uchwała nie straciła swojej aktualności pomimo nowelizacji ustawy poprzez

przyznanie

prawa

złożenia

skargi

na

przewlekłość

postępowania

przygotowawczego.

W art. 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z

2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.), określono obowiązki tego organu. Zadaniem

prokuratury jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem

przestępstw. Prokurator, będący stroną, strzegącą interesu społecznego

powinien monitorować działania sądu w zakresie dążenia do sprawnego

przebiegu procesu służącego realizacji dyrektywy rozstrzygnięcia sprawy w

rozsądnym terminie. Prokurator, jako strażnik praworządności musi jej

strzec, poprzez ochronę prawa obywateli zagwarantowanych w Konstytucji,

w tym także chronić prawo obywateli do rozpatrzenia sprawy bez

nieuzasadnionej zwłoki, które jest zagwarantowane w Konstytucji (zob. P.

Górecki, S. Stachowiak, P. Wiliński: Skarga na przewlekłość postępowania

sądowego. Komentarz, Warszawa 2007, s. 47).

Pozbawienie prawa prokuratora do złożenia skargi było rozważane

na etapie tworzenia powoływanej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., lecz

nie zostało ostatecznie usankcjonowane (zob. uzasadnienie przytoczonej

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2005 r.).

Po ustaleniu, iż prokurator jest legitymowany do wniesienia skargi na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki, uznać należy, że w rozpatrywanej sprawie nastąpiło to naruszenie

(...).